इति श्रीपाञ्चरात्रे विष्वक्सेनसंहितायां (जलगाधादि-संस्कारविधिर्नाम) चतुर्विंशो ऽध्यायः ॥ पञ्चविंशो ऽध्यायः नारदः--- भगवन् विष्णुभूतेश विष्वक्सेन नमो ऽस्तु ते । ज्ञातुमिच्छाम्यहं सर्वं मङ्गलाङ्कुररोपणम्
iti śrīpāñcarātre viṣvaksenasaṃhitāyāṃ (jalagādhādi-saṃskāravidhirnāma) caturviṃśo 'dhyāyaḥ || pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ nāradaḥ--- bhagavan viṣṇubhūteśa viṣvaksena namo 'stu te / jñātumicchāmyahaṃ sarvaṃ maṅgalāṅkuraropaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पालिकालक्षणं चैव घटिकालक्षणं तथा । शरावस्तु कथं प्रोक्तं संख्यानां तु कथं भवेत्
pālikālakṣaṇaṃ caiva ghaṭikālakṣaṇaṃ tathā / śarāvastu kathaṃ proktaṃ saṃkhyānāṃ tu kathaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां वर्णश्च वै नाम द्रव्याणां च कथं भवेत् । तेषां चैवाधिदैवं च अङ्कुराणां शुभाशुभम्
teṣāṃ varṇaśca vai nāma dravyāṇāṃ ca kathaṃ bhavet / teṣāṃ caivādhidaivaṃ ca aṅkurāṇāṃ śubhāśubham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे । विष्वक्सेनः--- अतः परं प्रवक्ष्यामि मङ्गलाङ्कुरविस्तरम्
etatsarvaṃ samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me / viṣvaksenaḥ--- ataḥ paraṃ pravakṣyāmi maṅgalāṅkuravistaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौवर्णां पालिकां कुर्यात् राजतीं घटिकाकृतिम् । ताम्रैरेव शरावं तु सर्वेषां ताम्रमेव वा
sauvarṇāṃ pālikāṃ kuryāt rājatīṃ ghaṭikākṛtim / tāmraireva śarāvaṃ tu sarveṣāṃ tāmrameva vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृद्भिर्वाप्यथ सर्वेषां(सर्वाणि?)कारयित्वा विचक्षणः । यथावित्तानुसारेण(?)कुर्याद्वा पालिकादिकान्
mṛdbhirvāpyatha sarveṣāṃ(sarvāṇi?)kārayitvā vicakṣaṇaḥ / yathāvittānusāreṇa(?)kuryādvā pālikādikān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षट्त्रिंशच्चाङ्गुलोत्सेधं विस्तीर्णं तु तदर्धकम् । पादं च द्वादशं(!)ज्ञेयं पालिकानां प्रकीर्तितम्
ṣaṭtriṃśaccāṅgulotsedhaṃ vistīrṇaṃ tu tadardhakam / pādaṃ ca dvādaśaṃ(!)jñeyaṃ pālikānāṃ prakīrtitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्विंशाङ्गुलोत्सेधं विस्तारं द्वादशं(!)भवेत् । पञ्चास्या घटिका कार्या पञ्चाङ्गुलसुविस्तरम्(-रा)
caturviṃśāṅgulotsedhaṃ vistāraṃ dvādaśaṃ(!)bhavet / pañcāsyā ghaṭikā kāryā pañcāṅgulasuvistaram(-rā)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादं चाष्टाङ्गुलं ज्ञेयं घटिकानां प्रकीर्तितम् । द्वादशाङ्गुलमुत्सेधं विस्तारं तावदेव तु
pādaṃ cāṣṭāṅgulaṃ jñeyaṃ ghaṭikānāṃ prakīrtitam / dvādaśāṅgulamutsedhaṃ vistāraṃ tāvadeva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादं षडङ्गुलं ज्ञेयं शरावाणां तु सर्वशः । तत्तुद्रूपानुसारेण नालं कर्तृवशान् मुने
pādaṃ ṣaḍaṅgulaṃ jñeyaṃ śarāvāṇāṃ tu sarvaśaḥ / tattudrūpānusāreṇa nālaṃ kartṛvaśān mune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कारयेत् क्रमयोगेन सुश्लक्ष्णं सुषिरान्वितम् । यथाकामं तु वा कुर्यात् पालिकादीन् क्रमेण तु
