इति श्रीपाञ्चरात्रे विष्वक्सेनसंहितायां प्रतिष्ठाविधिर्नाम षोडशो ऽध्यायः ॥ सप्तदशो ऽध्यायः सप्तदशो ऽध्यायः विष्वक्सेनः--- अथातः संप्रवक्ष्यामि जङ्गमस्थापनं परम् । अप्रधानं च बिम्बं तु जङ्गमं बिम्बमुत्तमम्
iti śrīpāñcarātre viṣvaksenasaṃhitāyāṃ pratiṣṭhāvidhirnāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ || saptadaśo 'dhyāyaḥ saptadaśo 'dhyāyaḥ viṣvaksenaḥ--- athātaḥ saṃpravakṣyāmi jaṅgamasthāpanaṃ param / apradhānaṃ ca bimbaṃ tu jaṅgamaṃ bimbamuttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथक् चेत् सर्वकर्माणि बिम्बशुद्ध्यर्थमेव च । कारयेन्मुनिशार्दूल स्नानादिप्रतिमाक्रियाम्
pṛthak cet sarvakarmāṇi bimbaśuddhyarthameva ca / kārayenmuniśārdūla snānādipratimākriyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नानोत्सवादिकार्यार्थं काले ऽस्मिन् वर्तते सति (?) । जलवासं क्रमात् कृत्वा मण्डपे चाधिवासनम्
snānotsavādikāryārthaṃ kāle 'smin vartate sati (?) / jalavāsaṃ kramāt kṛtvā maṇḍape cādhivāsanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्वा तु पूर्ववद्धोमं तिलहोमं विना द्विज । स्नपनं विधिवत् कृत्वा रत्नन्यासं विना मुने
kṛtvā tu pūrvavaddhomaṃ tilahomaṃ vinā dvija / snapanaṃ vidhivat kṛtvā ratnanyāsaṃ vinā mune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रन्यासं विना तस्मिन् तत्त्वन्यासं समाचरेत् । मध्यसूत्रं परित्यज्य प्रासादे परमेष्ठिना
mantranyāsaṃ vinā tasmin tattvanyāsaṃ samācaret / madhyasūtraṃ parityajya prāsāde parameṣṭhinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौरुषं सूक्तमुच्चार्य स्थापयेन्मतिमान् पृथक् । मूर्तीनां स्थानभेदस्तु बिम्बाध्याये प्रदर्शितः
pauruṣaṃ sūktamuccārya sthāpayenmatimān pṛthak / mūrtīnāṃ sthānabhedastu bimbādhyāye pradarśitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्तत्स्थाने स्वमन्त्रेण संस्थाप्यार्चादि नारद । यद्रुपं मूलबेरस्य यच्चिह्नैश्चिह्नितं पुरा
tattatsthāne svamantreṇa saṃsthāpyārcādi nārada / yadrupaṃ mūlaberasya yaccihnaiścihnitaṃ purā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या मूर्तिः स्थापिता पूर्वं मूलार्चेति महात्मभिः । यथा चायुधविन्यासः कथं(कृतो?)बुद्धिमतां वरैः
yā mūrtiḥ sthāpitā pūrvaṃ mūlārceti mahātmabhiḥ / yathā cāyudhavinyāsaḥ kathaṃ(kṛto?)buddhimatāṃ varaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मार्चादिषु बेरेषु तत्सर्वं कारयेत्तथा । न विधिः शयितस्यैषः स्थापनादि प्रकीर्तितम्
karmārcādiṣu bereṣu tatsarvaṃ kārayettathā / na vidhiḥ śayitasyaiṣaḥ sthāpanādi prakīrtitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शयितस्य तु कर्मार्चा स्थानकं त्वासनं तु वा । संस्थाप्य वासुदेवाख्यं न संकर्षणमिष्यते
śayitasya tu karmārcā sthānakaṃ tvāsanaṃ tu vā / saṃsthāpya vāsudevākhyaṃ na saṃkarṣaṇamiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा संकर्षणं स्थाप्य प्रद्युम्नं नार्चयेत् सुधीः । प्रद्युम्नस्थापनार्चायां कर्मार्चा नानिरुद्धका
tathā saṃkarṣaṇaṃ sthāpya pradyumnaṃ nārcayet sudhīḥ / pradyumnasthāpanārcāyāṃ karmārcā nāniruddhakā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मार्चा सर्वथा कार्या मूलबिम्बानुसारिणी । विशेषश्चात्र संप्रोक्तः शेषं पूर्ववदाचरेत्
