न चेदृश एव सन्निवेशः कार्यः, नेतर इत्य् अवयवसन्निवेशविशेषप्रतिनियतं रूपभेदम् उदीक्षामहे । यत् तु शक्यक्रियं शक्यज्ञानोपादानोपकरणं च क्रियत इति, तद् अस्तु नाम । किन् तु ते क्रियाज्ञानशक्ती क्रियाज्ञानाभ्याम् एव समधिगमनीये । ते च क्षित्यादिषु यथोक्तसाधनबलसमुपस्थापिते इति न विशेषः प्रसिद्धप्राकारगोपुरादिकार्येभ्यस् तनुभुवनादेः । न चैतावान् एव क्रियागोचर इति विषयनियमः कश्चित् क्रियाया दृष्टः; येनेदम् अशक्यक्रियम् अध्यवस्येम । सिद्धे च कार्यत्वे तदुपादानादिसक्षात्करणतदधिष्ठानतत्प्रेरणनिपुणः पुरुषविशेषः सिध्यत्य् एव । अधिष्ठानं च तत्प्रवृत्त्यनुगुणसङ्कल्पवदीश्वरसन्निकर्षः, क्षेत्रज्ञेनेव स्वशरीरादौ । स च द्रव्यैः संयोगलक्षणः, तद्गुणैस् तु संयुक्तसमवायरूपः । प्रवृत्तिश् च परमाणूनां परिस्पन्दलक्षणा; धर्माधर्मयोस् तु फलोदयानुकूलतादृशदेशकालादिसहकारिसहितता । ताभ्यां धर्माधर्माभ्याम् एव फलम्, चेतनानधिष्ठितानां सर्वेषाम् एतेषाम् अचैतन्येनाकिञ्चित्करत्वात् । न हि चेतनेन वर्धकिनानधिष्ठिता वासी देशकालादिसहकारिशतसमधिगमे ऽपि यूपादीन्य् उपादयितुम् अलम् । बीजाङ्कुरादयस् तु पक्षान्तर्भूता इति तैर् व्यभिचारवचनम् अनभिज्ञतयैव श्रोत्रियाणाम् । एतेन सुखादिभिर् व्यभिचारो ऽपि प्रत्युक्तः । न चोभयवादिसिद्धतामात्रेण क्षेत्रज्ञानाम् एवेदृशाधिष्ठातृत्वकल्पनम् उचितम्; तेषां सूक्ष्मव्यवहितादिदर्शनाशक्तेर् निश्चितत्वात् । दृष्टानुसारिणी हि सर्वत्र कल्पना; न दृष्टविरोधिनी । न चैवम् ईश्वरस्याशक्तिर् निश्चिता; प्रमाणान्तरतस् तत्सिद्धेः । यथोदितप्रमाणबलेन सिध्यन् सांसिद्धिकसर्वार्थदर्शनतत्प्रेरणशक्तिसम्पन्न एव सिध्यति; कार्यत्वस्य समर्थकर्तृपूर्वकत्वेन प्रतिबन्धात् । यत् तु परिमितशक्तिज्ञानानैश्वर्याद्यापादनाद् धर्मविशेषविपरीतसाधनत्वम् उद्भावितम्, तद् अतिस्थवीयः, अप्रयोजकत्वात् तेषाम् । न हि किञ्चित् क्रियमाणं कर्तुर् अर्थान्तरविषयम् असामर्थ्यम् अज्ञानं वा स्वोत्पत्तये ऽपेक्षते; स्वसम्पादनसमर्थकर्तृमात्राक्षेपात् केवलव्यतिरेकासिद्धेः । तावतैवोपपद्यमाने कार्योदये सम्बन्धिनो ऽकिञ्चित्करस्यार्थान्तरविषयस्याभावस्य हेतुत्वकल्पनानुपपत्तेः । अपि च किं तदितरसमस्तवस्तुविषयम् अज्ञानादि व्यापकम्, उत कतिपयगोचरम् इति विवेचनीयम् । न तावद् अशेषविषयम्, अनुपलब्धेः । न खलु कुम्भकारः कुम्भातिरेकि किम् अपि न विजानाति । अथ कतिपयविषयम् ? तद् अपि न, अनियतविषयतया तस्य तस्य व्यभिचारदर्शनात् । न चास्ति किञ्चिद्व्यवस्थितम्, यद् अविद्यादिमान् एव कर्तृताम् अनुभवति । न च शरीरिणैव कर्त्रा भाव्यम्, शरीरग्रहणेनैवानैकान्त्यात् । न खलु शरीरविशिष्टस् सन्न् एवायम् आत्मा शरीरम् उपादत्ते, अयोगिनो युगपदनेकशरीरग्रहणायोगात् । पूर्वदेहपरित्यागेन देहान्तरप्रापककर्मप्रेरितप्राणसहाय एव देहान्तरं प्रविशतीत्य् उपपादितम् आत्मचिन्तायाम् । किञ्चिद् आत्मा शरीरम् अधितिष्ठतो ऽधिष्ठानक्रियाकर्मभूतस्य देहस्याधिष्ठातृदश(देह?)