Vidyakara: Subhasitaratnakosa 36

तद्-ब्रह्माण्डम् इह क्वचित् क्वचिद् अपि क्षोणी क्वचिन् नीरदास् ते द्वीपान्तर-शालिनो जलधयः क्वापि क्वचित् भूभृतः । आश्चर्यं गगनस्य को ऽपि महिमा सर्वैर् अमीभिः स्थितैर् दूरे पूरणम् अस्य शून्यम् इति यन्-नामापि नाच्छादितम्

tad-brahmāṇḍam iha kvacit kvacid api kṣoṇī kvacin nīradās te dvīpāntara-śālino jaladhayaḥ kvāpi kvacit bhūbhṛtaḥ / āścaryaṃ gaganasya ko 'pi mahimā sarvair amībhiḥ sthitair dūre pūraṇam asya śūnyam iti yan-nāmāpi nācchāditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केशरस्य । (स्क्म्सौक। १९९९) आपीयमानम् असकृद् भ्रमरायमाणैर् अम्भोधरैः स्फुरित-वीचि-सहस्र-पत्रम् । क्षीराम्बु-राशिम् अवलोकय शेष-नालम् एकं जगत्-त्रय-सरः-पृथु-पुण्डरीकम्

keśarasya | (Skmsa.u.ka. 1999) āpīyamānam asakṛd bhramarāyamāṇair ambhodharaiḥ sphurita-vīci-sahasra-patram / kṣīrāmbu-rāśim avalokaya śeṣa-nālam ekaṃ jagat-traya-saraḥ-pṛthu-puṇḍarīkam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णुर् बभार भगवान् अखिलां धरित्रीं तं पन्नगस् तम् अपि तत्-सहितं पयोधिः । कुम्भोद्भवस् तु तम् अपीयत हेलयैव सत्यं न कश्चिद् अवधिर् महतां महिम्नः

viṣṇur babhāra bhagavān akhilāṃ dharitrīṃ taṃ pannagas tam api tat-sahitaṃ payodhiḥ / kumbhodbhavas tu tam apīyata helayaiva satyaṃ na kaścid avadhir mahatāṃ mahimnaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं ब्रूमो जलधेः श्रियं स हि खलु श्री-जन्म-भूमिः स्वयं वाच्यः किं महिमापि यस्य हि नव-द्वीपं महीति श्रुतिः । त्यागः को ऽपि स तस्य बिभ्रति जगन्त्य् अस्यार्थिनो ऽप्य् अम्बुदाः शक्तेः कैव कथापि यस्य भवति क्षोभेण कल्पान्तरम्

kiṃ brūmo jaladheḥ śriyaṃ sa hi khalu śrī-janma-bhūmiḥ svayaṃ vācyaḥ kiṃ mahimāpi yasya hi nava-dvīpaṃ mahīti śrutiḥ / tyāgaḥ ko 'pi sa tasya bibhrati jaganty asyārthino 'py ambudāḥ śakteḥ kaiva kathāpi yasya bhavati kṣobheṇa kalpāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाचस्पतेः । (स्क्म्सौक। १६७८, शब्दार्णवस्य; स्म्व्सूमु। १०४।१०) एतस्माज् जलधेर् जलस्य कणिकाः काश्चिद् गृहीत्वा ततः पाथोदाः परिपूरयन्ति जगतीं रुद्धाम्बरा वारिभिः । अस्मान् मन्दर-कूट-कोटि-घटना-भीति-भ्रमत् तारकां प्राप्यैकां जल-मानुषीं त्रि-भुवने श्रीमान् अभूद् अच्युतः

