Vidyakara: Subhasitaratnakosa 45

श्रुत्वा दाशरथी सुवेल-कटके सानन्दम् अर्धे धनुष्- टङ्कारैः परिपूरयन्ति ककुभः प्रोञ्छन्ति कौक्षेयकान् । अभ्यस्यन्ति तथैव चित्र-फलके लङ्का-पतेस् तत् पुनर् वैदेही-कुच-पत्र-वल्लि-वलना-वैदग्ध्यम् अर्धे कराः

śrutvā dāśarathī suvela-kaṭake sānandam ardhe dhanuṣ- ṭaṅkāraiḥ paripūrayanti kakubhaḥ proñchanti kaukṣeyakān / abhyasyanti tathaiva citra-phalake laṅkā-pates tat punar vaidehī-kuca-patra-valli-valanā-vaidagdhyam ardhe karāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संतुष्टे तिसृणां पुराम् अपि रिपौ कण्डूल-दोर्-मण्डल- क्रीडा-कृत्त-पुनः-प्ररूढ-शिरसो वीरस्य लिप्सोर् वरम् । याच्ञा-दैन्य-पराञ्चि यस्य कलहायन्ते मिथस् त्वं वृणु त्वं वृण्व् इत्य् अभितो मुखानि स दशग्रीवः कथं कथ्यते

saṃtuṣṭe tisṛṇāṃ purām api ripau kaṇḍūla-dor-maṇḍala- krīḍā-kṛtta-punaḥ-prarūḍha-śiraso vīrasya lipsor varam / yācñā-dainya-parāñci yasya kalahāyante mithas tvaṃ vṛṇu tvaṃ vṛṇv ity abhito mukhāni sa daśagrīvaḥ kathaṃ kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको भवान् मम समं दश वा नमन्ति ज्या-घोष-पूरित-वियन्ति शरासनानि । तल् लोक-पाल-सहितः सह लक्ष्मणेन चापं गृहाण सदृशं क्षणम् अस्तु युद्धम्

eko bhavān mama samaṃ daśa vā namanti jyā-ghoṣa-pūrita-viyanti śarāsanāni / tal loka-pāla-sahitaḥ saha lakṣmaṇena cāpaṃ gṛhāṇa sadṛśaṃ kṣaṇam astu yuddham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रे वृद्ध-गृध्र किम् अकाण्डम् इह प्रवीर दावानले शलभतां लभसे प्रमत्त । लक्पावसान-पवनोल्लसितस्य सिन्धोर् अम्भो रुणद्धि किम् उ सैकत-सेतुबन्धः

re vṛddha-gṛdhra kim akāṇḍam iha pravīra dāvānale śalabhatāṃ labhase pramatta / lakpāvasāna-pavanollasitasya sindhor ambho ruṇaddhi kim u saikata-setubandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतौ सङ्घश्रियः ॥ आस्कन्धावधि कण्ठ-काण्ड-विपिने द्राच् चन्द्रहासासिना छेत्तुं प्रक्रमिते मयैव तरसा त्रुट्यच्-छिरासंततौ । अस्मेरं गलिताश्रु-गद्गद-पदं भिन्न-भ्रुवा यद्य् अभूद् वक्त्रेष्व् एकम् अपि स्वयं स भगवान् तन् मे प्रमाणं शिवः

etau saṅghaśriyaḥ || āskandhāvadhi kaṇṭha-kāṇḍa-vipine drāc candrahāsāsinā chettuṃ prakramite mayaiva tarasā truṭyac-chirāsaṃtatau / asmeraṃ galitāśru-gadgada-padaṃ bhinna-bhruvā yady abhūd vaktreṣv ekam api svayaṃ sa bhagavān tan me pramāṇaṃ śivaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवो यद्य् अपि ते गुरुः स भगवान् अर्धेन्दु-चूडामणिः क्षोणी-मण्डलम् एकविंशतिम् इदं वारान् जितं यद्य् अपि । द्रष्टव्यो ऽस्य् अमुम् एव भार्गव-बटः कण्ठे कुठारं वहन् पौलस्त्यस्य पुरः प्रणाम-रचित-प्रत्यग्र-सेवाञ्जलिः