अनुप्रवेशो ऽनुपपन्नः, युगपद् एकक्रियायाम् एकस्य कर्मकर्तृत्वविरोधात् । अधितिष्ठासितदेहसंयोगवत एव तत्प्रवृत्त्यनुगुणप्रयत्नयोगलक्षणम् अधिष्ठानं दृष्टम् इति चेत्; अस्त्व् एकतत्त्व(स्त्व)सम्बद्धस्याधिष्ठानानुपपत्तेः प्रेर्यवस्तुसम्बन्धिना प्रेरकेण भवितव्यम् इति; न यतो ऽन्यद् अप्य् अधिष्ठीयमानं मानदण्डादि स्वसम्बन्धिनैवाधिष्ठीयते । तेनाधिष्ठानक्रियापेक्षिताधिष्ठेयपदार्थसम्बन्धमात्रातिरेकेण देहसम्बन्धो नामापरो नादर्तव्यः । अस्ति चेश्वरस्यापि जगदुपादानोपकरणैस् सम्बन्ध इत्य् उक्तम् एव । अथ स्वदेहव्यतिरिक्ते वस्तुनि प्रवृत्तिविशेषकरत्वं देहद्वारेणैव । दृष्टं हि दण्डचक्रादिषु करसंयोगादिना कुलालादेः प्रवर्तयितृत्वम् इत्य् उच्येत; तद् अपि न; अभिध्यानमात्रेणैव परशरीरगतगरनिरसनच्(व्?)इसारणदर्शनात् । कथम् असति शरीरे परप्रेरणात्मकः सङ्कल्प इति चेत्; किं शरीरं सङ्कल्पयति, येन तदभावे न भवेत् ? । करणम् इति चेन् न; मनसः करणत्वात् । किम् असतीश्वरस्य मनः ? बाढम् । नन्व् एवं विग्रहधर्माधर्मानाश्वर्यादयः साधारणधर्माः प्रादुःष्युः । मैवम्; कार्यत्वाक्षिप्तसमर्थकर्तृमत्त्वाद्(त्त्वार्थ?) द्रढिम्नैवापासत्वात् । मनसो नित्येन्द्रियतया देहापगमे ऽपि सम्बन्धाभ्युपगमाद् अनैकान्तिकश् च । यावद् धि दृष्टानुगुणं व्याप्तयुपयोगि, तावद् अनुज्ञायते । न चास्मदादेर् मनसाप्य् अचिन्त्यरचनस्यापर्यन्तविस्तारस्य महाभूतभौतिकप्रपञ्चस्य प्रादेशिकशरीरकः किञ्चिज्ज्ञः पुण्यपापपरवशगतिर् अलं निर्माणायेत्य् अपरिमितज्ञानाइश्वर्यशक्तिः शरीराद्यनपेक्षः सङ्कल्पाद् एव सकलभुवननिर्माणक्षमः कर्ता सिद्धः । ईदृशेन कर्त्रा घटादिषु कार्यत्वस्य सम्बन्धो न दृष्ट इति चेत्; अतिगहनगिरितटाधिष्ठानेनातिप्रकृष्टादृष्टचरेन्धननिवहसम्बन्धिना हुतवहविशेषेण महानसादौ धूमस्य वा किं सम्बन्धो दृष्टः ? येन धूमविशेषदर्शनाद् गिरिशिखरे तथाविधाग्निर् अनुमीयते । यादृशो धूमो यत्रावगतः तत्रैव तादृशस् तत्सम्पादनसमर्थो दृष्तान्तभूमाव् अपरिदृष्टो ऽपि सामान्यव्याप्तिबलेन पक्षधर्मतावशात् सिध्यतीति चेत्; तद् इदम् अस्माभिर् अभिधीयमानं किम् इति न हृदयम् अधिरोहति भवताम् । इहापि कार्यत्वं समर्थकर्तृपूर्वकत्वेन घटादिषु विदितसम्बन्धनियमं क्ष्तित्यादिषु दृश्यमानं स्वसम्पादनसमर्थम् अदृष्टपूर्वम् एव बुद्धिमत्कर्तारम् उपस्थापयति । यथैव हि देशकालेन्धनपरिमाणादिविशेषानादरेण धूमस्य स्वोदयानुगुणहुतवहमात्रेण सम्बन्धनियमः, तथैवानीश्वरत्वाकिञ्चिज्ज्ञत्वशरीरित्वपुण्यपापपरवशत्वम् अनुष्यत्वादिविशेषप्रहाणेन कार्यस्य स्वनिर्माणसमर्थबुद्धिमत्कर्तृमात्रेण सम्बन्धनियमनिश्चय इति न कश्चिद्विशेषः । अपि च विभुद्रव्यसंयोगिनः परिस्पन्दवतश् च सर्वत्र स्पर्शवत्त्वाव्यभिचारे ऽपि ज्ञानसुखादिनित्यद्रव्यविशेषगुणानुमितात्मसंयोगिनो