Visvanatha: Sahityadarpana 10

दशम-परिच्छेदः अलङ्कार-तत्त्वम् शब्दार्थयोर् अस्थिरा ये धर्माः शोभातिशायिनः । रसादीन् उपकुर्वन्तो ऽलङ्कारास् ते ऽङ्गदादिवत्

daśama-paricchedaḥ alaṅkāra-tattvam śabdārthayor asthirā ye dharmāḥ śobhātiśāyinaḥ / rasādīn upakurvanto 'laṅkārās te 'ṅgadādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपाततो यद् अर्थस्य पौनरुक्त्येन भाषणम् । पुनर् उक्तवद् आभासः स भिन्नाकार-शब्दगः

āpātato yad arthasya paunaruktyena bhāṣaṇam / punar uktavad ābhāsaḥ sa bhinnākāra-śabdagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुप्रासः शब्द-साम्यं वैषम्ये ऽपि स्वरस्य यत् । छेको व्यञ्जन-सङ्घस्य सकृत् साम्यम् अनेकधा

anuprāsaḥ śabda-sāmyaṃ vaiṣamye 'pi svarasya yat / cheko vyañjana-saṅghasya sakṛt sāmyam anekadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकस्यैकधा साम्यम् असकृद् वाप्य् अनेकधा । एकस्य सकृद् अप्य् एष वृत्त्य्-अनुप्रास इष्यते

anekasyaikadhā sāmyam asakṛd vāpy anekadhā / ekasya sakṛd apy eṣa vṛtty-anuprāsa iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्चार्यत्वाद् यद् एकत्र स्थाने तालूरदादिके । सादृश्यं व्यञ्जनस्यैतच् छ्रुत्य्-अनुप्रास इष्यते

uccāryatvād yad ekatra sthāne tālūradādike / sādṛśyaṃ vyañjanasyaitac chruty-anuprāsa iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यञ्जनं चेद् यथावस्थं सहायेन स्वरेण तु । आवर्त्यते ऽन्त्य-योज्यत्वाद् अन्त्यानुप्रास एव तत्

vyañjanaṃ ced yathāvasthaṃ sahāyena svareṇa tu / āvartyate 'ntya-yojyatvād antyānuprāsa eva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दार्थयोः पौनरुक्त्यं भवेत् तात्पर्य-मात्रतः । लाटानुप्रास इत्य् उक्तो ऽनुप्रासः पञ्चधा मतः

śabdārthayoḥ paunaruktyaṃ bhavet tātparya-mātrataḥ / lāṭānuprāsa ity ukto 'nuprāsaḥ pañcadhā mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्य् अर्थे पृथग्-अर्थायाः स्वर-व्यञ्जन-सन्ततेः । क्रमेण तेनैवावृत्तिर् यमकं विनिगद्यते

saty arthe pṛthag-arthāyāḥ svara-vyañjana-santateḥ / krameṇa tenaivāvṛttir yamakaṃ vinigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यस्यान्यार्थकं वाक्यम् अन्यथा योजयेद् यदि । अन्यः श्लेषेण काक्वा वा सा वक्रोक्तिस् ततो द्विधा

anyasyānyārthakaṃ vākyam anyathā yojayed yadi / anyaḥ śleṣeṇa kākvā vā sā vakroktis tato dvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दैर् एक-विधैर् एव भाषासु विविधास्व् अपि । वाक्यं यत्र भवेत् सो ऽयं भाषा-सम इतीष्यते

śabdair eka-vidhair eva bhāṣāsu vividhāsv api / vākyaṃ yatra bhavet so 'yaṃ bhāṣā-sama itīṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लिष्टैः पदैर् अनेकार्थाभिधाने श्लेष उच्यते । वर्ण-प्रत्यय-लिङ्गानां प्रकृत्योः पदयोर् अपि

śliṣṭaiḥ padair anekārthābhidhāne śleṣa ucyate / varṇa-pratyaya-liṅgānāṃ prakṛtyoḥ padayor api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेषाद् विभक्ति-वचन-भाषाणाम् अष्टधा च सः । पुनस् त्रिधा सभङ्गो ऽभङ्गस् तद् उभयात्मकः

