Visvanatha: Sahityadarpana 7

रसापकर्षका दोषास् ते पुनः पञ्चधा मताः । पदे तद्-अंशे वाक्ये ऽर्थे संभवन्ति रसे ऽपि यत्

rasāpakarṣakā doṣās te punaḥ pañcadhā matāḥ / pade tad-aṃśe vākye 'rthe saṃbhavanti rase 'pi yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःश्रव त्रिविधाश्लीलानुचितार्थाप्रयुक्तताः । ग्राम्यो ऽप्रतीत-सन्दिग्ध-नेयार्थ-निहतार्थताः

duḥśrava trividhāślīlānucitārthāprayuktatāḥ / grāmyo 'pratīta-sandigdha-neyārtha-nihatārthatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवाचकत्वं क्लिष्टत्वं विरुद्धम् अतिकारिता । अविमृष्ट-विधेयांश-भावश् च पद-वाक्ययोः

avācakatvaṃ kliṣṭatvaṃ viruddham atikāritā / avimṛṣṭa-vidheyāṃśa-bhāvaś ca pada-vākyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचिद् दोषा भवन्त्य् एषु पदांशे ऽपि पदे ऽपरं । निरर्थकासमर्थत्वे च्युत-संस्कारता तथा

kecid doṣā bhavanty eṣu padāṃśe 'pi pade 'paraṃ / nirarthakāsamarthatve cyuta-saṃskāratā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णानां प्रतिकूलत्वं लुप्ताहत-विसर्गताः । अधिक-न्यून-कथित-पदता हत-वृत्तताः

varṇānāṃ pratikūlatvaṃ luptāhata-visargatāḥ / adhika-nyūna-kathita-padatā hata-vṛttatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतत्-प्रकर्षता सन्धौ विश्लेषाश्लील-कष्टताः । अर्धान्तरैक-पदता समाप्त-पुनर्-आत्तता

patat-prakarṣatā sandhau viśleṣāślīla-kaṣṭatāḥ / ardhāntaraika-padatā samāpta-punar-āttatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभवन् मत-संबन्धाक्रमामत-परार्थताः । वाच्यस्यानभिधानं च भग्न-प्रक्रमता तथा

abhavan mata-saṃbandhākramāmata-parārthatāḥ / vācyasyānabhidhānaṃ ca bhagna-prakramatā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यागः प्रसिद्धेर् अस्थाने न्यासः पद-समासयोः । सङ्कीर्णता गर्भितता दोषाः स्युर् वाक्य-मात्रगाः

tyāgaḥ prasiddher asthāne nyāsaḥ pada-samāsayoḥ / saṅkīrṇatā garbhitatā doṣāḥ syur vākya-mātragāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपुष्ट-दुष्क्रम-ग्राम्य-व्याहताश्लील-कष्टताः । अनवीकृत-निर्हेतु-प्रकाशित-विरुद्धताः

apuṣṭa-duṣkrama-grāmya-vyāhatāślīla-kaṣṭatāḥ / anavīkṛta-nirhetu-prakāśita-viruddhatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्दिग्ध-पुनरुक्तत्वे ख्याति-विद्या-विरुद्धते । साकाङ्क्षता-सहचर-भिन्नता-स्थान-युक्तता

sandigdha-punaruktatve khyāti-vidyā-viruddhate / sākāṅkṣatā-sahacara-bhinnatā-sthāna-yuktatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविशेषे विशेषश् चानियमे नियमस् तथा । तयोर् विपर्ययो विध्य्-अनुवाद-युक्तते तथा

aviśeṣe viśeṣaś cāniyame niyamas tathā / tayor viparyayo vidhy-anuvāda-yuktate tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्मुक्त-पुनरुक्तत्वं महा-दोषाः प्रकीर्तिताः । रसस्योक्तिः स्व-शब्देन स्थायि-सञ्चारिणोर् अपि

nirmukta-punaruktatvaṃ mahā-doṣāḥ prakīrtitāḥ / rasasyoktiḥ sva-śabdena sthāyi-sañcāriṇor api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्तता कल्पिता कृच्छ्राद् अनुभाव-विभावयोः[*२] । अकाण्डे प्रथन-च्छेदौ तथा दीप्तिः पुनः पुनः

vyaktatā kalpitā kṛcchrād anubhāva-vibhāvayoḥ[*2] / akāṇḍe prathana-cchedau tathā dīptiḥ punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

