Vidyakara: Subhasitaratnakosa 31

मध्याह्ने परिपुञ्जितैस् तरुतल-च्छाया मृगैः सेव्यते कासारे स्फुटितोदरे सुनिभृतं कीटैर् अहर् नीयते । उत्सङ्ग-श्लथ-मुक्त-हस्त-युगल-न्यस्ताननः कानने झिल्ली-तोय-कणाभिषेक-सुखितो निद्रायते वानरः

madhyāhne paripuñjitais tarutala-cchāyā mṛgaiḥ sevyate kāsāre sphuṭitodare sunibhṛtaṃ kīṭair ahar nīyate / utsaṅga-ślatha-mukta-hasta-yugala-nyastānanaḥ kānane jhillī-toya-kaṇābhiṣeka-sukhito nidrāyate vānaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतस्मिन् दिवसस्य मध्य-समये वातो ऽपि चण्डातप- त्रासेनेव न संचरत्य् अहिम-गोर्-बिम्बे ललाटंतपे । किं चान्यत्-परितप्त-धूलि-लुठन-प्लोषासहत्वाद् इव च्छाया दूर-गतापि भूरुह-तले व्यावर्त्य संलीयते

etasmin divasasya madhya-samaye vāto 'pi caṇḍātapa- trāseneva na saṃcaraty ahima-gor-bimbe lalāṭaṃtape / kiṃ cānyat-paritapta-dhūli-luṭhana-ploṣāsahatvād iva cchāyā dūra-gatāpi bhūruha-tale vyāvartya saṃlīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मलय-राजस्य । (स्क्म्सौक। ११९१) आदौ मान-परिग्रहेण गुरुणा दूरं समारोपिता पश्चात् ताप-भरेण तानव-कृता नीता परं लाघवम् । उत्सङ्गान्तर-वर्तिनाम् अनुगमात् संपीडिता गाम् इमां सर्वाङ्ग-प्रणय-प्रियाम् इव तरु-च्छाया समालम्बते

malaya-rājasya | (Skmsa.u.ka. 1191) ādau māna-parigraheṇa guruṇā dūraṃ samāropitā paścāt tāpa-bhareṇa tānava-kṛtā nītā paraṃ lāghavam / utsaṅgāntara-vartinām anugamāt saṃpīḍitā gām imāṃ sarvāṅga-praṇaya-priyām iva taru-cchāyā samālambate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मलयराजस्यैते (तापस-वत्सराज ३।१७) किरति मिहिरे विष्वद्रीचः करानति-वामनी स्थल-कमठवद् देह-च्छाया जनस्य विचेष्टते । गजपति-मुखोद्गीर्णैर् आप्यैर् अपि त्रसरेणुभिः शिशिर-मधुराम् एणाः कच्छ-स्थलीम् अधिशेरते

malayarājasyaite (tāpasa-vatsarāja 3.17) kirati mihire viṣvadrīcaḥ karānati-vāmanī sthala-kamaṭhavad deha-cchāyā janasya viceṣṭate / gajapati-mukhodgīrṇair āpyair api trasareṇubhiḥ śiśira-madhurām eṇāḥ kaccha-sthalīm adhiśerate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्दाम-द्युमणि-द्युति-व्यतिकर-प्रक्रीडद्-अर्कोपल- ज्वाला-जालकटाल-जाङ्गल-तटी-निष्कूजकोयष्टयः । भौमोष्म-प्लवमान-सूर-किरण-क्रूर-प्रकाशा दृशोर् आयुः कर्म समापयन्ति धिग् अमूर् मध्ये ऽह्नि शून्या दिशः

uddāma-dyumaṇi-dyuti-vyatikara-prakrīḍad-arkopala- jvālā-jālakaṭāla-jāṅgala-taṭī-niṣkūjakoyaṣṭayaḥ / bhaumoṣma-plavamāna-sūra-kiraṇa-krūra-prakāśā dṛśor āyuḥ karma samāpayanti dhig amūr madhye 'hni śūnyā diśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुरारेर् एतौ (अनर्घ-राघव २।३०) मुरारेः ।एतौ रथ्या-गर्भेषु खेला-रसिक-शिशु-गुणं त्याजयेद् पूर्वकेलीर् उद्दण्डाब्ज-च्छदाली-तलम् उपगमयेद् राजहंसी-कुलानि । अध्येतॄणां दधानं भृशम् अल-सदृशां किंचिद् अङ्गावसादं देवस्यैतत् समन्ताद् भवतु समुचित-श्रेयसे मध्यम् अह्नः

