Vidyakara: Subhasitaratnakosa 47

गुञ्जत्-कुञ्ज-कुटीर-कौशिक-घटा-घूत्कारवत्-कीचक- स्तम्बाडम्बर-मूक-मौकुलि-कुलः क्रौञ्चावतो ऽयं गिरिः । एतस्मिन् प्रचलाकिनां प्रचलताम् उद्वेजिताः कूजितैर् उद्वेल्लन्ति पुराण-रोहण-तरु-स्कन्धेषु कुम्भी-नसाः

guñjat-kuñja-kuṭīra-kauśika-ghaṭā-ghūtkāravat-kīcaka- stambāḍambara-mūka-maukuli-kulaḥ krauñcāvato 'yaṃ giriḥ / etasmin pracalākināṃ pracalatām udvejitāḥ kūjitair udvellanti purāṇa-rohaṇa-taru-skandheṣu kumbhī-nasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते चन्द्र-शिला-समुच्चय-मयाश् चन्द्रातप-प्रस्फुरत्-द् सर्वाङ्गीण-पयः-प्रवृत्त-सरितो झात्कुर्वते पर्वताः । येषाम् उन्मद-जागरूक-शिखिनि प्रस्थे नमेरु-स्थिताः श्यामाम् एव गभीर-गद्गद-गिरः स्कन्दन्ति कोयष्टयः

ete candra-śilā-samuccaya-mayāś candrātapa-prasphurat-d sarvāṅgīṇa-payaḥ-pravṛtta-sarito jhātkurvate parvatāḥ / yeṣām unmada-jāgarūka-śikhini prasthe nameru-sthitāḥ śyāmām eva gabhīra-gadgada-giraḥ skandanti koyaṣṭayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधत्ते दनु-सूनु-सूदन-भुजा-केयूर-वज्राङ्कुर- व्यूहोल्लेख-पदावली-वलि-मयै रत्नैर् मुदं मन्दरः । आधारीकृत-कूर्म-पृष्ठ-कषण-क्षीणोरु-मूलो ऽधुना जानीमः परतः पयोधि-मथनाद् उच्चैस्तरो ऽयं गिरिः

ādhatte danu-sūnu-sūdana-bhujā-keyūra-vajrāṅkura- vyūhollekha-padāvalī-vali-mayai ratnair mudaṃ mandaraḥ / ādhārīkṛta-kūrma-pṛṣṭha-kaṣaṇa-kṣīṇoru-mūlo 'dhunā jānīmaḥ parataḥ payodhi-mathanād uccaistaro 'yaṃ giriḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् तादृक् फणिराज-रज्जु-कषणं संरूढ-पक्ष-च्छिदा- घातारुन्तुदम् अप्य् अहो कथम् अयं मन्थाचलः सोढवान् । एतेनैव दुरात्मना जलनिधेर् उत्थाप्य पापाम् इमां लक्ष्मीम् ईश्वर-दुर्गत-व्यवहृति-व्यस्तं जगन् निर्मितम्

tat tādṛk phaṇirāja-rajju-kaṣaṇaṃ saṃrūḍha-pakṣa-cchidā- ghātāruntudam apy aho katham ayaṃ manthācalaḥ soḍhavān / etenaiva durātmanā jalanidher utthāpya pāpām imāṃ lakṣmīm īśvara-durgata-vyavahṛti-vyastaṃ jagan nirmitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽयं कैलास-शैलः स्फटिक-मणि-भुवाम् अंशु-जालैर् ज्वलद्भिश्ः छाया पीतापि यत्र प्रतिकृतिभिर् उपस्थाप्यते पादपानाम् । यस्योपान्तोपसर्पत्-तपन-कर-धृतस्यापि पद्मस्य मुद्रां उद्दामानो दिशन्ति त्रिपुर-हर-शिरश्-चन्द्रलेखा-मयूखाः

so 'yaṃ kailāsa-śailaḥ sphaṭika-maṇi-bhuvām aṃśu-jālair jvaladbhiśḥ chāyā pītāpi yatra pratikṛtibhir upasthāpyate pādapānām / yasyopāntopasarpat-tapana-kara-dhṛtasyāpi padmasya mudrāṃ uddāmāno diśanti tripura-hara-śiraś-candralekhā-mayūkhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गिरिः कैलासो ऽयं दश-वदन-केयूर-विलसन्- मणि-श्रेणी-पत्राङ्कुर-मकर-मुद्राङ्कित-शिलः । अमुष्मिन् आरुह्य स्फटिक-मय-सर्वाङ्ग-सुभगे निरीक्षन्ते यक्षाः फणि-पति-पुरस्यापि चरितम्