devo yady api te guruḥ sa bhagavān ardhendu-cūḍāmaṇiḥ kṣoṇī-maṇḍalam ekaviṃśatim idaṃ vārān jitaṃ yady api / draṣṭavyo 'sy amum eva bhārgava-baṭaḥ kaṇṭhe kuṭhāraṃ vahan paulastyasya puraḥ praṇāma-racita-pratyagra-sevāñjaliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुद्रादेस् तुलनं स्वकण्ठ-विपिन-च्छेदो हरेर् वासनं कारावेश्मनि पुष्पकस्य च जयो यस्येदृशः केलयः । सो ऽहं दुर्जय-बाहु-दण्ड-सचिवो लङ्केश्वरस् तस्य मे का श्लाघा घुण-जर्जरेण धनुषा कृष्टेन भग्नेन वा

rudrādes tulanaṃ svakaṇṭha-vipina-cchedo harer vāsanaṃ kārāveśmani puṣpakasya ca jayo yasyedṛśaḥ kelayaḥ / so 'haṃ durjaya-bāhu-daṇḍa-sacivo laṅkeśvaras tasya me kā ślāghā ghuṇa-jarjareṇa dhanuṣā kṛṣṭena bhagnena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् । (स्क्म्सौक। २१०३, ब्र्बारा। १।५१) (बाबारा। १।५१; अब् = वक्रोक्तिजीवित १।२१अब्) वीर-प्रसूर् जयति भार्गव-रेणुकैव यत् त्वां त्रिलोक-तिलकं सुतम् अभ्यसूत । शक्रेभ-कुम्भ-तट-खण्डन-चण्ड-धामा येनैष मे न गणितो युधि चन्द्रहासः

kasyacit | (Skmsa.u.ka. 2103, Brbā.rā. 1.51) (Bābā.rā. 1.51; ab = Vakroktijīvita 1.21ab) vīra-prasūr jayati bhārgava-reṇukaiva yat tvāṃ triloka-tilakaṃ sutam abhyasūta / śakrebha-kumbha-taṭa-khaṇḍana-caṇḍa-dhāmā yenaiṣa me na gaṇito yudhi candrahāsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रामे रुद्र-शरासनं तुलयति स्मित्वा स्थितं पार्थिवैः शिञ्जा-सञ्जन-तत्परे ऽवहसितं दत्त्वा मिथस् तालिकाः । आरोप्य प्रचलाङ्गुली-किसलये म्लानं गुणास्फालने स्फाराकर्षण-भग्न-पर्वणि पुनः सिंहासने मूर्च्छितम्

rāme rudra-śarāsanaṃ tulayati smitvā sthitaṃ pārthivaiḥ śiñjā-sañjana-tatpare 'vahasitaṃ dattvā mithas tālikāḥ / āropya pracalāṅgulī-kisalaye mlānaṃ guṇāsphālane sphārākarṣaṇa-bhagna-parvaṇi punaḥ siṃhāsane mūrcchitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजशेखरस्य । (बारा। ३।७५; हना। १।३१; स्क्म्सौक। २०९१) पृथ्वि स्थिरा भव भुजङ्गम धारयैनां त्वं कूर्मराज तद् इदं द्वितयं दधीथाः । दिक्-कुञ्जराः कुरुत तत्-त्रितये दिधीर्षां रामः करोतु हर-कार्मुकम् आततज्यम्

rājaśekharasya | (bā.rā. 3.75; ha.nā. 1.31; Skmsa.u.ka. 2091) pṛthvi sthirā bhava bhujaṅgama dhārayaināṃ tvaṃ kūrmarāja tad idaṃ dvitayaṃ dadhīthāḥ / dik-kuñjarāḥ kuruta tat-tritaye didhīrṣāṃ rāmaḥ karotu hara-kārmukam ātatajyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजशेखरस्यामी (बारा। १।४८) लाङ्गूलेन गभस्तिमान् वलयितः प्रोतः शशी मौलिना जीमूता विधुताः शटाभिर् उडवो दंष्ट्राभिर् आसादिताः । उत्तीर्णो ऽम्बु-निधिर् दृशैव विषदैस् तेनाट्टहासोर्मिभिर् लङ्केशस्य च लङ्घितो दिशि दिशि क्रूरः प्रतापानलः

