Visvanatha: Sahityadarpana 2

द्वितीयः प्रकाशः वाक्यं स्याद् योग्यताकाङ्क्षा-सत्ति-युक्तः पदोच्चयः । वाक्योच्चयो महा-वाक्यम् इत्थं वाक्यं द्विधा मतम्

dvitīyaḥ prakāśaḥ vākyaṃ syād yogyatākāṅkṣā-satti-yuktaḥ padoccayaḥ / vākyoccayo mahā-vākyam itthaṃ vākyaṃ dvidhā matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णाः पदं प्रयोगार्हान् अन्वितैकार्थ-बोधकाः । अर्थो वाच्यश् च लक्ष्यश् च व्यङ्गश् चेति त्रिधा मता

varṇāḥ padaṃ prayogārhān anvitaikārtha-bodhakāḥ / artho vācyaś ca lakṣyaś ca vyaṅgaś ceti tridhā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाच्यो ऽर्थो ऽभिधया बोध्यो लक्ष्यो लक्षणया मतः । व्यङ्ग्यो व्यञ्जनया ताः स्युस् तिस्रः शब्दस्य शक्तयः

vācyo 'rtho 'bhidhayā bodhyo lakṣyo lakṣaṇayā mataḥ / vyaṅgyo vyañjanayā tāḥ syus tisraḥ śabdasya śaktayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सङ्केतितार्थस्य बोधनाद् अग्रिमा मता । सङ्केतो गृह्यते जातौ गुण-द्रव्य-क्रियासु च

tatra saṅketitārthasya bodhanād agrimā matā / saṅketo gṛhyate jātau guṇa-dravya-kriyāsu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुख्यार्थ-बाधे तद्-युक्तो ययान्यो ऽर्थः प्रतीयते । रूढेः प्रयोजनाद् वापि लक्षणा शक्तिर् अर्पिता

mukhyārtha-bādhe tad-yukto yayānyo 'rthaḥ pratīyate / rūḍheḥ prayojanād vāpi lakṣaṇā śaktir arpitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुख्यार्थस्येतराक्षेपो वाक्यार्थे ऽन्वय-सिद्धये । स्याद् आत्मनो ऽप्य् उपादानाद् एषोपादान-लक्षणा

mukhyārthasyetarākṣepo vākyārthe 'nvaya-siddhaye / syād ātmano 'py upādānād eṣopādāna-lakṣaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्पणं स्वस्य वाक्यार्थे परस्यान्वय-सिद्धये । उपलक्षण-हेतुत्वाद् एषा लक्षण-लक्षणा

arpaṇaṃ svasya vākyārthe parasyānvaya-siddhaye / upalakṣaṇa-hetutvād eṣā lakṣaṇa-lakṣaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरोपाध्यवसानाभ्यां प्रत्येकं ता अपि द्विधा । विषयास्यानिगीर्णस्या-(अ)न्य-तादात्म्य-प्रतीति-कृत्

āropādhyavasānābhyāṃ pratyekaṃ tā api dvidhā / viṣayāsyānigīrṇasyā-(a)nya-tādātmya-pratīti-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सारोपा स्यान् निगीर्णस्य मता साध्यवसानिका । सादृश्येतर-संबन्धाः शुद्धास् ताः सकला अपि

sāropā syān nigīrṇasya matā sādhyavasānikā / sādṛśyetara-saṃbandhāḥ śuddhās tāḥ sakalā api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सादृश्यात् तु मता गौण्यस् तेन षोडश-भेदिका । व्यङ्ग्यस्य गूढागूढत्वाद् द्विधा स्युः फल-लक्षणा

sādṛśyāt tu matā gauṇyas tena ṣoḍaśa-bhedikā / vyaṅgyasya gūḍhāgūḍhatvād dvidhā syuḥ phala-lakṣaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मि-धर्म-गतत्वेन फलस्यैता अपि द्विधा । तद् एवं लक्षणाभेदाश् चत्वारिंशन् मता बुधैः

dharmi-dharma-gatatvena phalasyaitā api dvidhā / tad evaṃ lakṣaṇābhedāś catvāriṃśan matā budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद-वाक्य-गतत्वेन प्रत्येकं ता अपि द्विधा । विरतास्वभिधाद्यासु यथार्थो बोध्यते ऽपरः

pada-vākya-gatatvena pratyekaṃ tā api dvidhā / viratāsvabhidhādyāsu yathārtho bodhyate 'paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा वृत्तिर् व्यञ्जना नाम शब्दस्यार्थादिकस्य च । अभिधा-लक्षणा-मूला शब्दस्य व्यञ्जना द्विधा

sā vṛttir vyañjanā nāma śabdasyārthādikasya ca / abhidhā-lakṣaṇā-mūlā śabdasya vyañjanā dvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकार्थस्य शब्दस्य संयोगाद्यैर् नियन्त्रिते । एकत्रार्थे ऽन्यधी-हेतुर् व्यञ्जना साभिधाश्रया

anekārthasya śabdasya saṃyogādyair niyantrite / ekatrārthe 'nyadhī-hetur vyañjanā sābhidhāśrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षणोपास्यते यस्य कृते तत् तु प्रयोजनम् । यया प्रत्याख्यायते सा स्याद् व्यञ्जना लक्षणाश्रया

lakṣaṇopāsyate yasya kṛte tat tu prayojanam / yayā pratyākhyāyate sā syād vyañjanā lakṣaṇāśrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्तृ-बोधव्य-वाक्यानाम् अन्य-सन्निधि-वाच्ययोः । प्रस्ताव-देश-कालानां काकोश् चेष्टादिकस्य च

vaktṛ-bodhavya-vākyānām anya-sannidhi-vācyayoḥ / prastāva-deśa-kālānāṃ kākoś ceṣṭādikasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशिष्ट्याद् अन्यम् अर्थं या बोधयेत् सार्थ-संभवा । त्रैविध्याद् इयम् अर्थानां प्रत्येकं त्रिविधा मता

vaiśiṣṭyād anyam arthaṃ yā bodhayet sārtha-saṃbhavā / traividhyād iyam arthānāṃ pratyekaṃ trividhā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्द-बोध्यो व्यनक्त्य् अर्थः शब्दो ऽप्य् अर्थान्तराश्रयः । एकस्य व्यञ्जकत्वे तद् अन्यस्य सहकारिता

śabda-bodhyo vyanakty arthaḥ śabdo 'py arthāntarāśrayaḥ / ekasya vyañjakatve tad anyasya sahakāritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिधादि-त्रयोपाधि-वैशिष्ट्यात् त्रिविधो मतः । शब्दो ऽपि वाचकस् तद्वल् लक्षको व्यञ्जकस् तथा

abhidhādi-trayopādhi-vaiśiṣṭyāt trividho mataḥ / śabdo 'pi vācakas tadval lakṣako vyañjakas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तात्पर्याख्यां वृत्तिम् आहुः पदार्थान्वय-बोधने । तात्पर्यार्थं तद्-अर्थं च वाक्यं तद्-बोधकं परे

tātparyākhyāṃ vṛttim āhuḥ padārthānvaya-bodhane / tātparyārthaṃ tad-arthaṃ ca vākyaṃ tad-bodhakaṃ pare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.