kārayet kramayogena suślakṣṇaṃ suṣirānvitam / yathākāmaṃ tu vā kuryāt pālikādīn krameṇa tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं ज्ञात्वा मुनिरेष्ठ कारयेदङ्कुरार्पणम् । प्रतिष्ठाद्युत्सवे चैव स्नपने यागदर्शने
evaṃ jñātvā munireṣṭha kārayedaṅkurārpaṇam / pratiṣṭhādyutsave caiva snapane yāgadarśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषुवे चैव संक्रान्त्यामयने ग्रहणे तथा । शुभनक्षत्रयोगे च नामर्क्षेत्वथवा मुने
viṣuve caiva saṃkrāntyāmayane grahaṇe tathā / śubhanakṣatrayoge ca nāmarkṣetvathavā mune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्कुरार्पणकार्यं तु कारयेत् सर्वकर्मणि । अनङ्कुरार्पणं कुर्यादनर्थमशुभावहम्
aṅkurārpaṇakāryaṃ tu kārayet sarvakarmaṇi / anaṅkurārpaṇaṃ kuryādanarthamaśubhāvaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कारयेदङ्कुरार्पणम् । प्रत्येकं षोडश स्युर्वै मङ्लाङ्कुररोपणैः(-णे?)
tasmāt sarvaprayatnena kārayedaṅkurārpaṇam / pratyekaṃ ṣoḍaśa syurvai maṅlāṅkuraropaṇaiḥ(-ṇe?)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां चैव तु नामानि वक्ष्यामि मुनिसत्तम । सुन्दरो ऽसुन्दरश्चैव विक्रमो मुरशासनः
teṣāṃ caiva tu nāmāni vakṣyāmi munisattama / sundaro 'sundaraścaiva vikramo muraśāsanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीरसेनो विरामश्च सोमदत्तो महाहनुः । यज्ञभुक् सर्वभुक् चैव मनुजो मर्दनस्तथा
vīraseno virāmaśca somadatto mahāhanuḥ / yajñabhuk sarvabhuk caiva manujo mardanastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निग्रीवो हयग्रीवो वायुग्रीवो महाहनुः(?) । इत्येते षोडश प्रोक्ताः पालिकानां तु(अत्र?)नामतः
agnigrīvo hayagrīvo vāyugrīvo mahāhanuḥ(?) / ityete ṣoḍaśa proktāḥ pālikānāṃ tu(atra?)nāmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घटिकानां तु वक्ष्यामि याथातथ्यं हि नारद । वेगो ऽवेगः सुवेगश्च वायुवेगस्तथैव च
ghaṭikānāṃ tu vakṣyāmi yāthātathyaṃ hi nārada / vego 'vegaḥ suvegaśca vāyuvegastathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निनाथो वायुनाथो हविर्नाथो हयांपतिः । सर्वभुक् सर्वधृक् सर्वी सर्वभक्षस्तथैव च
agninātho vāyunātho havirnātho hayāṃpatiḥ / sarvabhuk sarvadhṛk sarvī sarvabhakṣastathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुभुजो दुर्भुजश्चैव भुजगो वह्निजेश्वरः । इत्येते षोडश प्रोक्ता घटिकानां तु (-श्चापि?)नामतः
subhujo durbhujaścaiva bhujago vahnijeśvaraḥ / ityete ṣoḍaśa proktā ghaṭikānāṃ tu (-ścāpi?)nāmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरावाणां तु नामानि तद्वक्ष्यामि यथाक्रमम् । राजराजो विराजश्च सुकेतुः कीर्तिवर्धनः
śarāvāṇāṃ tu nāmāni tadvakṣyāmi yathākramam / rājarājo virājaśca suketuḥ kīrtivardhanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रकर्मा महाकर्मा देवकर्मा मनीषिणः(?) । यज्ञनाथो हविर्नाथः सुलग्नः सुरनन्दनः
indrakarmā mahākarmā devakarmā manīṣiṇaḥ(?) / yajñanātho havirnāthaḥ sulagnaḥ suranandanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मणिप्रियो महामायो देवमायः सुखप्रियः । इत्येते षोडश प्रोक्ताः शरावाणां तु(-श्चैव?)नामतः