vācaspateḥ | (Skmsa.u.ka. 1678, śabdārṇavasya; Smvsū.mu. 104.10) etasmāj jaladher jalasya kaṇikāḥ kāścid gṛhītvā tataḥ pāthodāḥ paripūrayanti jagatīṃ ruddhāmbarā vāribhiḥ / asmān mandara-kūṭa-koṭi-ghaṭanā-bhīti-bhramat tārakāṃ prāpyaikāṃ jala-mānuṣīṃ tri-bhuvane śrīmān abhūd acyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुञ्ज-राजस्य । (स्क्म्सौक। १६७९, हरेः; स्म्व्सूमु। १०४।९, जलमानुषी-रुद्रस्य) आश्चर्यं वडवानलः स भगवान् आश्चर्यम् अम्भोनिधिर् यत्-कर्मातिशयं विचिन्त्य हृदये कम्पः समुत्पद्यते । एकस्याश्रय-घस्मरस्य पिबतस् तृप्तिर् न जाता जलैर् अन्यस्यापि महात्मनो न वपुषि स्वल्पो ऽपि तोय-व्ययः

muñja-rājasya | (Skmsa.u.ka. 1679, hareḥ; Smvsū.mu. 104.9, jalamānuṣī-rudrasya) āścaryaṃ vaḍavānalaḥ sa bhagavān āścaryam ambhonidhir yat-karmātiśayaṃ vicintya hṛdaye kampaḥ samutpadyate / ekasyāśraya-ghasmarasya pibatas tṛptir na jātā jalair anyasyāpi mahātmano na vapuṣi svalpo 'pi toya-vyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निपीतो येनायं तटम् अधिवसत्य् अस्य स मुनिर् दधानो ऽन्तर्दाहं स्रज इव स चाउर्वो ऽस्ति दहनः । तथा सर्वस्वार्थे बहु-विमथितो येन स हरिः स्वपित्य् अङ्के श्रीमान् अहह महिमा को ऽपि जलधेः

nipīto yenāyaṃ taṭam adhivasaty asya sa munir dadhāno 'ntardāhaṃ sraja iva sa cāurvo 'sti dahanaḥ / tathā sarvasvārthe bahu-vimathito yena sa hariḥ svapity aṅke śrīmān ahaha mahimā ko 'pi jaladheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धराधरस्य -- अन्यः को ऽपि स कुम्भ-संभव-मुनेर् आस्तां शिखी जाठरो यं सञ्चिन्त्य दुकूल-वह्नि-सदृशः संलक्ष्यते वाडवः । वन्द्यं तज्-जठरं स मीन-मकर-ग्राहावलिस् तोयधिः पश्चाद् प्त् पार्श्वम् अपूरितान्तर-वियद् यत्र स्वनन् भ्राम्यति

dharādharasya -- anyaḥ ko 'pi sa kumbha-saṃbhava-muner āstāṃ śikhī jāṭharo yaṃ sañcintya dukūla-vahni-sadṛśaḥ saṃlakṣyate vāḍavaḥ / vandyaṃ taj-jaṭharaṃ sa mīna-makara-grāhāvalis toyadhiḥ paścād pt pārśvam apūritāntara-viyad yatra svanan bhrāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाशटस्य -- श्वासोन्मूलित-मेरुर् अम्बर-तल-व्यापी निमज्जन् मुहुर् यत्रासीच् छिशुमार-विभ्रम-करः क्रीडावराहो हरिः । सीमा सर्व-महाद्भुतेषु स तथा वारां पतिः पीयते पीतः सो ऽपि न पूरितं च जठरं तस्मै नमो ऽगस्तये

vāśaṭasya -- śvāsonmūlita-merur ambara-tala-vyāpī nimajjan muhur yatrāsīc chiśumāra-vibhrama-karaḥ krīḍāvarāho hariḥ / sīmā sarva-mahādbhuteṣu sa tathā vārāṃ patiḥ pīyate pītaḥ so 'pi na pūritaṃ ca jaṭharaṃ tasmai namo 'gastaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाचस्पतेः ॥ (स्क्म्सौक। १७०१, शब्दार्णव-वाचस्पतेः) उद्यन्तु नाम सुबहूनि महा-महांसि चन्द्रो ऽप्य् अलं भुवन-मण्डल-मण्डनाय । सूर्याद् ऋते न तद् उदेति न चास्तम् एति येनोदितेन दिनम् अस्तम् इतेन रात्रिः