karmārcā sarvathā kāryā mūlabimbānusāriṇī / viśeṣaścātra saṃproktaḥ śeṣaṃ pūrvavadācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं संक्षेपतः प्रोक्तं जङ्गमस्थापनं मुने । धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वकामफलप्रदम्
evaṃ saṃkṣepataḥ proktaṃ jaṅgamasthāpanaṃ mune / dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvakāmaphalapradam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थापनं संप्रवक्ष्यामि चित्राभासार्धचित्रके । आभासं त्रिविधं प्रोक्तं भित्तौ च फलके पटे
sthāpanaṃ saṃpravakṣyāmi citrābhāsārdhacitrake / ābhāsaṃ trividhaṃ proktaṃ bhittau ca phalake paṭe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्धचित्रं तथा भित्तौ शिलायां दारुके ऽपि च(?) । विद्यते यदि कर्मार्चाप्येतेषां(स्यादेषां?)लोहजाकृतिः
ardhacitraṃ tathā bhittau śilāyāṃ dāruke 'pi ca(?) / vidyate yadi karmārcāpyeteṣāṃ(syādeṣāṃ?)lohajākṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मार्चायां तु सकलां क्रियां कृत्वा तु पूर्ववत् । मूलार्चायां तु कर्तव्यो मन्त्रन्यासो द्विजोत्तम
karmārcāyāṃ tu sakalāṃ kriyāṃ kṛtvā tu pūrvavat / mūlārcāyāṃ tu kartavyo mantranyāso dvijottama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिवासनकुम्भस्थतोयेन प्रोक्षयेद्बुधः । ततः पुरुषसूक्तेन पञ्चोपनिषदैरपि
adhivāsanakumbhasthatoyena prokṣayedbudhaḥ / tataḥ puruṣasūktena pañcopaniṣadairapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रैव षोडशन्यासो नेष्यते तन्त्रपारगैः । फलके च पटे चैव विशेषं कथयाम्यहम्
atraiva ṣoḍaśanyāso neṣyate tantrapāragaiḥ / phalake ca paṭe caiva viśeṣaṃ kathayāmyaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मण्डपं पूर्ववत् कृत्वा वेदिं कृत्वा तु पूर्ववत् । कृत्वा सुलोचने दिव्ये शयने संनिवेशयेत्
maṇḍapaṃ pūrvavat kṛtvā vediṃ kṛtvā tu pūrvavat / kṛtvā sulocane divye śayane saṃniveśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जलाधिवासनं चैव नेष्यते स्नपनं बुधैः । मूर्तिहोमं ततः कृत्वा दिशाहोमविवर्जितम्
jalādhivāsanaṃ caiva neṣyate snapanaṃ budhaiḥ / mūrtihomaṃ tataḥ kṛtvā diśāhomavivarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्येशानपि संपूज्य वेदिकाकलशेष्वथ । प्रलयं च निसर्गं च क्रमात् कृत्वा तु देशिकः
vidyeśānapi saṃpūjya vedikākalaśeṣvatha / pralayaṃ ca nisargaṃ ca kramāt kṛtvā tu deśikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रोक्षयेत् स्वेन मन्त्रेण ब्रह्मकुम्भस्थवारिणा । युक्त्या युक्तिविशेषेण शेषं पूर्ववदाचरेत्
prokṣayet svena mantreṇa brahmakumbhasthavāriṇā / yuktyā yuktiviśeṣeṇa śeṣaṃ pūrvavadācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भित्तिस्थप्रतिमायां तु स्थानं कथयाम्यहम् । भित्तौ सम्यक्पटे चित्रे वर्णालंकारभूषिते
bhittisthapratimāyāṃ tu sthānaṃ kathayāmyaham / bhittau samyakpaṭe citre varṇālaṃkārabhūṣite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आभासे चार्धचित्रे वा पटे सम्यक्सुलोचने (?) । देवस्य पुरतः कृत्वा मण्डपं सपरिच्छदम्
ābhāse cārdhacitre vā paṭe samyaksulocane (?) / devasya purataḥ kṛtvā maṇḍapaṃ saparicchadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदिकां तत्र कुर्वीत पूर्वोक्तेन विधानतः । द्विकरां त्रिकरां वापि शिल्पिना कुशलेन तु
vedikāṃ tatra kurvīta pūrvoktena vidhānataḥ / dvikarāṃ trikarāṃ vāpi śilpinā kuśalena tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्तु वेदिकामध्ये विन्यसेच्छालिसंचयम् । शालिमध्ये लिखेत् पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम्