rājaśekharasyāmī (bā.rā. 1.48) lāṅgūlena gabhastimān valayitaḥ protaḥ śaśī maulinā jīmūtā vidhutāḥ śaṭābhir uḍavo daṃṣṭrābhir āsāditāḥ / uttīrṇo 'mbu-nidhir dṛśaiva viṣadais tenāṭṭahāsormibhir laṅkeśasya ca laṅghito diśi diśi krūraḥ pratāpānalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिनन्दस्य (रामचरित १५।६४) यो यः कृत्तो दशमुख-भुजस् तस्य तस्यैव वीर्यं लब्ध्वा दृप्यन्त्य् अधिकम् अधिकं बाहवः शिष्यमाणाः । यद्य् अच्छिन्नं दशमुख-शिरस् तस्य तस्यैव कान्तौ संक्रामन्त्याम् अतिशयवती शेष-वक्त्रेषु लक्ष्मीः

abhinandasya (rāmacarita 15.64) yo yaḥ kṛtto daśamukha-bhujas tasya tasyaiva vīryaṃ labdhvā dṛpyanty adhikam adhikaṃ bāhavaḥ śiṣyamāṇāḥ / yady acchinnaṃ daśamukha-śiras tasya tasyaiva kāntau saṃkrāmantyām atiśayavatī śeṣa-vaktreṣu lakṣmīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुरारेः । (अरा। ६।७६) भग्नं देव समस्त-वानर-भटैर् नष्टं च यूथाधिपैः किं धैर्येण पुरो विलोकय दशग्रीवो ऽयम् आराद् अभूत् । इत्थं जल्पति संभ्रमोल्बण-मुखे सुग्रीव-राजे मुहुस् तेनाकेकरम् ईक्षितं दश शनैर् बाणान् ऋजूकुर्वता

murāreḥ | (a.rā. 6.76) bhagnaṃ deva samasta-vānara-bhaṭair naṣṭaṃ ca yūthādhipaiḥ kiṃ dhairyeṇa puro vilokaya daśagrīvo 'yam ārād abhūt / itthaṃ jalpati saṃbhramolbaṇa-mukhe sugrīva-rāje muhus tenākekaram īkṣitaṃ daśa śanair bāṇān ṛjūkurvatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रमण-जव-समीरैः शेरते शाल-षण्डा मम नख-कुलिशाग्रैर् ग्राव-गर्भाः स्फुटन्ति । अजगरम् अपि चाहं मुष्टि-निष्पिष्ट-वक्त्रं निज-भुज-तरु-मूलस्यालवालं करोमि

bhramaṇa-java-samīraiḥ śerate śāla-ṣaṇḍā mama nakha-kuliśāgrair grāva-garbhāḥ sphuṭanti / ajagaram api cāhaṃ muṣṭi-niṣpiṣṭa-vaktraṃ nija-bhuja-taru-mūlasyālavālaṃ karomi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्टा येन शिरोरुहेषु रुदती पाञ्चाल-राजात्मजा येनास्याः परिधानम् अप्य् अपहृतं राज्ञां गुरूणां पुरः । यस्योरः-स्थल-शोणितासवम् अहं पातुं प्रतिज्ञातवान् सो ऽयं मद्-भुज-पञ्जरे निपतितः संरक्ष्यतां कौरवाः

kṛṣṭā yena śiroruheṣu rudatī pāñcāla-rājātmajā yenāsyāḥ paridhānam apy apahṛtaṃ rājñāṃ gurūṇāṃ puraḥ / yasyoraḥ-sthala-śoṇitāsavam ahaṃ pātuṃ pratijñātavān so 'yaṃ mad-bhuja-pañjare nipatitaḥ saṃrakṣyatāṃ kauravāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपोले जानक्याः करि-कलभ-दन्त-द्युति-मुषि स्मर-स्मेरं गण्डोड्डमर-पुलकं वक्त्र-कमलम् । मुहुः पश्यन् श्रुत्वा रजनि-चर-सेना-कलकलं जटा-जूट-ग्रन्थिं द्रढयति रघूणां परिवृढः

kapole jānakyāḥ kari-kalabha-danta-dyuti-muṣi smara-smeraṃ gaṇḍoḍḍamara-pulakaṃ vaktra-kamalam / muhuḥ paśyan śrutvā rajani-cara-senā-kalakalaṃ jaṭā-jūṭa-granthiṃ draḍhayati raghūṇāṃ parivṛḍhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिर् अलसविलोचनः सगर्वं बलम् अवलोक्य पुनर् जगाम निद्राम् । अधिगतपतिविक्रमास्तभीतिस् तु दयिता९पि विलोकयांचकार