[*२] थे फ़ोल्लोwइन्ग् लिने फ़्रोम् विस्स्द् इस् मिस्सिन्ग् हेरे: परिपन्थिर् असाङ्गस्य विभावादेः परिग्रहः अङ्गिनो ऽननुसन्धानम् अनङ्गस्य च कीर्तनम् । अतिविस्तृतिर् अङ्गस्य प्रकृतीनां विपर्ययः

[*2] The following line from VisSd is missing here: paripanthir asāṅgasya vibhāvādeḥ parigrahaḥ aṅgino 'nanusandhānam anaṅgasya ca kīrtanam / ativistṛtir aṅgasya prakṛtīnāṃ viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थानौचित्यम् अन्ये च दोषा रस-गता मताः । एभ्यः पृथग्-अलङ्कार-दोषाणां नैव संभवः

arthānaucityam anye ca doṣā rasa-gatā matāḥ / ebhyaḥ pṛthag-alaṅkāra-doṣāṇāṃ naiva saṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्तरि क्रोध-संयुक्ते तथा वाच्ये समुद्धते । रौद्रादौ च रसे ऽत्यन्तं दुःश्रवत्वं गुणो भवेत्

vaktari krodha-saṃyukte tathā vācye samuddhate / raudrādau ca rase 'tyantaṃ duḥśravatvaṃ guṇo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुरतारम्भ-गोष्ठ्यादाव् अश्लीलत्वं तथा पुनः । स्याताम् अदोषौ श्लेषादौ निहतार्थाप्रयुक्तते

suratārambha-goṣṭhyādāv aślīlatvaṃ tathā punaḥ / syātām adoṣau śleṣādau nihatārthāprayuktate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणः स्याद् अप्रतीतत्वं ज्ञत्वं चेद् वक्तृ-वाच्ययोः । स्वयं वापि परामृशे कथितं च पदं पुनः

guṇaḥ syād apratītatvaṃ jñatvaṃ ced vaktṛ-vācyayoḥ / svayaṃ vāpi parāmṛśe kathitaṃ ca padaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहितस्यानुवाद्यत्वे विषादे विस्मये क्रुधि । दैन्ये ऽथ लाटानुप्रासे ऽनुकम्पायां प्रसादने

vihitasyānuvādyatve viṣāde vismaye krudhi / dainye 'tha lāṭānuprāse 'nukampāyāṃ prasādane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थान्तर-सङ्क्रमित-वाच्ये हर्षे ऽवधारणे । सन्दिग्धत्वं तथा व्याज-स्तुति-पर्यवसायि चेत्

arthāntara-saṅkramita-vācye harṣe 'vadhāraṇe / sandigdhatvaṃ tathā vyāja-stuti-paryavasāyi cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैयाकरण-मुख्ये तु प्रतिपाद्ये ऽथ वक्तरि । कष्टत्वं दुःश्रवत्वं वा ग्राम्यत्वम् अधमोक्तिषु

vaiyākaraṇa-mukhye tu pratipādye 'tha vaktari / kaṣṭatvaṃ duḥśravatvaṃ vā grāmyatvam adhamoktiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्हेतुता तु ख्याते ऽर्थे दोषतां नैव गच्छति । कवीनां समये ख्याते गुणः ख्यात-विरुद्धता

nirhetutā tu khyāte 'rthe doṣatāṃ naiva gacchati / kavīnāṃ samaye khyāte guṇaḥ khyāta-viruddhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मालिन्यं व्योम्नि पापे यशसि धवलता वर्ण्यते हास-कीर्त्योः रक्तौ च क्रोध-रागौ सरिद् उदधि-गतं पङ्कजेन्दीवरादि । तोयाधारे ऽखिले ऽपि प्रसरति च मरालादिकः पक्षि-सङ्घो ज्योत्स्ना प्रेया चकोरैर् जलधर-समये मानसं यान्ति हंसाः