śleṣād vibhakti-vacana-bhāṣāṇām aṣṭadhā ca saḥ / punas tridhā sabhaṅgo 'bhaṅgas tad ubhayātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्याद्याकार-हेतुत्वे वर्णनां चित्रम् उच्यते । रसस्य परिपन्थित्वान् नालङ्कारऊ प्रहेलिका

padyādyākāra-hetutve varṇanāṃ citram ucyate / rasasya paripanthitvān nālaṅkāraū prahelikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्ति-वैचित्र्य-मात्रं सा च्युत-दत्ताक्षरादिका । साम्यं वाच्यम् अवैधर्म्ये वाक्यैक्ये उपमा द्वयोः

ukti-vaicitrya-mātraṃ sā cyuta-dattākṣarādikā / sāmyaṃ vācyam avaidharmye vākyaikye upamā dvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा पूर्णा यदि सामान्य-धर्म औपम्य-वाचि च । उपमानं चोपमेयं भवेद् वाच्यम् इयं पुनः

sā pūrṇā yadi sāmānya-dharma aupamya-vāci ca / upamānaṃ copameyaṃ bhaved vācyam iyaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रौती यथेवावा-शब्दा इवार्थो वा वतिर् यदि । आर्थी तुल्य-समानाद्यास् तुल्यार्थो यत्र वा वतिः

śrautī yathevāvā-śabdā ivārtho vā vatir yadi / ārthī tulya-samānādyās tulyārtho yatra vā vatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वे तद्-धिते समासे ऽपि वाक्ये पूर्णा षड् एव तत् । लुप्ता सामान्य-धर्मादेर् एकस्य यदि वा द्वयोः

dve tad-dhite samāse 'pi vākye pūrṇā ṣaḍ eva tat / luptā sāmānya-dharmāder ekasya yadi vā dvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयाणां वानुपादाने श्रौत्य् आर्थी सापि पूर्ववत् । पूर्णावद् धर्म-लोपे सा विना श्रौतीं तु तद्-धिते

trayāṇāṃ vānupādāne śrauty ārthī sāpi pūrvavat / pūrṇāvad dharma-lope sā vinā śrautīṃ tu tad-dhite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधार-कर्म-विहिते द्विविधे च क्यचि क्यङि । कर्म-कर्त्रोर् णमुलि चस्याद् एवं पञ्चधा पुनः

ādhāra-karma-vihite dvividhe ca kyaci kyaṅi / karma-kartror ṇamuli casyād evaṃ pañcadhā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमानानुपादाने द्विधा वाक्य-समासयोः । औपम्य-वाचिनो लोपे समासे क्विपि च द्विधा

upamānānupādāne dvidhā vākya-samāsayoḥ / aupamya-vācino lope samāse kvipi ca dvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विधा समासे वाक्ये च लोपे धर्मोपमानयोः । क्विप्-समास-गता द्वेधा धर्मेवादिवि-लोपने

dvidhā samāse vākye ca lope dharmopamānayoḥ / kvip-samāsa-gatā dvedhā dharmevādivi-lopane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमेयस्य लोपे तु स्याद् एक प्रत्यये क्यचि । धर्मोपमेय-लोपे ऽन्या त्रिलोपे च समास-गा

upameyasya lope tu syād eka pratyaye kyaci / dharmopameya-lope 'nyā trilope ca samāsa-gā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनोपमाया भेदाः स्युः सप्तविंशति-सङ्ख्यकाः । एक-रूपः क्वचित् क्वापि भिन्नः साधारणो गुणः

tenopamāyā bhedāḥ syuḥ saptaviṃśati-saṅkhyakāḥ / eka-rūpaḥ kvacit kvāpi bhinnaḥ sādhāraṇo guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्ने बिम्बानुबिम्बत्वं शब्द-मात्रेण वा भिदा । एक-देश-विवर्तिन्य् उपमा वाच्यत्व-गम्यते

bhinne bimbānubimbatvaṃ śabda-mātreṇa vā bhidā / eka-deśa-vivartiny upamā vācyatva-gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेतां यत्र साम्यस्य कथिता रसनोपमा । यथोर्ध्वम् उपमेयस्य यदि स्याद् उपमानता

bhavetāṃ yatra sāmyasya kathitā rasanopamā / yathordhvam upameyasya yadi syād upamānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मालोपमा यद् एकस्योपमानं बहु दृश्यते । उपमानोपमेयत्वम् एकस्यैव त्व् अनन्वयः