maṇipriyo mahāmāyo devamāyaḥ sukhapriyaḥ / ityete ṣoḍaśa proktāḥ śarāvāṇāṃ tu(-ścaiva?)nāmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णानां तु (वर्णांश्चापि?)प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः । सुन्दराद्यास्तु चत्वारः शुक्लवर्णाः प्रकीर्तिताः
varṇānāṃ tu (varṇāṃścāpi?)pravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ / sundarādyāstu catvāraḥ śuklavarṇāḥ prakīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीरसेनादयो रक्ताः श्यामा यज्ञभुगादयः । शेषास्तु पालिकाः सर्वाः कृष्णवर्णाः प्रकीर्तिताः
vīrasenādayo raktāḥ śyāmā yajñabhugādayaḥ / śeṣāstu pālikāḥ sarvāḥ kṛṣṇavarṇāḥ prakīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पालिकाः षोडश(अथवा?)सर्वाः शुक्लवर्णापि वा मुने । एवमेव तु वर्णानि(-श्च?)घटिकानां तु सर्वशः
pālikāḥ ṣoḍaśa(athavā?)sarvāḥ śuklavarṇāpi vā mune / evameva tu varṇāni(-śca?)ghaṭikānāṃ tu sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सितरक्तः शरावाणां सर्वेषां तु प्रकीर्तितः । शरावाणां तु सर्वेषां रक्तवर्ण अथापि वा
sitaraktaḥ śarāvāṇāṃ sarveṣāṃ tu prakīrtitaḥ / śarāvāṇāṃ tu sarveṣāṃ raktavarṇa athāpi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पालिकाः शुक्लवर्णास्तु घटिकाः कृष्णमेव च (-वर्णकाः?) । शरावे षोडशेनैव रक्तवर्णमिति स्मृतम्
pālikāḥ śuklavarṇāstu ghaṭikāḥ kṛṣṇameva ca (-varṇakāḥ?) / śarāve ṣoḍaśenaiva raktavarṇamiti smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तस्तु वर्णविस्तारो बीजन्यासविधिं शृणु । प्रासादे मण्डपे वापि प्राकारे मुनिसत्तम
uktastu varṇavistāro bījanyāsavidhiṃ śṛṇu / prāsāde maṇḍape vāpi prākāre munisattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रोपलिप्य विधिवत् मण्डलं चतुरश्रकम् । तत्रस्थं वै पदं कुर्यादष्टचत्वारिकं क्रमात्
tatropalipya vidhivat maṇḍalaṃ caturaśrakam / tatrasthaṃ vai padaṃ kuryādaṣṭacatvārikaṃ kramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शालिपिष्टं सतोयेन(?) सूत्रं संलिप्य मूलया । प्राक् प्रत्यक् नवसूत्रं तु प्रसार्यास्फाल्य भूतले
śālipiṣṭaṃ satoyena(?) sūtraṃ saṃlipya mūlayā / prāk pratyak navasūtraṃ tu prasāryāsphālya bhūtale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव कारयेत् सूत्रं द्वादशं मुनिसत्तम । दक्षिणाद्युत्तरान्तेन चास्फाल्यास्त्रेण मन्त्रतः
tathaiva kārayet sūtraṃ dvādaśaṃ munisattama / dakṣiṇādyuttarāntena cāsphālyāstreṇa mantrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विमृजेत्तु पदान् सम्यक् वीथ्यर्थं मुनिसत्तम । द्विपदं द्विपदं त्यक्त्वा तृतीयं मार्जयेत् क्रमात्
vimṛjettu padān samyak vīthyarthaṃ munisattama / dvipadaṃ dvipadaṃ tyaktvā tṛtīyaṃ mārjayet kramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सार्धतालप्रमाणं वा तालमानमथापि वा । संज्ञात्वात्र मुनिश्रेष्ठ कारयेत् सुपदान् पृथक्
sārdhatālapramāṇaṃ vā tālamānamathāpi vā / saṃjñātvātra muniśreṣṭha kārayet supadān pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्पदेषु पुनः सम्यक् अर्चयेद्गन्धवारिणा । पश्चात्तु पूरयेद्धान्यैस्तण्डुलैः शालिसंभवैः