मनसः कथम् इव स्पर्शरहिततत्वम् ? कथं च वायवीयद्रव्यस्य महिमगुणशालिनो नियताधिष्ठानस्पर्शनत्वनियमदर्शने ऽपि त्वगिन्द्रिये तद्विपर्ययः ? तैजसस्य वा रूपस्पर्शयोर् अन्यत्तरस्य वा प्राकट्यनियमे ऽपि रूपोपलम्भसाधनतानुमिततैजसभावस्य चक्षुषो नियमेन तदुभयानुद्भवाभ्युपगमः ? । अथ कार्यदर्शनानुमितसद्भावानां तैजसादिभावे ऽपि तत्तद्विशेषणां योग्यानुपलब्धिबाधितत्वात् तदभ्युपगमे ऽनेकनियमभङ्गप्रसङ्गाच् च तथाभ्युपगमः, हन्त तर्हि प्रकृतविषये ऽपि प्रसञ्जितधर्मविशेषाणाम् अनुपलम्भबाधाविशेषाद् अनेकनियमदर्शनविघातप्रसङ्गाच् च तथाभ्युपगम इति सर्वं समानम् अन्यत्राभिनिवेशात् । दृश्यन्ते हि नीतयः । यथा विवादास्पदं परमाण्वादि प्रेक्षावत्प्रेरितं चेष्टते, अचेतनत्वात्; यद् अचेतनं तत् तथा, यथा तथाविधं कन्दुकादि । तथा विवादाध्यासिता बाह्याभ्यन्तरप्रवृत्तयः प्रकृत्युपकरणप्रत्यक्षपूर्विकाः कार्यत्वात् तद्वद् एव । प्रत्यक्षं तत् प्रमेयत्वात् पदार्थत्वाद् घटादिवत्। एकेच्छानुविधायीदम् अचैतन्यात् स्वदेहवत्
na cedṛśa eva sanniveśaḥ kāryaḥ, netara ity avayavasanniveśaviśeṣapratiniyataṃ rūpabhedam udīkṣāmahe / yat tu śakyakriyaṃ śakyajñānopādānopakaraṇaṃ ca kriyata iti, tad astu nāma / kin tu te kriyājñānaśaktī kriyājñānābhyām eva samadhigamanīye / te ca kṣityādiṣu yathoktasādhanabalasamupasthāpite iti na viśeṣaḥ prasiddhaprākāragopurādikāryebhyas tanubhuvanādeḥ / na caitāvān eva kriyāgocara iti viṣayaniyamaḥ kaścit kriyāyā dṛṣṭaḥ; yenedam aśakyakriyam adhyavasyema / siddhe ca kāryatve tadupādānādisakṣātkaraṇatadadhiṣṭhānatatpreraṇanipuṇaḥ puruṣaviśeṣaḥ sidhyaty eva / adhiṣṭhānaṃ ca tatpravṛttyanuguṇasaṅkalpavadīśvarasannikarṣaḥ, kṣetrajñeneva svaśarīrādau / sa ca dravyaiḥ saṃyogalakṣaṇaḥ, tadguṇais tu saṃyuktasamavāyarūpaḥ / pravṛttiś ca paramāṇūnāṃ parispandalakṣaṇā; dharmādharmayos tu phalodayānukūlatādṛśadeśakālādisahakārisahitatā / tābhyāṃ dharmādharmābhyām eva phalam, cetanānadhiṣṭhitānāṃ sarveṣām eteṣām acaitanyenākiñcitkaratvāt / na hi cetanena vardhakinānadhiṣṭhitā vāsī deśakālādisahakāriśatasamadhigame 'pi yūpādīny upādayitum alam / bījāṅkurādayas tu pakṣāntarbhūtā iti tair vyabhicāravacanam anabhijñatayaiva śrotriyāṇām / etena sukhādibhir vyabhicāro 'pi pratyuktaḥ / na cobhayavādisiddhatāmātreṇa kṣetrajñānām evedṛśādhiṣṭhātṛtvakalpanam ucitam; teṣāṃ sūkṣmavyavahitādidarśanāśakter niścitatvāt / dṛṣṭānusāriṇī hi sarvatra kalpanā; na dṛṣṭavirodhinī / na caivam īśvarasyāśaktir niścitā; pramāṇāntaratas tatsiddheḥ / yathoditapramāṇabalena sidhyan sāṃsiddhikasarvārthadarśanatatpreraṇaśaktisampanna