vācaspateḥ || (Skmsa.u.ka. 1701, śabdārṇava-vācaspateḥ) udyantu nāma subahūni mahā-mahāṃsi candro 'py alaṃ bhuvana-maṇḍala-maṇḍanāya / sūryād ṛte na tad udeti na cāstam eti yenoditena dinam astam itena rātriḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् । (स्क्म्सौक। १६५६, आनन्द-वर्धनस्य) उत्पत्तिर् जमदग्नितः स भगवान् देवः पिनाकी गुरुस् त्यागः सप्त-समुद्र-मुद्रित-मही-निर्व्याज-दानावधिः । शौर्यं यच् च न तद्-गिरां पथि ननु व्यक्तं हि तत् कर्मभिः सत्यं ब्रह्म-तपो-निधेर् भगवतः किं नाम लोकान्तरम्

kasyacit | (Skmsa.u.ka. 1656, ānanda-vardhanasya) utpattir jamadagnitaḥ sa bhagavān devaḥ pinākī gurus tyāgaḥ sapta-samudra-mudrita-mahī-nirvyāja-dānāvadhiḥ / śauryaṃ yac ca na tad-girāṃ pathi nanu vyaktaṃ hi tat karmabhiḥ satyaṃ brahma-tapo-nidher bhagavataḥ kiṃ nāma lokāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतो वसति केशवः पुरम् इतश् च तद्-विद्विषां इतश् च शरणागताः शिखरि-पक्षिणः शेरते । इतश् च वडवानलः सह समस्त-संवर्तकैर् अहो विततम् ऊर्जितं भरसहं च सिन्धोर् वपुः

ito vasati keśavaḥ puram itaś ca tad-vidviṣāṃ itaś ca śaraṇāgatāḥ śikhari-pakṣiṇaḥ śerate / itaś ca vaḍavānalaḥ saha samasta-saṃvartakair aho vitatam ūrjitaṃ bharasahaṃ ca sindhor vapuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् तावद् एव शशिनः स्फुरितं महीयो यावन् न तिग्म-रुचि-मण्डलम् अभ्युदेति । अभ्युद्गते सकल-धाम-निधौ तु तस्मिन्न् इन्दोः सिताभ्र-पटलस्य च को विशेषः

tat tāvad eva śaśinaḥ sphuritaṃ mahīyo yāvan na tigma-ruci-maṇḍalam abhyudeti / abhyudgate sakala-dhāma-nidhau tu tasminn indoḥ sitābhra-paṭalasya ca ko viśeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुकूटस्य । (स्क्सकआ। २।८७, स्व्सुआ। ५५५, स्क्म्सौक। १६६९) अपत्यानि प्रायो दश दश वराही जनयति क्षमाभारे धुर्यः स पुनर् इह नासीन् न भविता । पदं कृत्वा यः स्वं फणि-पति-फणा-चक्र-वलये निमज्जन्तीम् अन्तर्जलधि वसुधाम् उत्तुलयति

madhukūṭasya | (Sksa.ka.ā. 2.87, Svsu.ā. 555, Skmsa.u.ka. 1669) apatyāni prāyo daśa daśa varāhī janayati kṣamābhāre dhuryaḥ sa punar iha nāsīn na bhavitā / padaṃ kṛtvā yaḥ svaṃ phaṇi-pati-phaṇā-cakra-valaye nimajjantīm antarjaladhi vasudhām uttulayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वराहस्य । (स्क्म्सौक। १६४५) तेषां तृषः परिणमन्ति न यत्र तत्र नान्यस्य वारि-विभवो ऽपि च तादृग् अस्ति । विश्वोपकार-जननी-व्यवसाय-सिद्धिम् अम्भोमुचां जलधयो यदि पूरयन्ति

varāhasya | (Skmsa.u.ka. 1645) teṣāṃ tṛṣaḥ pariṇamanti na yatra tatra nānyasya vāri-vibhavo 'pi ca tādṛg asti / viśvopakāra-jananī-vyavasāya-siddhim ambhomucāṃ jaladhayo yadi pūrayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं वाच्यो महिमा महा-जलनिधेर् यत्रेन्द्र-वज्राहति- त्रस्तो भूभृद् अमज्जद् अम्बु-विचलत्-कौलील-पोताकृतिः । मैनाको ऽपि गभीर-नीर-विलुठत्-पाठीन-पृष्ठोल्लसच्- छेवालाङ्कुर-कोटि-कोटर-कुटी-कुड्यान्तरे निर्वृतः