murārer etau (anargha-rāghava 2.30) murāreḥ |etau rathyā-garbheṣu khelā-rasika-śiśu-guṇaṃ tyājayed pūrvakelīr uddaṇḍābja-cchadālī-talam upagamayed rājahaṃsī-kulāni / adhyetṝṇāṃ dadhānaṃ bhṛśam ala-sadṛśāṃ kiṃcid aṅgāvasādaṃ devasyaitat samantād bhavatu samucita-śreyase madhyam ahnaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषोत्तमदेवस्य -- काश्मर्याः कृत-मालम् उद्गत-दलं कोयष्टिकष्टीकते नीराश्मन्तक-शिम्बि-चुम्बन-मुखा धावन्त्य् अपः-पूर्णिकाः । दात्यूहैस् तिनिशस्य कोटरवति स्कन्धे निलीय स्थितं वीरुन्-नीड-कपोत-कूजितम् अनुक्रन्दन्त्य् अधः कुक्कुभाः

puruṣottamadevasya -- kāśmaryāḥ kṛta-mālam udgata-dalaṃ koyaṣṭikaṣṭīkate nīrāśmantaka-śimbi-cumbana-mukhā dhāvanty apaḥ-pūrṇikāḥ / dātyūhais tiniśasya koṭaravati skandhe nilīya sthitaṃ vīrun-nīḍa-kapota-kūjitam anukrandanty adhaḥ kukkubhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्दाम-ज्वलद्-अंशु-मालि-किरण-व्यर्थातिरेकाद् इव च्छायाः संप्रति यान्ति पिण्ड-पदवीं मूलेषु भूमीरुहाम् । किं चैतद्-दनुजाधिराज-युवती-वर्गावगाहोत्सरत्- क्षोभोड्डीन-विहङ्ग-मण्डल-कृतालीकातपत्रं सरः

uddāma-jvalad-aṃśu-māli-kiraṇa-vyarthātirekād iva cchāyāḥ saṃprati yānti piṇḍa-padavīṃ mūleṣu bhūmīruhām / kiṃ caitad-danujādhirāja-yuvatī-vargāvagāhotsarat- kṣobhoḍḍīna-vihaṅga-maṇḍala-kṛtālīkātapatraṃ saraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्माशोकस्य -- धत्ते पद्म-लता-दलेप्सुर् उपरि खं कर्णतालं द्विपः शष्प-स्तम्ब-रसान् नियच्छति शिखी मध्ये शिखण्डं शिरः । मिथ्या लेढि मृणाल-कोटि-रभसाद् दंष्ट्राङ्कुरं शूकरो मध्याह्ने महिषश् च वाञ्छति निज-च्छाया-महा-कर्दमम्

dharmāśokasya -- dhatte padma-latā-dalepsur upari khaṃ karṇatālaṃ dvipaḥ śaṣpa-stamba-rasān niyacchati śikhī madhye śikhaṇḍaṃ śiraḥ / mithyā leḍhi mṛṇāla-koṭi-rabhasād daṃṣṭrāṅkuraṃ śūkaro madhyāhne mahiṣaś ca vāñchati nija-cchāyā-mahā-kardamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् । (व्स्ब्विशाभ। १।४३, स्क्म्सौक। ११९२, राजशेखरस्य) विशन्तीनां स्नातुं जघन-परिवेशैर् मृगदृशां यद् अम्भः संप्राप्तं प्रमद-वन-वाप्यास् तट-भुवम् । गभीरे तन् नाभी-कुहर-परिणाहे ऽध्वनि सकृत् कुहुङ्कार-स्फारं रचयति च नादं नमति च