eva sidhyati; kāryatvasya samarthakartṛpūrvakatvena pratibandhāt / yat tu parimitaśaktijñānānaiśvaryādyāpādanād dharmaviśeṣaviparītasādhanatvam udbhāvitam, tad atisthavīyaḥ, aprayojakatvāt teṣām / na hi kiñcit kriyamāṇaṃ kartur arthāntaraviṣayam asāmarthyam ajñānaṃ vā svotpattaye 'pekṣate; svasampādanasamarthakartṛmātrākṣepāt kevalavyatirekāsiddheḥ / tāvataivopapadyamāne kāryodaye sambandhino 'kiñcitkarasyārthāntaraviṣayasyābhāvasya hetutvakalpanānupapatteḥ / api ca kiṃ taditarasamastavastuviṣayam ajñānādi vyāpakam, uta katipayagocaram iti vivecanīyam / na tāvad aśeṣaviṣayam, anupalabdheḥ / na khalu kumbhakāraḥ kumbhātireki kim api na vijānāti / atha katipayaviṣayam ? tad api na, aniyataviṣayatayā tasya tasya vyabhicāradarśanāt / na cāsti kiñcidvyavasthitam, yad avidyādimān eva kartṛtām anubhavati / na ca śarīriṇaiva kartrā bhāvyam, śarīragrahaṇenaivānaikāntyāt / na khalu śarīraviśiṣṭas sann evāyam ātmā śarīram upādatte, ayogino yugapadanekaśarīragrahaṇāyogāt / pūrvadehaparityāgena dehāntaraprāpakakarmapreritaprāṇasahāya eva dehāntaraṃ praviśatīty upapāditam ātmacintāyām / kiñcid ātmā śarīram adhitiṣṭhato 'dhiṣṭhānakriyākarmabhūtasya dehasyādhiṣṭhātṛdaśa(deha?)anupraveśo 'nupapannaḥ, yugapad ekakriyāyām ekasya karmakartṛtvavirodhāt / adhitiṣṭhāsitadehasaṃyogavata eva tatpravṛttyanuguṇaprayatnayogalakṣaṇam adhiṣṭhānaṃ dṛṣṭam iti cet; astv ekatattva(stva)sambaddhasyādhiṣṭhānānupapatteḥ preryavastusambandhinā prerakeṇa bhavitavyam iti; na yato 'nyad apy adhiṣṭhīyamānaṃ mānadaṇḍādi svasambandhinaivādhiṣṭhīyate / tenādhiṣṭhānakriyāpekṣitādhiṣṭheyapadārthasambandhamātrātirekeṇa dehasambandho nāmāparo nādartavyaḥ / asti ceśvarasyāpi jagadupādānopakaraṇais sambandha ity uktam eva / atha svadehavyatirikte vastuni pravṛttiviśeṣakaratvaṃ dehadvāreṇaiva / dṛṣṭaṃ hi daṇḍacakrādiṣu karasaṃyogādinā kulālādeḥ pravartayitṛtvam ity ucyeta; tad api na; abhidhyānamātreṇaiva paraśarīragatagaranirasanac(v?)isāraṇadarśanāt / katham asati śarīre parapreraṇātmakaḥ saṅkalpa iti cet; kiṃ śarīraṃ saṅkalpayati, yena tadabhāve na bhavet ? / karaṇam iti cen na; manasaḥ karaṇatvāt / kim asatīśvarasya manaḥ ? bāḍham / nanv evaṃ vigrahadharmādharmānāśvaryādayaḥ sādhāraṇadharmāḥ prāduḥṣyuḥ / maivam; kāryatvākṣiptasamarthakartṛmattvād(ttvārtha?) draḍhimnaivāpāsatvāt / manaso nityendriyatayā dehāpagame 'pi sambandhābhyupagamād anaikāntikaś ca / yāvad dhi dṛṣṭānuguṇaṃ vyāptayupayogi, tāvad