harir alasavilocanaḥ sagarvaṃ balam avalokya punar jagāma nidrām / adhigatapativikramāstabhītis tu dayitā9pi vilokayāṃcakāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिर् अलस-विलोचनः सगर्वं बलम् अवलोक्य पुनर् जगाम निद्राम् ।* अधिगत-पति-विक्रमास्त-भीतिस् तु दयितापि विलोकयाञ्चकार ॥ विद्स्र्क् ४५।१७ *(१५५८) ॥* मेठस्य -- भूयः काञ्चन-केनिपात-निकर-प्रोत्क्षिप्त-दूरोद्गतैर् यत् संख्येषु चकार शीकर-कणैर् एव द्विषां दुर्दिनम् । किं चाकाण्ड-कृतोद्यमस् त्रिपथगासञ्चारिनौका-गणोअः गीर्वाणेन्द्र-फणीन्द्रयोर् अपि ददौ शङ्कां विशङ्को ऽपि यः

harir alasa-vilocanaḥ sagarvaṃ balam avalokya punar jagāma nidrām /* adhigata-pati-vikramāsta-bhītis tu dayitāpi vilokayāñcakāra // VidSrk 45.17 *(1558) //* meṭhasya -- bhūyaḥ kāñcana-kenipāta-nikara-protkṣipta-dūrodgatair yat saṃkhyeṣu cakāra śīkara-kaṇair eva dviṣāṃ durdinam / kiṃ cākāṇḍa-kṛtodyamas tripathagāsañcārinaukā-gaṇoaḥ gīrvāṇendra-phaṇīndrayor api dadau śaṅkāṃ viśaṅko 'pi yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरसिंहस्य -- मैनाकः किम् अयं रुणद्धि गगने मन्-मार्गम् अव्याहतं शक्तिस् तस्य कुतः स वज्र-पतनाद् भीतो महेन्द्राद् अपि । तार्क्ष्यः सो ऽपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावणं विज्ञातं स जटायुर् एष जरसा क्लिष्टो वधं वाञ्छति

narasiṃhasya -- mainākaḥ kim ayaṃ ruṇaddhi gagane man-mārgam avyāhataṃ śaktis tasya kutaḥ sa vajra-patanād bhīto mahendrād api / tārkṣyaḥ so 'pi samaṃ nijena vibhunā jānāti māṃ rāvaṇaṃ vijñātaṃ sa jaṭāyur eṣa jarasā kliṣṭo vadhaṃ vāñchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रस् त्वं त्रिपुर-द्रुहः पुनर् अहं शिष्यः किम् एतावता तुल्यः सो ऽपि कृतस् तवायम् अधिकः कोदण्ड-दीक्षा-विधिः । तत्राधार-निबन्धनो यदि भवेद् आधेय-धर्मोदयस्ः तद् भोः स्कन्द गृहाण कार्मुकम् इदं निर्णीयताम् अन्तरम्

putras tvaṃ tripura-druhaḥ punar ahaṃ śiṣyaḥ kim etāvatā tulyaḥ so 'pi kṛtas tavāyam adhikaḥ kodaṇḍa-dīkṣā-vidhiḥ / tatrādhāra-nibandhano yadi bhaved ādheya-dharmodayasḥ tad bhoḥ skanda gṛhāṇa kārmukam idaṃ nirṇīyatām antaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्राङ् निष्पेष-विशीर्ण-वज्र-शकल-प्रत्युप्त-रूढ-व्रण- ग्रन्थ्य्-उद्भासिनि भङ्गं ओघम् अघवन् मातङ्ग-दन्तोद्यमे । भर्तुःन्र् नन्दन-देवता-विरचित-स्रग्-दाम्नि भूमेः सुता वीर-श्रीर् इव यस्य वक्षसि जगद्-वीरस्य विश्राम्यतु

drāṅ niṣpeṣa-viśīrṇa-vajra-śakala-pratyupta-rūḍha-vraṇa- granthy-udbhāsini bhaṅgaṃ ogham aghavan mātaṅga-dantodyame / bhartuḥnr nandana-devatā-viracita-srag-dāmni bhūmeḥ sutā vīra-śrīr iva yasya vakṣasi jagad-vīrasya viśrāmyatu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.