mālinyaṃ vyomni pāpe yaśasi dhavalatā varṇyate hāsa-kīrtyoḥ raktau ca krodha-rāgau sarid udadhi-gataṃ paṅkajendīvarādi / toyādhāre 'khile 'pi prasarati ca marālādikaḥ pakṣi-saṅgho jyotsnā preyā cakorair jaladhara-samaye mānasaṃ yānti haṃsāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादाघाताद् अशोका विकसति बकुलो योषिताम् आस्यम् अद्यैर् यूनाम् अङ्गेषु हाराः स्फुटति च हृदयं विप्रयोगस्य तापैः । मौर्वी-रोलम्ब-माला धनुर् अथ विशिखाः कौसुमाः पुष्प-केतोर् भिन्नं स्याद् अस्य वाणैर् युवजन-हृदयं स्त्री-कटाक्षेण तद्वत्

pādāghātād aśokā vikasati bakulo yoṣitām āsyam adyair yūnām aṅgeṣu hārāḥ sphuṭati ca hṛdayaṃ viprayogasya tāpaiḥ / maurvī-rolamba-mālā dhanur atha viśikhāḥ kausumāḥ puṣpa-ketor bhinnaṃ syād asya vāṇair yuvajana-hṛdayaṃ strī-kaṭākṣeṇa tadvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अह्न्य्-अम्भोजं निशायां विकसति कुमुदं चन्द्रिका शुक्ल-पक्षे मेघ-ध्वानेषु नृत्यं भवति च शिखिनां नाप्य् अशोके फलं स्यात् । न स्याज् जाती वसन्ते न च कुसुम-फले गन्ध-सार-द्रुमाणाम् इत्य् आद्य् उन्नेयम् अन्यत् कवि-समय-गतं सत्-कवीनां प्रबन्धे

ahny-ambhojaṃ niśāyāṃ vikasati kumudaṃ candrikā śukla-pakṣe megha-dhvāneṣu nṛtyaṃ bhavati ca śikhināṃ nāpy aśoke phalaṃ syāt / na syāj jātī vasante na ca kusuma-phale gandha-sāra-drumāṇām ity ādy unneyam anyat kavi-samaya-gataṃ sat-kavīnāṃ prabandhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनुर् ज्यादिषु शब्देषु शब्दास् तु धनुर्-आदयः । आरूढत्वादि-बोधाय प्रयोक्तव्याः स्थिता इमे

dhanur jyādiṣu śabdeṣu śabdās tu dhanur-ādayaḥ / ārūḍhatvādi-bodhāya prayoktavyāḥ sthitā ime

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्ताव् आनन्द-मग्नादेः स्यान् न्यून-पदता गुणः । क्वचिन् न दोषो न गुणो गुणः क्वाप्य् अधिकं पदम्

uktāv ānanda-magnādeḥ syān nyūna-padatā guṇaḥ / kvacin na doṣo na guṇo guṇaḥ kvāpy adhikaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाप्त-पुनर्-आत्तत्वं न दोषो न गुणः क्वचित् । गर्भितत्वं गुणः क्वापि पतत्-प्रकर्षता तथा

samāpta-punar-āttatvaṃ na doṣo na guṇaḥ kvacit / garbhitatvaṃ guṇaḥ kvāpi patat-prakarṣatā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिद् उक्तौ स्व-शब्देन न दोषो व्यभिचारिणः । अनुभाव-विभावाभ्यां रचनं यत्र नोचितम्

kvacid uktau sva-śabdena na doṣo vyabhicāriṇaḥ / anubhāva-vibhāvābhyāṃ racanaṃ yatra nocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्चार्यादेर् विरुद्धस्य बाध्यत्वेन वचो गुणः । विरोधिनो ऽपि स्मरणे साम्येन वचने तथा

sañcāryāder viruddhasya bādhyatvena vaco guṇaḥ / virodhino 'pi smaraṇe sāmyena vacane tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेद् विरोधो नान्योन्यम् अङ्गिन्य् अङ्गत्वम् आप्तयोः । अनुकारे च सर्वेषां दोषाणां नैव दोषता

bhaved virodho nānyonyam aṅginy aṅgatvam āptayoḥ / anukāre ca sarveṣāṃ doṣāṇāṃ naiva doṣatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्येषाम् अपि दोषाणाम् इत्य् औचित्यान् मनीषिभिः । अदोषता च गुणता ज्ञेया चानुभयात्मता

anyeṣām api doṣāṇām ity aucityān manīṣibhiḥ / adoṣatā ca guṇatā jñeyā cānubhayātmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.