kasyacit | (Vsbvi.śā.bha. 1.43, Skmsa.u.ka. 1192, rājaśekharasya) viśantīnāṃ snātuṃ jaghana-pariveśair mṛgadṛśāṃ yad ambhaḥ saṃprāptaṃ pramada-vana-vāpyās taṭa-bhuvam / gabhīre tan nābhī-kuhara-pariṇāhe 'dhvani sakṛt kuhuṅkāra-sphāraṃ racayati ca nādaṃ namati ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजशेखरस्य (विद्धशालभञ्जिका विशाभ। १।४४) राजशेखरस्य विष्वङ् मुर्मुर-नर्म बिभ्रति पथां गर्भेष्व् अदभ्राः पटु- ज्योतिर् मुक्त-निरभ्र-दीधिति-घटा-निर्धूपिता धूलयः । मेघ-च्छाय-धियाभिधावति पुरो निर्दग्ध-दूर्वावनं पान्थः किं च मरीचि-वीचिषु पयः-पूर-भ्रमः क्लामति

rājaśekharasya (Viddhaśālabhañjikā vi.śā.bha. 1.44) rājaśekharasya viṣvaṅ murmura-narma bibhrati pathāṃ garbheṣv adabhrāḥ paṭu- jyotir mukta-nirabhra-dīdhiti-ghaṭā-nirdhūpitā dhūlayaḥ / megha-cchāya-dhiyābhidhāvati puro nirdagdha-dūrvāvanaṃ pānthaḥ kiṃ ca marīci-vīciṣu payaḥ-pūra-bhramaḥ klāmati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्वान्तानील-वनाद्रि-कोटर-गृहेष्व् अध्यासते कोकिलाः पान्थाः पोतवद् आपिबन्ति कलुषं धान्याः प्रतप्तं पयः । तल्लाम्भो वन-तामसोल्ल-निवहस्याशक्त-सूर्य-स्रुति- व्रात-स्फीत-वराहसैरि-भस-भास्व-स्थैण-यूथाच् च्युतम्

dhvāntānīla-vanādri-koṭara-gṛheṣv adhyāsate kokilāḥ pānthāḥ potavad āpibanti kaluṣaṃ dhānyāḥ prataptaṃ payaḥ / tallāmbho vana-tāmasolla-nivahasyāśakta-sūrya-sruti- vrāta-sphīta-varāhasairi-bhasa-bhāsva-sthaiṇa-yūthāc cyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूमो ऽटन्न् अटवीषु चाटु-पटलानाटीकयत्य् उच्छलत्- पांशु-प्रांशु-भराभिर् आभिर् अभितो वातोर्मिभिर् वर्त्मनः । उत्सर्पद्-दव-धूम-विभ्रम-भरः किं च प्रतीचीर् अपः कुर्वन्त्य् अच्छ-मरीचि-वीचि-निचय-भ्रान्त्या ह्रदान्ते मृगाः

dhūmo 'ṭann aṭavīṣu cāṭu-paṭalānāṭīkayaty ucchalat- pāṃśu-prāṃśu-bharābhir ābhir abhito vātormibhir vartmanaḥ / utsarpad-dava-dhūma-vibhrama-bharaḥ kiṃ ca pratīcīr apaḥ kurvanty accha-marīci-vīci-nicaya-bhrāntyā hradānte mṛgāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धाकरगुप्तस्य -- मध्याह्ने परिनिर्मलेषु शकुलः शैवालमालाम्बुषु स्थूलत्वाज् जल-रङ्गु-निर्जित-भयः पुच्छाग्र-रोमावलीः । लीला-ताण्डव-डम्बरैर् अवकिरन् पानीय-पूर्णोदरस्ः तुण्डाग्रात् क्षण-पीत-वारि-गुडिकाम् उद्गीर्य संलीयते

buddhākaraguptasya -- madhyāhne parinirmaleṣu śakulaḥ śaivālamālāmbuṣu sthūlatvāj jala-raṅgu-nirjita-bhayaḥ pucchāgra-romāvalīḥ / līlā-tāṇḍava-ḍambarair avakiran pānīya-pūrṇodarasḥ tuṇḍāgrāt kṣaṇa-pīta-vāri-guḍikām udgīrya saṃlīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.