mālopamā yad ekasyopamānaṃ bahu dṛśyate / upamānopameyatvam ekasyaiva tv ananvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्यायेण द्वयोर् एतद् उपमेयोपमा मता । सदृशानुभवाद् वस्तु-स्मृतिः स्मरणम् उच्यते

paryāyeṇa dvayor etad upameyopamā matā / sadṛśānubhavād vastu-smṛtiḥ smaraṇam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपकं रूपितारोपाद् विषये निरपह्नवे । तत् परंपरितं साङ्गं निरङ्गम् इति च त्रिधा

rūpakaṃ rūpitāropād viṣaye nirapahnave / tat paraṃparitaṃ sāṅgaṃ niraṅgam iti ca tridhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र कस्यचिद् आरोपः परारोपण-कारणम् । तत् परंपरितं प्राहुः श्लिष्टाश्लिष्ट-निबन्धनम्

yatra kasyacid āropaḥ parāropaṇa-kāraṇam / tat paraṃparitaṃ prāhuḥ śliṣṭāśliṣṭa-nibandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्येकं केवलं माला-रूपकं चेति चतुर्विधम् । अङ्गिनो यदि साङ्गस्य रूपणं साङ्गम् एव तत्

pratyekaṃ kevalaṃ mālā-rūpakaṃ ceti caturvidham / aṅgino yadi sāṅgasya rūpaṇaṃ sāṅgam eva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समस्त-वस्तु-विषयम् एक-देश-विवर्ति च । आरोप्याणाम् अशेषाणां शाब्दत्वे प्रथमं मतम्

samasta-vastu-viṣayam eka-deśa-vivarti ca / āropyāṇām aśeṣāṇāṃ śābdatve prathamaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र कस्यचिद् आर्थत्वम् एक-देश-विवर्ति तत् । निरङ्गं केवलस्यैव रूपणं तद् अपि द्विधा

yatra kasyacid ārthatvam eka-deśa-vivarti tat / niraṅgaṃ kevalasyaiva rūpaṇaṃ tad api dvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माला-केवल-रूपत्वात् तेनाष्टौ रूपक-भेदाः । दृश्यन्ते क्वचिद् आरोप्याः श्लिष्टाः सङ्गे ऽपि रूपके

mālā-kevala-rūpatvāt tenāṣṭau rūpaka-bhedāḥ / dṛśyante kvacid āropyāḥ śliṣṭāḥ saṅge 'pi rūpake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकारूढ-वैशिष्ट्यं रूपकं यत् तद् एव तत् । विषयार्थतयारोप्ये प्रकृतार्थोपयोगिनि

adhikārūḍha-vaiśiṣṭyaṃ rūpakaṃ yat tad eva tat / viṣayārthatayāropye prakṛtārthopayogini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिणामो भवेत् तुल्या तुल्याधिकरणो द्विधा । सन्देहः प्रकृते ऽन्यस्य संशयः प्रतिभोत्थितः

pariṇāmo bhavet tulyā tulyādhikaraṇo dvidhā / sandehaḥ prakṛte 'nyasya saṃśayaḥ pratibhotthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धो निश्चय-गर्भासौ निश्चयान्त इति त्रिधा । साम्याद् अतस्मिंस् तद्-बुद्धिर् भ्रान्तिमान् प्रतिभोत्थिता

śuddho niścaya-garbhāsau niścayānta iti tridhā / sāmyād atasmiṃs tad-buddhir bhrāntimān pratibhotthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिद् भेदाद् गृहीतृणां विषयाणां तथा क्वचित् । एकस्यानेकधोल्लेखो यः स उल्लेख उच्यते

kvacid bhedād gṛhītṛṇāṃ viṣayāṇāṃ tathā kvacit / ekasyānekadhollekho yaḥ sa ullekha ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतं प्रतिषिध्यान्यस्थापनं स्याद् अपह्नुतिः । गोपनीयं कम् अप्य् अर्थं द्योतयित्वा कथञ्चन