giriḥ kailāso 'yaṃ daśa-vadana-keyūra-vilasan- maṇi-śreṇī-patrāṅkura-makara-mudrāṅkita-śilaḥ / amuṣmin āruhya sphaṭika-maya-sarvāṅga-subhage nirīkṣante yakṣāḥ phaṇi-pati-purasyāpi caritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमुख-भुज-दण्ड-मण्डलीनां दृढ-परिपीडन-पीत-मेखलो ऽयम् । जल-गृहक-वितर्दिकासुखानि स्फटिक-गिरिर् गिरिशस्य निर्मिमीते

daśamukha-bhuja-daṇḍa-maṇḍalīnāṃ dṛḍha-paripīḍana-pīta-mekhalo 'yam / jala-gṛhaka-vitardikāsukhāni sphaṭika-girir giriśasya nirmimīte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैलासाद्रि-तटीषु धूर्जटि-जटालंकार-चन्द्राङ्कुर ज्योत्स्ना-कन्दलिताभिर् इन्दु-दृषदाम् अद्भिर् नदी-मातृकाः । गौरी-हस्त-गुण-प्रवृद्ध-वपुषः पुष्यन्ति धात्रेयक- भ्रातृ-स्नेह-सहोढ-षण्मुख-शिशु-क्रीडा-सुखाः शाखिनः

kailāsādri-taṭīṣu dhūrjaṭi-jaṭālaṃkāra-candrāṅkura jyotsnā-kandalitābhir indu-dṛṣadām adbhir nadī-mātṛkāḥ / gaurī-hasta-guṇa-pravṛddha-vapuṣaḥ puṣyanti dhātreyaka- bhrātṛ-sneha-sahoḍha-ṣaṇmukha-śiśu-krīḍā-sukhāḥ śākhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नक्तं रत्न-मयूख-पाटव-मिलत्-काकोल-कोलाहल- त्रस्यत्-कौशिक-भुक्त-कन्दर-तमाः सो ऽयं गिरिः स्मर्यते । यत्राकृष्ट-कुचांशुके मयि रुषा वस्त्राय पत्राणि ते चिन्वत्यो वन-देवतास् तरु-लताम् उच्चैर् व्यधुः कौतुकात्

naktaṃ ratna-mayūkha-pāṭava-milat-kākola-kolāhala- trasyat-kauśika-bhukta-kandara-tamāḥ so 'yaṃ giriḥ smaryate / yatrākṛṣṭa-kucāṃśuke mayi ruṣā vastrāya patrāṇi te cinvatyo vana-devatās taru-latām uccair vyadhuḥ kautukāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते ऽक्ष्णोर् जनयन्ति काम-विरुजं सीता-वियोगे घनाः वाताः शीकरिणो ऽपि लक्ष्मण दृढं संतापयन्त्य् एव माम् । इत्थं वृद्ध-परम्परा-परिणतैर् यस्मिन् वचोभिर् मुनीन् अद्याप्य् उन्मनयन्ति कानन-शुकाः सो ऽयं गिरिर् माल्यवान्

ete 'kṣṇor janayanti kāma-virujaṃ sītā-viyoge ghanāḥ vātāḥ śīkariṇo 'pi lakṣmaṇa dṛḍhaṃ saṃtāpayanty eva mām / itthaṃ vṛddha-paramparā-pariṇatair yasmin vacobhir munīn adyāpy unmanayanti kānana-śukāḥ so 'yaṃ girir mālyavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करिकवलितमृष्टैः शाखिशाखाग्रपत्रैर् अरुणसरणयो ऽमी भीषयन्ते ऽग्रकुञ्जैः । चलितशबरसेनादत्तगोशृङ्गचण्डध्वनिचकितवराहव्याकुला विन्ध्यपादाः

karikavalitamṛṣṭaiḥ śākhiśākhāgrapatrair aruṇasaraṇayo 'mī bhīṣayante 'grakuñjaiḥ / calitaśabarasenādattagośṛṅgacaṇḍadhvanicakitavarāhavyākulā vindhyapādāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करि-कवलन-शिष्टैः शाखि-शाखाग्र-पत्रैर् अरुण-सरणयो ऽमी सर्वतो भीषयन्ते ऽग्रकुञ्जैः ।* चलित-शबर-सेना-दत्त-गो-शृङ्ग-चण्ड-ध्वनि-चकित-वराह-व्याकुला विन्ध्य-पादाः ॥ विद्स्र्क् ४७।११ *(१५८७) ॥* कमलायुधस्य । (स्क्सकआ। २।३०, स्म्व्सूमु। १०३।१४, स्क्म्सौक। २०४०) इमास् ता विन्ध्याद्रेः शुक-हरित-वंशी-वन-घना भुवः क्रीडालोलद्-विरद-दशनाभुग्न-तरवः । लता-कुञ्जे यासाम् उपनदि रत-क्लान्त-शबरी- कपोल-स्वेदाम्भः-कण-चय-नुदो वान्ति मरुतः