kiṃ vācyo mahimā mahā-jalanidher yatrendra-vajrāhati- trasto bhūbhṛd amajjad ambu-vicalat-kaulīla-potākṛtiḥ / maināko 'pi gabhīra-nīra-viluṭhat-pāṭhīna-pṛṣṭhollasac- chevālāṅkura-koṭi-koṭara-kuṭī-kuḍyāntare nirvṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वल्लणस्य -- किं ब्रूमो हरिम् अस्य विश्वम् उदरे किं वा फणां भोगिनः शेते यत्र हरिः स्वयं जलनिधेः सो ऽप्य् एकदेशे स्थितः । आश्चर्यं कलसोद्भवो स जलधिर् यस्यैक-हस्तोदरे गण्डूषीयति पङ्कजीयति फणी भृङ्गीयति श्रीपतिः

vallaṇasya -- kiṃ brūmo harim asya viśvam udare kiṃ vā phaṇāṃ bhoginaḥ śete yatra hariḥ svayaṃ jalanidheḥ so 'py ekadeśe sthitaḥ / āścaryaṃ kalasodbhavo sa jaladhir yasyaika-hastodare gaṇḍūṣīyati paṅkajīyati phaṇī bhṛṅgīyati śrīpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् । (स्प्द्शाप। ४०२५, स्म्व्सूमु। १०९।४९, स्क्म्सौक। १७०२) विस्तारो यदि नेदृशो न यदि तद्-गाम्भीर्यम् अम्भोनिधेर् न स्याद् वा यदि सर्व-सत्त्व-विषयस् तादृग्-कृपानुग्रहः । अन्तः प्रज्वलता पयांसि दहता ज्वालावलीर् मुञ्चता के न स्युर् वडवानलेन बलिना भस्मावशेषीकृताः

kasyacit | (Spdśā.pa. 4025, Smvsū.mu. 109.49, Skmsa.u.ka. 1702) vistāro yadi nedṛśo na yadi tad-gāmbhīryam ambhonidher na syād vā yadi sarva-sattva-viṣayas tādṛg-kṛpānugrahaḥ / antaḥ prajvalatā payāṃsi dahatā jvālāvalīr muñcatā ke na syur vaḍavānalena balinā bhasmāvaśeṣīkṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केशटस्य । (स्म्व्सूमु। २७।१७, स्क्म्सौक। १६९७) उद्दीप्ताग्निर् असौ मुनिर् विजयते यस्योदरे जीर्यतः पाथोदेर् अवशिष्टम् अम्बु कथम् अप्य् उद्गीर्णम् अन्तो ऽर्णवम् । किं चास्माज् जठरानलाद् इव नवस् तत्-कालवान्ति-क्रमाद् निर्यातः स पुनो यमाय पयसाम् अन्तर्गतो वाडवः

keśaṭasya | (Smvsū.mu. 27.17, Skmsa.u.ka. 1697) uddīptāgnir asau munir vijayate yasyodare jīryataḥ pāthoder avaśiṣṭam ambu katham apy udgīrṇam anto 'rṇavam / kiṃ cāsmāj jaṭharānalād iva navas tat-kālavānti-kramād niryātaḥ sa puno yamāya payasām antargato vāḍavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्री-दशरथस्य -- यस्मिन् आपस् तद्-अधिकरणस्यास्य वह्नेर् निवृत्तिः संवासान्ते व्रजति जलदे वैकृतस् ताभिर् एव । अस्त्य् अन्यो ऽपि प्रलय-रजनी-संनिपाते ऽप्य् अनिद्रो यः सामुद्रीर् अविरतम् इमास् तेजसि स्वे जुहोति

śrī-daśarathasya -- yasmin āpas tad-adhikaraṇasyāsya vahner nivṛttiḥ saṃvāsānte vrajati jalade vaikṛtas tābhir eva / asty anyo 'pi pralaya-rajanī-saṃnipāte 'py anidro yaḥ sāmudrīr aviratam imās tejasi sve juhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.