prakṛtaṃ pratiṣidhyānyasthāpanaṃ syād apahnutiḥ / gopanīyaṃ kam apy arthaṃ dyotayitvā kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि श्लेषेणान्यथा वान्यथयेत् साप्य् अपह्नुतिः । अन्यन् निषिध्य प्रकृत-स्थापनं निश्चयः पुनः

yadi śleṣeṇānyathā vānyathayet sāpy apahnutiḥ / anyan niṣidhya prakṛta-sthāpanaṃ niścayaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेत् संभावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना । वाच्या प्रतीयमाना सा प्रथमं द्विविधा मता

bhavet saṃbhāvanotprekṣā prakṛtasya parātmanā / vācyā pratīyamānā sā prathamaṃ dvividhā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाच्ये वादेः प्रयोगे स्याद् अप्रयोगे परा पुनः । जातिर् गुणः क्रिया द्रव्यं यद् उत्प्रेक्ष्यं द्वयोर् अपि

vācye vādeḥ prayoge syād aprayoge parā punaḥ / jātir guṇaḥ kriyā dravyaṃ yad utprekṣyaṃ dvayor api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अष्टधापि प्रत्येकं भावाभावाभिमानतः । गुण-क्रिया-स्वरूपत्वान् निमित्तस्य पुनश् च ताः

tad aṣṭadhāpi pratyekaṃ bhāvābhāvābhimānataḥ / guṇa-kriyā-svarūpatvān nimittasya punaś ca tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वात्रिंशद्-विधतां यान्ति तत्र वाच्याभिधाः पुनः । विना द्रव्यं त्रिधा सर्वाः स्वरूप-फल-हेतुगाः

dvātriṃśad-vidhatāṃ yānti tatra vācyābhidhāḥ punaḥ / vinā dravyaṃ tridhā sarvāḥ svarūpa-phala-hetugāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्त्य्-अनुक्त्योर् निमित्तस्य द्विधा तत्र स्वरूपगाः । प्रतीयमाना भेदाश् च प्रत्येकं फल-हेतुगाः

ukty-anuktyor nimittasya dvidhā tatra svarūpagāḥ / pratīyamānā bhedāś ca pratyekaṃ phala-hetugāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्त्य्-अनुक्त्योः प्रस्तुतस्य प्रत्येकं ता अपि द्विधा । अलङ्कारान्तरोत्था सा वैचित्र्यम् अधिकं भजेत्

ukty-anuktyoḥ prastutasya pratyekaṃ tā api dvidhā / alaṅkārāntarotthā sā vaicitryam adhikaṃ bhajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धत्वे ऽध्यवसायस्यातिशयोक्तिर् निगद्यते । भेदे ऽप्य् अभेदः संबन्धे ऽसंबन्धस् तद्-विपर्ययौ

siddhatve 'dhyavasāyasyātiśayoktir nigadyate / bhede 'py abhedaḥ saṃbandhe 'saṃbandhas tad-viparyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पौर्वापर्यात्मकं कार्य-हेत्वोः सा पञ्चधा मतः । पदार्थानां प्रस्तुतानाम् अन्येषां वा यदा भवेत्

paurvāparyātmakaṃ kārya-hetvoḥ sā pañcadhā mataḥ / padārthānāṃ prastutānām anyeṣāṃ vā yadā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक-धर्माभिसंबन्धः स्यात् तदा तुल्ययोगिता । अप्रस्तुत-प्रस्तुतयोर् दीपकं तु निगद्यते

eka-dharmābhisaṃbandhaḥ syāt tadā tulyayogitā / aprastuta-prastutayor dīpakaṃ tu nigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कारकम् एकं स्याद् अनेकासु क्रियासु चेत् । प्रतिवस्तूपमा सा स्याद् वाक्ययोर् गम्य-साम्ययोः

atha kārakam ekaṃ syād anekāsu kriyāsu cet / prativastūpamā sā syād vākyayor gamya-sāmyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको ऽपि धर्मः सामान्यो यत्र निर्दिश्यते पृथक् । दृष्टान्तस् तु सधर्मस्यापि वस्तुनः प्रतिबिम्बनः

eko 'pi dharmaḥ sāmānyo yatra nirdiśyate pṛthak / dṛṣṭāntas tu sadharmasyāpi vastunaḥ pratibimbanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संभवन् वस्तुसंबन्धो ऽसंभवन् वापि कुत्रचित् । यत्र बिम्बानुबिम्बत्वं बोधयेत्स् सा निदर्शना

saṃbhavan vastusaṃbandho 'saṃbhavan vāpi kutracit / yatra bimbānubimbatvaṃ bodhayets sā nidarśanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधिक्यम् उपमेयस्योपमानान् न्यूनताथवा । व्यतिरेक एक उक्ते ऽनुक्ते हेतौ पुनस् त्रिधा