kari-kavalana-śiṣṭaiḥ śākhi-śākhāgra-patrair aruṇa-saraṇayo 'mī sarvato bhīṣayante 'grakuñjaiḥ /* calita-śabara-senā-datta-go-śṛṅga-caṇḍa-dhvani-cakita-varāha-vyākulā vindhya-pādāḥ // VidSrk 47.11 *(1587) //* kamalāyudhasya | (Sksa.ka.ā. 2.30, Smvsū.mu. 103.14, Skmsa.u.ka. 2040) imās tā vindhyādreḥ śuka-harita-vaṃśī-vana-ghanā bhuvaḥ krīḍālolad-virada-daśanābhugna-taravaḥ / latā-kuñje yāsām upanadi rata-klānta-śabarī- kapola-svedāmbhaḥ-kaṇa-caya-nudo vānti marutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षस्य । (स्क्सकआ। ३।९, स्क्म्सौक। २०३९, योगेश्वरस्य) स्निग्ध-श्यामाः क्वचिद् अपरतो भीषणाभोग-रूक्षाः स्थाने स्थाने मुखर-ककुभो झात्कृतैर् निर्झराणाम् । एते तीर्थाश्रम-गिरि-सरिद्-गर्त-कान्तार-मिश्राः संदृश्यन्ते परिचय-भुवो दण्डकाविन्ध्य-पादाः

dakṣasya | (Sksa.ka.ā. 3.9, Skmsa.u.ka. 2039, yogeśvarasya) snigdha-śyāmāḥ kvacid aparato bhīṣaṇābhoga-rūkṣāḥ sthāne sthāne mukhara-kakubho jhātkṛtair nirjharāṇām / ete tīrthāśrama-giri-sarid-garta-kāntāra-miśrāḥ saṃdṛśyante paricaya-bhuvo daṇḍakāvindhya-pādāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवभूतेः । (उराच। २।१४) निष्कूज-स्तिमिताः क्वचित् क्वचिद् अपि प्रोच्चण्ड-सत्त्व-स्वनाः स्वेच्छा-सुप्त-गभीर-घोर-दुरगाश्वास-प्रदीप्ताग्नयः । सीमानः प्रदरोदरेषु विवरेष्व् अल्पाम्भसो यास्व् अयं तृष्यद्भिः प्रतिसूर्यकैर् अजगर-स्वेद-द्रवः पीयते

bhavabhūteḥ | (u.rā.ca. 2.14) niṣkūja-stimitāḥ kvacit kvacid api proccaṇḍa-sattva-svanāḥ svecchā-supta-gabhīra-ghora-duragāśvāsa-pradīptāgnayaḥ / sīmānaḥ pradarodareṣu vivareṣv alpāmbhaso yāsv ayaṃ tṛṣyadbhiḥ pratisūryakair ajagara-sveda-dravaḥ pīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दधति कुहर-भाजाम् अत्र भल्लूक-यूनाम् अनुरसित-गुरूणि स्त्यानम् अम्बूकृतानि । शिशिर-कटु-कषायः स्त्यायते शल्लकीनाम् इभ-दलित-विकीर्ण-ग्रन्थि-निष्यन्द-गन्धः

dadhati kuhara-bhājām atra bhallūka-yūnām anurasita-gurūṇi styānam ambūkṛtāni / śiśira-kaṭu-kaṣāyaḥ styāyate śallakīnām ibha-dalita-vikīrṇa-granthi-niṣyanda-gandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवभूतेर् एतौ (उराच। २।२१ = मअमि। ९।६ = मवीच। ५।४१) इह सम-दश-कुन्ताक्रान्त-वानीर-मुक्त- प्रसव-सुरभि-शीत-स्वच्छ-तोया भवन्ति । फल-भर-परिणाम-श्याम-जम्बू-निकुञ्ज- स्खलन-मुखर-भूरि-स्रोतसो निर्झरिण्यः

bhavabhūter etau (u.rā.ca. 2.21 = ma.a.mi. 9.6 = ma.vī.ca. 5.41) iha sama-daśa-kuntākrānta-vānīra-mukta- prasava-surabhi-śīta-svaccha-toyā bhavanti / phala-bhara-pariṇāma-śyāma-jambū-nikuñja- skhalana-mukhara-bhūri-srotaso nirjhariṇyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एताः स्थान-परिग्रहेण शिवयोर् अत्यन्त-कान्त-श्रियः प्रालेयाचल-मेखला-वन-भुवः पुष्णन्ति नेत्रोत्सवम् । व्यावल्गद्-बल-वैरि-वारण-वर-प्रत्यग्र-दन्ताहति- श्वभ्र-प्रस्रवद्-अभ्र-सिन्धु-सवन-प्रस्निग्ध-देव-द्रुमाः

etāḥ sthāna-parigraheṇa śivayor atyanta-kānta-śriyaḥ prāleyācala-mekhalā-vana-bhuvaḥ puṣṇanti netrotsavam / vyāvalgad-bala-vairi-vāraṇa-vara-pratyagra-dantāhati- śvabhra-prasravad-abhra-sindhu-savana-prasnigdha-deva-drumāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.