tatpadeṣu punaḥ samyak arcayedgandhavāriṇā / paścāttu pūrayeddhānyaistaṇḍulaiḥ śālisaṃbhavaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिपङ्क्तीकृत्य तान् सर्वान् प्रत्येकं क्रमयोगतः । आग्नेयादीशपर्यन्तं विन्यसेद्धान्यपूर्वकम्
tripaṅktīkṛtya tān sarvān pratyekaṃ kramayogataḥ / āgneyādīśaparyantaṃ vinyaseddhānyapūrvakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थापयित्वा तु मन्त्रेण द्वादशार्णेन वै ततः । व्यस्तैः पृथक् पृथक् स्थाप्य सर्वानेव यथाक्रमम्
sthāpayitvā tu mantreṇa dvādaśārṇena vai tataḥ / vyastaiḥ pṛthak pṛthak sthāpya sarvāneva yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्तु पूरयेत् सम्यक् मृद्वालुककरीषकैः । पूरयित्वा समान् सर्वान् अर्चयित्वा ततः क्रमात्
tatastu pūrayet samyak mṛdvālukakarīṣakaiḥ / pūrayitvā samān sarvān arcayitvā tataḥ kramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गन्धपुष्पादिभिश्चैव पूजयित्वा विचक्षणः । पूजयित्वा ततः पश्चात् बीजानादाय मन्त्रवित्
gandhapuṣpādibhiścaiva pūjayitvā vicakṣaṇaḥ / pūjayitvā tataḥ paścāt bījānādāya mantravit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिलमुद्गं तथा माषनिम्बनिष्पावशालयः । यवश्यामाकनीवारकुलुत्थकंकुसर्षपाः
tilamudgaṃ tathā māṣanimbaniṣpāvaśālayaḥ / yavaśyāmākanīvārakulutthakaṃkusarṣapāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतानि द्वादश प्रोक्ता(?) मङ्गलाङ्कुरकर्मणि । पयोभिः क्षालयेत् पूर्वं बीजेन परमेष्टिना
etāni dvādaśa proktā(?) maṅgalāṅkurakarmaṇi / payobhiḥ kṣālayet pūrvaṃ bījena parameṣṭinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनश्च क्षालयेत् पश्चात् बीजेन पुरुषात्मना । जितन्त इति मन्त्रेण विन्यसेत्तु शनैः शनैः
punaśca kṣālayet paścāt bījena puruṣātmanā / jitanta iti mantreṇa vinyasettu śanaiḥ śanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आग्नेयादीशपर्यन्तं प्रतिपङ्क्ति यथाक्रमम् । ततस्तु दूर्वाङ्कुरयुक् घृतारोपणमाचरेत्
āgneyādīśaparyantaṃ pratipaṅkti yathākramam / tatastu dūrvāṅkurayuk ghṛtāropaṇamācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्तु चाहतैर्वस्त्रैर्वेष्टयित्वा पृथक् पृथक् । पालिकां क्षेत्रपूर्वे वा चोत्तरे वा तु होमयेत्
tatastu cāhatairvastrairveṣṭayitvā pṛthak pṛthak / pālikāṃ kṣetrapūrve vā cottare vā tu homayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समिदाज्यचरूणां तु प्रत्येकं षोडशाहुतीः । संपाताज्येन संप्रोक्ष्य पालिकादीन् विशेषतः
samidājyacarūṇāṃ tu pratyekaṃ ṣoḍaśāhutīḥ / saṃpātājyena saṃprokṣya pālikādīn viśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवाते संप्रकुर्वीत मण्डपेशानकोणके । नवाहं सप्तरात्रं वा अर्चयेद्गन्धवारिणा
nivāte saṃprakurvīta maṇḍapeśānakoṇake / navāhaṃ saptarātraṃ vā arcayedgandhavāriṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरीषाङ्कुरपूर्वैस्तु माल्यैर्वेष्ट्य पृथक् पृथक् । दुर्वाङ्कुरैर्मुनिश्रेष्ठ पूर्वे वा वेष्टयेत् पृथक्(?)