ādhikyam upameyasyopamānān nyūnatāthavā / vyatireka eka ukte 'nukte hetau punas tridhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्विधो ऽपि साम्यस्य बोधनाच् छब्दतो ऽर्थतः । आक्षेपाच् च द्वादशधा श्लेषे ऽपीति त्रिरष्टधा

caturvidho 'pi sāmyasya bodhanāc chabdato 'rthataḥ / ākṣepāc ca dvādaśadhā śleṣe 'pīti triraṣṭadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्येकं स्यान् मिलिताष्ट-चत्वारिंशद्-विधः पुनः । सहार्थस्य बलाद् एकं यत्र स्याद् वाचकं द्वयोः

pratyekaṃ syān militāṣṭa-catvāriṃśad-vidhaḥ punaḥ / sahārthasya balād ekaṃ yatra syād vācakaṃ dvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा सहोक्तिर् मूल-भूतातिशयोक्तिर् यदा भवेत् । विनोक्तिर् यद् विनान्येन नासाध्व् अन्यद् असाधु वा

sā sahoktir mūla-bhūtātiśayoktir yadā bhavet / vinoktir yad vinānyena nāsādhv anyad asādhu vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासोक्तिः समैर् यत्र कार्य-लिङ्ग-विशेषणैः । व्यवहार-समारोपः प्रकृतेनास्य वस्तुनः

samāsoktiḥ samair yatra kārya-liṅga-viśeṣaṇaiḥ / vyavahāra-samāropaḥ prakṛtenāsya vastunaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तैर् विशेषणैः साभिप्रायैः परिकरो मतः । शब्दैः स्वभावाद् एकार्थे श्लेषो ऽनेकार्थ-वाचनम्

uktair viśeṣaṇaiḥ sābhiprāyaiḥ parikaro mataḥ / śabdaiḥ svabhāvād ekārthe śleṣo 'nekārtha-vācanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिद् विशेषः सामान्यात् सामान्यं वा विशेषतः । कार्यान् निमित्तं कार्यं च हेतोर् अथ समात् समम्

kvacid viśeṣaḥ sāmānyāt sāmānyaṃ vā viśeṣataḥ / kāryān nimittaṃ kāryaṃ ca hetor atha samāt samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रस्तुतात् प्रस्तुतं चेद् गम्यते पञ्चधा ततः । अप्रस्तुत-प्रशंसा स्याद् उक्ता व्याज-स्तुतिः पुनः

aprastutāt prastutaṃ ced gamyate pañcadhā tataḥ / aprastuta-praśaṃsā syād uktā vyāja-stutiḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निन्दा-स्तुतिभ्यां वाच्याभ्यां गम्यत्वे स्तुति-निन्दयोः । पर्यायोक्तं यदा भङ्ग्या गम्यम् एवाभिधीयते

nindā-stutibhyāṃ vācyābhyāṃ gamyatve stuti-nindayoḥ / paryāyoktaṃ yadā bhaṅgyā gamyam evābhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यं वा विशेषेण विशेषस् तेन वा यदि । कार्यं च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यते

sāmānyaṃ vā viśeṣeṇa viśeṣas tena vā yadi / kāryaṃ ca kāraṇenedaṃ kāryeṇa ca samarthyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधर्म्येनेतरेणार्थान्तर-न्यासो ऽष्टधा ततः । हेतोर् वाक्य-पदार्थत्वे काव्य-लिङ्गो निगद्यते

sādharmyenetareṇārthāntara-nyāso 'ṣṭadhā tataḥ / hetor vākya-padārthatve kāvya-liṅgo nigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमानं तु विच्छित्या ज्ञानं साध्यस्य साधनात् । अभेदेनाभिधा-हेतुर् हेतोर् हेतुमता सह