tatastu vedikāmadhye vinyasecchālisaṃcayam / śālimadhye likhet padmamaṣṭapatraṃ sakarṇikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्तु द्रोणसंपूर्णं ब्रह्मकुम्भं सुवर्चसम् । वस्त्रपूतैर्जलैः पूर्णं सकूर्चं सापिधानकम्
tatastu droṇasaṃpūrṇaṃ brahmakumbhaṃ suvarcasam / vastrapūtairjalaiḥ pūrṇaṃ sakūrcaṃ sāpidhānakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ससूत्रं वस्त्रयुग्मेन वेष्टितं रत्नसंयुतम् । अष्टशक्तिसमोपेतं सौवर्णायुधपञ्चयुक्
sasūtraṃ vastrayugmena veṣṭitaṃ ratnasaṃyutam / aṣṭaśaktisamopetaṃ sauvarṇāyudhapañcayuk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्वत्थपल्लवैर्युक्तं गन्धपुष्पाक्षतार्चितम् । तत्कुम्भं प्रणवेनैव पद्ममध्ये तु विन्यसेत्
aśvatthapallavairyuktaṃ gandhapuṣpākṣatārcitam / tatkumbhaṃ praṇavenaiva padmamadhye tu vinyaset
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः पद्मदलेष्वष्टघटांस्तु परितो न्यसेत् । पूर्ववत्तोयसंपूर्णान् सहिरण्यान् सवस्त्रकान्
tataḥ padmadaleṣvaṣṭaghaṭāṃstu parito nyaset / pūrvavattoyasaṃpūrṇān sahiraṇyān savastrakān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सपिधानान् सकूर्चांस्तु मुखे चाश्वत्थपल्लवान् । अर्चयेद्गन्धपुष्पैश्च दीपैरन्यैर्विचित्रकैः
sapidhānān sakūrcāṃstu mukhe cāśvatthapallavān / arcayedgandhapuṣpaiśca dīpairanyairvicitrakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्चयेन्मूलमन्त्रेण नारायणमनामयम् । विश्णुमक्लिष्टकर्माणं परमं मध्यमे घटे
arcayenmūlamantreṇa nārāyaṇamanāmayam / viśṇumakliṣṭakarmāṇaṃ paramaṃ madhyame ghaṭe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासुदेवं न्यसेत् पूर्वे संकर्षणं तु दक्षिणे । प्रद्युम्नं पश्चिमे न्यस्य अनिरुद्धं तु चोत्तरे
vāsudevaṃ nyaset pūrve saṃkarṣaṇaṃ tu dakṣiṇe / pradyumnaṃ paścime nyasya aniruddhaṃ tu cottare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आग्नेय्यां विन्यसेल्लक्ष्मीं नैरृत्यां तु सरस्वतीम् । वायव्ये तु रतिं न्यस्य शान्तिमीशानगोचरे
āgneyyāṃ vinyasellakṣmīṃ nairṛtyāṃ tu sarasvatīm / vāyavye tu ratiṃ nyasya śāntimīśānagocare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं न्यस्य विधानेन गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् । अथवात्र मुनिश्रेष्ठ परितः कलशान् न्यसेत्
evaṃ nyasya vidhānena gandhapuṣpādibhiryajet / athavātra muniśreṣṭha paritaḥ kalaśān nyaset
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्मध्ये चानयेदष्टविद्येशान् साधकोत्तमः । वाराहं पूर्वभागे तु नारसिंहं तु दक्षिणे
tanmadhye cānayedaṣṭavidyeśān sādhakottamaḥ / vārāhaṃ pūrvabhāge tu nārasiṃhaṃ tu dakṣiṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीधरं पश्चिमे देशे उत्तरे हयशीर्षकम् । आग्नेये भार्गवं रामं नैरृत्यां राममेव च
śrīdharaṃ paścime deśe uttare hayaśīrṣakam / āgneye bhārgavaṃ rāmaṃ nairṛtyāṃ rāmameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वामनं चापि वायव्ये वासुदेवं तथेशके । स्वनाम्ना पूजयित्वैतान् कलशेषु पृथक् पृथक्
vāmanaṃ cāpi vāyavye vāsudevaṃ tatheśake / svanāmnā pūjayitvaitān kalaśeṣu pṛthak pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं संपूजयित्वा तु होमकर्म समाचरेत् । पूर्वादि चोत्तरान्तं तु कुण्डानि परिकल्पयेत्