śirīṣāṅkurapūrvaistu mālyairveṣṭya pṛthak pṛthak / durvāṅkurairmuniśreṣṭha pūrve vā veṣṭayet pṛthak(?)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुण्याहूपर्वं संपूज्य गन्धाद्यक्षतसंयुतम् । बलिं च सर्वतो दद्यादष्टदिक्षु समन्ततः
puṇyāhūparvaṃ saṃpūjya gandhādyakṣatasaṃyutam / baliṃ ca sarvato dadyādaṣṭadikṣu samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हविषा गन्धपुष्पैस्तु पूजयेत्तु दिने दिने । बीजन्यास इति प्रोक्तः देवतानां ब्रवीमि ते
haviṣā gandhapuṣpaistu pūjayettu dine dine / bījanyāsa iti proktaḥ devatānāṃ bravīmi te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतस्रो वासुदेवाद्या मूर्तयो दैविकास्तथा । शङ्खादीन्यायुधान्यष्टौ पालिकानां तु देवताः
catasro vāsudevādyā mūrtayo daivikāstathā / śaṅkhādīnyāyudhānyaṣṭau pālikānāṃ tu devatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाराहो नारसिंहश्च श्रीधरो हयशीर्षकः । जामदग्न्यश्च रामश्च वामनो यदुनन्दनः
vārāho nārasiṃhaśca śrīdharo hayaśīrṣakaḥ / jāmadagnyaśca rāmaśca vāmano yadunandanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च । मत्स्यः कूर्मश्च तार्क्ष्यश्च अनन्तो भुजगोत्तमः
naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca / matsyaḥ kūrmaśca tārkṣyaśca ananto bhujagottamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येते षोडश प्रोक्ताः घटिकानां तु देवताः । विष्ण्वाद्या द्वादश ये च हंसो ऽथ बल एव च
ityete ṣoḍaśa proktāḥ ghaṭikānāṃ tu devatāḥ / viṣṇvādyā dvādaśa ye ca haṃso 'tha bala eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपिलश्च हलश्चैव शरावाणां तु देवताः । अपरे चन्द्राग्न्यादित्यदेवतात्रयमेव तु
kapilaśca halaścaiva śarāvāṇāṃ tu devatāḥ / apare candrāgnyādityadevatātrayameva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्णुं च ब्रह्मरुद्रौ च अङ्कुराणां मुनीश्वर । शुभमाप्नोति पीतेषु शुक्ले देवत्वमाप्नुयात्
viṣṇuṃ ca brahmarudrau ca aṅkurāṇāṃ munīśvara / śubhamāpnoti pīteṣu śukle devatvamāpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णरक्तावुभौ वर्णौ अशुभं कुर्वते सदा । पञ्चत्वमाप्नुयाच्छीघ्रमप्ररूढे सकर्तृकम्
kṛṣṇaraktāvubhau varṇau aśubhaṃ kurvate sadā / pañcatvamāpnuyācchīghramaprarūḍhe sakartṛkam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्यामाङ्कुरो(-राद्?)द्रव्यनाशः कर्तुः कारयितुर्भवेत् । एतेषां चापि नीरोगमुत्सवस्य मयेरितम्(?)
śyāmāṅkuro(-rād?)dravyanāśaḥ kartuḥ kārayiturbhavet / eteṣāṃ cāpi nīrogamutsavasya mayeritam(?)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.