anumānaṃ tu vicchityā jñānaṃ sādhyasya sādhanāt / abhedenābhidhā-hetur hetor hetumatā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुकूलं प्रातिकूल्यम् अनुकूल-विधायि चेत् । वस्तुनो वक्तुम् इष्टस्य विशेष-प्रतिपत्तये

anukūlaṃ prātikūlyam anukūla-vidhāyi cet / vastuno vaktum iṣṭasya viśeṣa-pratipattaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निषेधाभास आक्षेपो वक्ष्यमाणोक्तगो द्विधा । अनिष्टस्य तथार्थस्य विध्याभासः परो मतः

niṣedhābhāsa ākṣepo vakṣyamāṇoktago dvidhā / aniṣṭasya tathārthasya vidhyābhāsaḥ paro mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभावना विना हेतुं कार्योत्पत्तिर् यद् उच्यते । उक्तानुक्त-निमित्तत्वाद् द्विधा सा परिकीर्तिता

vibhāvanā vinā hetuṃ kāryotpattir yad ucyate / uktānukta-nimittatvād dvidhā sā parikīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सति हेतौ फलाभावे विशेषोक्तिस् तथा द्विधा । जातिश् चतुर्भिर् जाताद्यैर् गुणो गुणादिभिस् त्रिभिः

sati hetau phalābhāve viśeṣoktis tathā dvidhā / jātiś caturbhir jātādyair guṇo guṇādibhis tribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रिया च क्रियाद्रव्याभ्यां द्रव्यं द्रव्येण वा मिथः । विरुद्धम् इव भासेत विरोधो ऽसौ दशाकृतिः

kriyā ca kriyādravyābhyāṃ dravyaṃ dravyeṇa vā mithaḥ / viruddham iva bhāseta virodho 'sau daśākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्य-कारणयोर् भिन्न-देशतायाम् असङ्गतिः । गुणौ क्रिये वा यत् स्यातां विरुद्धे हेतु-कार्ययोः

kārya-kāraṇayor bhinna-deśatāyām asaṅgatiḥ / guṇau kriye vā yat syātāṃ viruddhe hetu-kāryayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् वारब्धस्य वैफल्यम् अनर्थस्य च संभवः । विरूपयोः संघटना या च तद् विषमं मतम्

yad vārabdhasya vaiphalyam anarthasya ca saṃbhavaḥ / virūpayoḥ saṃghaṭanā yā ca tad viṣamaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समं स्याद् आनुरूप्येण श्लाघा योग्यस्य वस्तुनः । विचित्रं यद् विरुद्धस्य कृतिर् इष्ट-फलाप्तये

samaṃ syād ānurūpyeṇa ślāghā yogyasya vastunaḥ / vicitraṃ yad viruddhasya kṛtir iṣṭa-phalāptaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्रयाश्रयिनोर् एकस्याधिक्ये ऽधिकम् उच्यते । अन्योन्यम् उभयोर् एक-क्रियायाः कारणं मिथः

āśrayāśrayinor ekasyādhikye 'dhikam ucyate / anyonyam ubhayor eka-kriyāyāḥ kāraṇaṃ mithaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् आधेयम् अनाधारम् एकं चानेक-गोचरम् । किञ्चित् प्रकुर्वतः कार्यम् अशक्यस्येतरस्य वा

yad ādheyam anādhāram ekaṃ cāneka-gocaram / kiñcit prakurvataḥ kāryam aśakyasyetarasya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यस्य करणं दैवाद् विशेषस् त्रिविधस् ततः । व्याघातः स तु केनापि वस्तु येन यथाकृतम्

kāryasya karaṇaṃ daivād viśeṣas trividhas tataḥ / vyāghātaḥ sa tu kenāpi vastu yena yathākṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनैव चेद् उपायेन कुरुते ऽन्यस् तद् अन्यथा । सौकार्येण च कार्यस्य विरुद्धं क्रियते यदि

tenaiva ced upāyena kurute 'nyas tad anyathā / saukāryeṇa ca kāryasya viruddhaṃ kriyate yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परं परं प्रति यदि पूर्व-पूर्वस्य हेतुता । तदा कारण-माल स्यात् तन् माला-दीपकं पुनः