evaṃ saṃpūjayitvā tu homakarma samācaret / pūrvādi cottarāntaṃ tu kuṇḍāni parikalpayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासुदेवं यजेत् पूर्वं कुण्डे तु चतुरश्रके । अर्धचन्द्राग्निदुण्डे तु याम्य संकर्षणं यजेत्
vāsudevaṃ yajet pūrvaṃ kuṇḍe tu caturaśrake / ardhacandrāgniduṇḍe tu yāmya saṃkarṣaṇaṃ yajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वारुणे वृत्तकुण्डे तु प्रद्युम्नं तु यजेद्बुधः । उत्तरे पद्मकुण्डे तु अनिरुद्धमथो यजेत्
vāruṇe vṛttakuṇḍe tu pradyumnaṃ tu yajedbudhaḥ / uttare padmakuṇḍe tu aniruddhamatho yajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पालाशं खादिरं चैव बैलवमौदुम्बरं तथा । अष्टोत्तरशत हुत्वा पूर्वादि च पृथक् क्रमात्
pālāśaṃ khādiraṃ caiva bailavamaudumbaraṃ tathā / aṣṭottaraśata hutvā pūrvādi ca pṛthak kramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समिदाज्यचरून् लाजान् जुहुयुर्मूर्तिपाः क्रमात् । अथवात्र मुनिश्रेष्ठ पूर्वाग्नौ साधकात्तमः
samidājyacarūn lājān juhuyurmūrtipāḥ kramāt / athavātra muniśreṣṭha pūrvāgnau sādhakāttamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समिदाज्येन चरुणा होममेकेन(?)चाप्यलम् । कुण्डे वा स्थण्डिले वापि आचार्यो जुहुयाद्बुधः
samidājyena caruṇā homamekena(?)cāpyalam / kuṇḍe vā sthaṇḍile vāpi ācāryo juhuyādbudhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रात्रौ होमः प्रकर्तव्यः जलसंप्रोक्षणं दिवा । न कुर्यात् प्रोक्षणं रात्रौ न दिवा होममाचरेत्
rātrau homaḥ prakartavyaḥ jalasaṃprokṣaṇaṃ divā / na kuryāt prokṣaṇaṃ rātrau na divā homamācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन रात्रौ होमं तु कारयेत् । मुहूर्ते समनुप्राप्ते ब्राह्मणानामनुज्ञया
tasmāt sarvaprayatnena rātrau homaṃ tu kārayet / muhūrte samanuprāpte brāhmaṇānāmanujñayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुम्भस्थितेन तोयेन प्रोक्षयेत् परमेष्ठिना । आवाहयेत्ततो देवं नारायणमनामयम्
kumbhasthitena toyena prokṣayet parameṣṭhinā / āvāhayettato devaṃ nārāyaṇamanāmayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शङ्खचक्रधरं देवं पीताम्बरधरं हरिम् । यद्रुपं चिन्तितं भित्तौ तथा ध्यायेज्जगद्गुरुम्
śaṅkhacakradharaṃ devaṃ pītāmbaradharaṃ harim / yadrupaṃ cintitaṃ bhittau tathā dhyāyejjagadgurum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं कृत्वा महाविष्णुं प्रोक्षयेद्गन्धवारिणा । ततः पुरुषसूक्तेन प्रोक्षयेत् प्रतिमां पुनः
evaṃ kṛtvā mahāviṣṇuṃ prokṣayedgandhavāriṇā / tataḥ puruṣasūktena prokṣayet pratimāṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूजयेदर्घ्यपाद्यैश्च चरुभिर्विविधैरपि । यथावित्तानुसारेण(?) दद्यादाचार्यदक्षिणाम्
pūjayedarghyapādyaiśca carubhirvividhairapi / yathāvittānusāreṇa(?) dadyādācāryadakṣiṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं संक्षेपतः प्रोक्तं स्थापनं भित्तिसंश्रितम् । ततःसुपीठिकां कृत्वा पीठस्य(पीठं च?)परितःक्रमात्
evaṃ saṃkṣepataḥ proktaṃ sthāpanaṃ bhittisaṃśritam / tataḥsupīṭhikāṃ kṛtvā pīṭhasya(pīṭhaṃ ca?)paritaḥkramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संकल्प्य परिवारांश्च तत्रावाह्य तु पूजयेत् । दिने दिने मुनिश्रेष्ठ त्रिसन्ध्यैकमथापि वा
saṃkalpya parivārāṃśca tatrāvāhya tu pūjayet / dine dine muniśreṣṭha trisandhyaikamathāpi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.