anujñāyate / na cāsmadāder manasāpy acintyaracanasyāparyantavistārasya mahābhūtabhautikaprapañcasya prādeśikaśarīrakaḥ kiñcijjñaḥ puṇyapāpaparavaśagatir alaṃ nirmāṇāyety aparimitajñānāiśvaryaśaktiḥ śarīrādyanapekṣaḥ saṅkalpād eva sakalabhuvananirmāṇakṣamaḥ kartā siddhaḥ / īdṛśena kartrā ghaṭādiṣu kāryatvasya sambandho na dṛṣṭa iti cet; atigahanagiritaṭādhiṣṭhānenātiprakṛṣṭādṛṣṭacarendhananivahasambandhinā hutavahaviśeṣeṇa mahānasādau dhūmasya vā kiṃ sambandho dṛṣṭaḥ ? yena dhūmaviśeṣadarśanād giriśikhare tathāvidhāgnir anumīyate / yādṛśo dhūmo yatrāvagataḥ tatraiva tādṛśas tatsampādanasamartho dṛṣtāntabhūmāv aparidṛṣṭo 'pi sāmānyavyāptibalena pakṣadharmatāvaśāt sidhyatīti cet; tad idam asmābhir abhidhīyamānaṃ kim iti na hṛdayam adhirohati bhavatām / ihāpi kāryatvaṃ samarthakartṛpūrvakatvena ghaṭādiṣu viditasambandhaniyamaṃ kṣtityādiṣu dṛśyamānaṃ svasampādanasamartham adṛṣṭapūrvam eva buddhimatkartāram upasthāpayati / yathaiva hi deśakālendhanaparimāṇādiviśeṣānādareṇa dhūmasya svodayānuguṇahutavahamātreṇa sambandhaniyamaḥ, tathaivānīśvaratvākiñcijjñatvaśarīritvapuṇyapāpaparavaśatvam anuṣyatvādiviśeṣaprahāṇena kāryasya svanirmāṇasamarthabuddhimatkartṛmātreṇa sambandhaniyamaniścaya iti na kaścidviśeṣaḥ / api ca vibhudravyasaṃyoginaḥ parispandavataś ca sarvatra sparśavattvāvyabhicāre 'pi jñānasukhādinityadravyaviśeṣaguṇānumitātmasaṃyogino manasaḥ katham iva sparśarahitatatvam ? kathaṃ ca vāyavīyadravyasya mahimaguṇaśālino niyatādhiṣṭhānasparśanatvaniyamadarśane 'pi tvagindriye tadviparyayaḥ ? taijasasya vā rūpasparśayor anyattarasya vā prākaṭyaniyame 'pi rūpopalambhasādhanatānumitataijasabhāvasya cakṣuṣo niyamena tadubhayānudbhavābhyupagamaḥ ? / atha kāryadarśanānumitasadbhāvānāṃ taijasādibhāve 'pi tattadviśeṣaṇāṃ yogyānupalabdhibādhitatvāt tadabhyupagame 'nekaniyamabhaṅgaprasaṅgāc ca tathābhyupagamaḥ, hanta tarhi prakṛtaviṣaye 'pi prasañjitadharmaviśeṣāṇām anupalambhabādhāviśeṣād anekaniyamadarśanavighātaprasaṅgāc ca tathābhyupagama iti sarvaṃ samānam anyatrābhiniveśāt / dṛśyante hi nītayaḥ / yathā vivādāspadaṃ paramāṇvādi prekṣāvatpreritaṃ ceṣṭate, acetanatvāt; yad acetanaṃ tat tathā, yathā tathāvidhaṃ kandukādi / tathā vivādādhyāsitā bāhyābhyantarapravṛttayaḥ prakṛtyupakaraṇapratyakṣapūrvikāḥ kāryatvāt tadvad eva | pratyakṣaṃ tat prameyatvāt padārthatvād ghaṭādivat/ ekecchānuvidhāyīdam acaitanyāt svadehavat
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.