paraṃ paraṃ prati yadi pūrva-pūrvasya hetutā / tadā kāraṇa-māla syāt tan mālā-dīpakaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मिणाम् एकधर्मेण संबद्धो यद्य् अथोत्तरम् । पूर्वं पूर्वं प्रति विशेषणत्वेन परं परम्

dharmiṇām ekadharmeṇa saṃbaddho yady athottaram / pūrvaṃ pūrvaṃ prati viśeṣaṇatvena paraṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थाप्यते ऽपोहते वा चेत् स्यात् तदैकावली द्विधा । उत्तरोत्तरम् उत्कर्षो वस्तुनः सार उच्यते

sthāpyate 'pohate vā cet syāt tadaikāvalī dvidhā / uttarottaram utkarṣo vastunaḥ sāra ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथासाङ्ख्यम् अनुद्देश उद्दिष्टानां क्रमेण यत् । क्वचिद् एकम् अनेकस्मिन् एकं चैकशः क्रमात्

yathāsāṅkhyam anuddeśa uddiṣṭānāṃ krameṇa yat / kvacid ekam anekasmin ekaṃ caikaśaḥ kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति क्रियते वा चेत् तदा पर्याय इष्यते । परिवृत्तिर् विनिमयः सम-न्यूनाधिकैर् भवेत्

bhavati kriyate vā cet tadā paryāya iṣyate / parivṛttir vinimayaḥ sama-nyūnādhikair bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रश्नाद् अप्रश्नतो वापि कथिताद् वस्तुनो भवेत् । तादृग् अन्य-व्यापोहश् चेच् छाब्द आर्थो ऽथवा तदा

praśnād apraśnato vāpi kathitād vastuno bhavet / tādṛg anya-vyāpohaś cec chābda ārtho 'thavā tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिसङ्ख्योत्तरं प्रश्नस्योत्तराद् उन्नयो यदि । यच् चासकृद् असंभाव्यं सत्य् अपि प्रश्न उत्तरम्

parisaṅkhyottaraṃ praśnasyottarād unnayo yadi / yac cāsakṛd asaṃbhāvyaṃ saty api praśna uttaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डापूपिकयान्यार्थागमो ऽर्थापत्तिर् इष्यते । विकल्पस् तुल्य-बलयोर् विरोधश् चान्तरायतः

daṇḍāpūpikayānyārthāgamo 'rthāpattir iṣyate / vikalpas tulya-balayor virodhaś cāntarāyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुच्चयो ऽयम् एकस्मिन् सति कार्यस्य साधके । खलेकपोतिका-न्यायात् तत्-करस् तत्-परो ऽपि चेत्

samuccayo 'yam ekasmin sati kāryasya sādhake / khalekapotikā-nyāyāt tat-karas tat-paro 'pi cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणौ क्रिये वा युगपत् स्यातां यद् वा गुण-क्रिये । समाधिः सुकरे कार्ये दैवाद् वस्त्व् अन्तरागमात्

guṇau kriye vā yugapat syātāṃ yad vā guṇa-kriye / samādhiḥ sukare kārye daivād vastv antarāgamāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यनीकम् अशक्तेन प्रतीकारे रिपोर् यदि । तदीयस्य तिरस्कारस् तस्योत्कर्षस्य साधकः

pratyanīkam aśaktena pratīkāre ripor yadi / tadīyasya tiraskāras tasyotkarṣasya sādhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसिद्धस्योपमानस्योपमेयत्व-प्रकल्पनम् । निष्फलत्वाभिधानं वा प्रतीपम् इति कथ्यते

prasiddhasyopamānasyopameyatva-prakalpanam / niṣphalatvābhidhānaṃ vā pratīpam iti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्त्वा चात्यन्तम् उत्कर्षम् अत्युत्कृष्टस्य वस्तुनः । कल्पिते ऽप्य् उपमानत्वे प्रतीपं केचिद् ऊचिरे

uktvā cātyantam utkarṣam atyutkṛṣṭasya vastunaḥ / kalpite 'py upamānatve pratīpaṃ kecid ūcire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मीलितं वस्तुनो गुप्तिः केनचित् तुल्य-लक्ष्मणा । सामान्यं प्रकृतस्यान्य-तादात्म्यं सदृशैर् गुणैः

mīlitaṃ vastuno guptiḥ kenacit tulya-lakṣmaṇā / sāmānyaṃ prakṛtasyānya-tādātmyaṃ sadṛśair guṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्गुणः स्व-गुण-त्यागाद् अत्युत्कृष्ट-गुण-ग्रहः । तद्-रूपानहारस् तु हेतौ सत्य् अप्य् अतद्गुणः

tadguṇaḥ sva-guṇa-tyāgād atyutkṛṣṭa-guṇa-grahaḥ / tad-rūpānahāras tu hetau saty apy atadguṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संलक्षितस् तु सूक्ष्मो ऽर्थ आकारेणेङ्गितेन वा । कयापि सूच्यते भङ्ग्या यत्र सूक्ष्मं तद् उच्यते

saṃlakṣitas tu sūkṣmo 'rtha ākāreṇeṅgitena vā / kayāpi sūcyate bhaṅgyā yatra sūkṣmaṃ tad ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याजोक्तिर् गोपनं व्याजाद् उद्भिन्नस्य तु वस्तुनः । स्वभावोक्तिर् दुरूहार्थः स्वक्रिया-रूप-वर्णनम्

vyājoktir gopanaṃ vyājād udbhinnasya tu vastunaḥ / svabhāvoktir durūhārthaḥ svakriyā-rūpa-varṇanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्भुतस्य पदार्थस्य भूतस्यार्थे भविष्यतः । यत् प्रत्यक्षायमानत्वं तद् भाविकम् उदाहृतम्

adbhutasya padārthasya bhūtasyārthe bhaviṣyataḥ / yat pratyakṣāyamānatvaṃ tad bhāvikam udāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकातिशयसंपत्तिर् वस्तुनोदात्तम् उच्यते । यद् वापि प्रस्तुतस्याङ्गं महतां चरितं भवेत्

lokātiśayasaṃpattir vastunodāttam ucyate / yad vāpi prastutasyāṅgaṃ mahatāṃ caritaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रस-भावौ तद्-आभासौ भावस्य प्रशमस् तथा । गुणी-भूतत्वम् आयान्ति यदालङ्कृतयस् तदा

rasa-bhāvau tad-ābhāsau bhāvasya praśamas tathā / guṇī-bhūtatvam āyānti yadālaṅkṛtayas tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसवत् प्रेय ऊर्जस्वि समाहितम् इति क्रमात् । भावस्य चोदये सन्धौ मिश्रत्वे च तद्-आख्यकाः

rasavat preya ūrjasvi samāhitam iti kramāt / bhāvasya codaye sandhau miśratve ca tad-ākhyakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्य् एत एवालङ्काराः परस्पर-विमिश्रिताः । तदा पृथग्-अलङ्कारौ संसृष्टिः सङ्करस् तथा

yady eta evālaṅkārāḥ paraspara-vimiśritāḥ / tadā pṛthag-alaṅkārau saṃsṛṣṭiḥ saṅkaras tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गाङ्गित्वे ऽलंकृतीनां तद्वद् एकाश्रयस्थितौ । सन्दिग्धत्वे च भवति सङ्करस् त्रिविधः पुनः

aṅgāṅgitve 'laṃkṛtīnāṃ tadvad ekāśrayasthitau / sandigdhatve ca bhavati saṅkaras trividhaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्री-चन्द्र-शेखर-महा-कवि-चन्द्र-सूनु-श्री-विश्वनाथ-कविराज-कृतं प्रबन्धम् । साहित्य-दर्पणम् अमुं सुधियो विलोक्य साहित्य-तत्त्वम् अखिलं सुखम् एव वित्त

śrī-candra-śekhara-mahā-kavi-candra-sūnu-śrī-viśvanātha-kavirāja-kṛtaṃ prabandham / sāhitya-darpaṇam amuṃ sudhiyo vilokya sāhitya-tattvam akhilaṃ sukham eva vitta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत् प्रसन्नेन्दु-निभानना श्री-नारायणस्याङ्कम् अलङ्करोति । तावन् मनः संमदयन् कवीनाम् एष प्रबन्धः प्रथितो ऽस्तु लोके

yāvat prasannendu-nibhānanā śrī-nārāyaṇasyāṅkam alaṅkaroti / tāvan manaḥ saṃmadayan kavīnām eṣa prabandhaḥ prathito 'stu loke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.