Yasodhara: Rasaprakasasudhakara 10

अथ यन्त्राणि वक्ष्यन्ते पारदो येन यन्त्र्यते । तस्माद्यन्त्रस्य रूपाणि दर्शनीयानि शास्त्रतः

atha yantrāṇi vakṣyante pārado yena yantryate / tasmādyantrasya rūpāṇi darśanīyāni śāstrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<यन्त्राणि> दोला पलभलीयन्त्रम् ऊर्ध्वपातनकं च यत् । अधःपातनकं चापि तिर्यक्पातनकं तथा

<yantrāṇi> dolā palabhalīyantram ūrdhvapātanakaṃ ca yat / adhaḥpātanakaṃ cāpi tiryakpātanakaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घटीयन्त्रं गर्भयन्त्रम् इष्टिका जलयन्त्रकम् । खल्वं डमरुकाख्यं च चिपिटाख्यं तुलाभिधम्

ghaṭīyantraṃ garbhayantram iṣṭikā jalayantrakam / khalvaṃ ḍamarukākhyaṃ ca cipiṭākhyaṃ tulābhidham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लवणं कोष्ठिकासंज्ञम् अन्तरालिकसंज्ञितम् । धूपयन्त्रं नाभियन्त्रं ग्रस्तयन्त्रं तथैव च

lavaṇaṃ koṣṭhikāsaṃjñam antarālikasaṃjñitam / dhūpayantraṃ nābhiyantraṃ grastayantraṃ tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्याधरं कुण्डकं च ढेकीसंज्ञम् उदाहृतम् । सोमानलं च निगडं किंनरं भैरवाभिधम्

vidyādharaṃ kuṇḍakaṃ ca ḍhekīsaṃjñam udāhṛtam / somānalaṃ ca nigaḍaṃ kiṃnaraṃ bhairavābhidham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वालुकानामकं चापि पातालं भूधराभिधम् । सारणायन्त्रकं गुह्यं गन्धपिष्टकयन्त्रकम्

vālukānāmakaṃ cāpi pātālaṃ bhūdharābhidham / sāraṇāyantrakaṃ guhyaṃ gandhapiṣṭakayantrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूपीयन्त्रं पालिकाख्यं दीपिकायन्त्रकं तथा । स्थालीयन्त्रं भस्मयंत्रं देगयन्त्रमुदीरितम्

kūpīyantraṃ pālikākhyaṃ dīpikāyantrakaṃ tathā / sthālīyantraṃ bhasmayaṃtraṃ degayantramudīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घाणिकायन्त्रमुद्दिष्टं हंसपाकाभिधं तथा । ऊनचत्वारिंशदत्र यन्त्राण्युक्तानि नामतः

ghāṇikāyantramuddiṣṭaṃ haṃsapākābhidhaṃ tathā / ūnacatvāriṃśadatra yantrāṇyuktāni nāmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<मूषाः> अथ मूषाश्च कथ्यन्ते मृत्तिकाभेदतः क्रमात् । <च्रुचिब्ले:: स्य्नोन्य्म्स्> मूषा कुमुदिका प्रोक्ता कोविका करहाटिका

<mūṣāḥ> atha mūṣāśca kathyante mṛttikābhedataḥ kramāt / <crucible:: synonyms> mūṣā kumudikā proktā kovikā karahāṭikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पातिनी कथ्यते सैव वह्निमित्रा प्रकीर्तिता । <योगमूषा> तुषभस्मयुता मृत्स्ना वाल्मिकी बिडसंयुता

pātinī kathyate saiva vahnimitrā prakīrtitā / <yogamūṣā> tuṣabhasmayutā mṛtsnā vālmikī biḍasaṃyutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तया या रचिता मूषा योगमूषेति कथ्यते । <गारमूषा> गारभूनागसत्वाभ्यां शणैर्दग्धतुषैस्तथा

tayā yā racitā mūṣā yogamūṣeti kathyate / <gāramūṣā> gārabhūnāgasatvābhyāṃ śaṇairdagdhatuṣaistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मर्दिता महिषीक्षीरे मृत्तिका पक्षमात्रकम् । तन्मृदा रचिता मूषा गारमूषेति कथ्यते

marditā mahiṣīkṣīre mṛttikā pakṣamātrakam / tanmṛdā racitā mūṣā gāramūṣeti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<वरमूषा> वस्त्रांगारतुषास् तुल्यास् तच्चतुर्गुणमृत्तिका । भूनागमृत्तिका तुल्या सर्वैरेभिर्विमर्दिता । कथिता वरमूषा सा यामं वह्निं सहेत वै

<varamūṣā> vastrāṃgāratuṣās tulyās taccaturguṇamṛttikā / bhūnāgamṛttikā tulyā sarvairebhirvimarditā / kathitā varamūṣā sā yāmaṃ vahniṃ saheta vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<वर्णमूषा> पूर्वोक्ता मृत्तिका या तु रक्तवर्गांबुभाविता । रक्तवर्गयुता मृत्स्ना- कारिता मूषिका शुभा

<varṇamūṣā> pūrvoktā mṛttikā yā tu raktavargāṃbubhāvitā / raktavargayutā mṛtsnā- kāritā mūṣikā śubhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुरीपुष्पकसीसाभ्यां लेपिता सा च मूषिका । वर्णोत्कर्षे प्रयोक्तव्या वर्णमूषेति कथ्यते

turīpuṣpakasīsābhyāṃ lepitā sā ca mūṣikā / varṇotkarṣe prayoktavyā varṇamūṣeti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<रूप्यमूषा> श्वेतवर्गेण वै लिप्ता रूप्यमूषा प्रकीर्तिता

<rūpyamūṣā> śvetavargeṇa vai liptā rūpyamūṣā prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<विडमूषा> विडेन रचिता या तु विडेनैव प्रलेपिता । देहलोहार्थसिद्ध्यर्थं विडमूषेत्युदाहृता

<viḍamūṣā> viḍena racitā yā tu viḍenaiva pralepitā / dehalohārthasiddhyarthaṃ viḍamūṣetyudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<वज्रमूषा> गारभूनागसत्त्वाभ्यां तुषमिश्रा शणेन च । मृत्समा महिषीक्षीरैर् दिवसत्रयमर्दिता

<vajramūṣā> gārabhūnāgasattvābhyāṃ tuṣamiśrā śaṇena ca / mṛtsamā mahiṣīkṣīrair divasatrayamarditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्थिता पक्षमात्रं हि पश्चान्मूषा कृता तया । लेपिता मत्कुणस्याथ शोणितेन बलारसैः

saṃsthitā pakṣamātraṃ hi paścānmūṣā kṛtā tayā / lepitā matkuṇasyātha śoṇitena balārasaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्यामं ध्मापिता हि द्रवते नैव वह्निना । वज्रमूषेति कथिता वज्रद्रावणहेतवे

caturyāmaṃ dhmāpitā hi dravate naiva vahninā / vajramūṣeti kathitā vajradrāvaṇahetave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<वृन्ताकमूषा> वृन्ताकाकारमूषायां नालं कृत्वा दशांगुलम् । धत्तूरपुष्पवद्दीर्घं सुदृढं चैव कारयेत्

<vṛntākamūṣā> vṛntākākāramūṣāyāṃ nālaṃ kṛtvā daśāṃgulam / dhattūrapuṣpavaddīrghaṃ sudṛḍhaṃ caiva kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टांगुलं च सच्छिद्रं भवेद् वृन्ताकमूषिका । अनया खर्परादीनां मृदूनां सत्त्वम् आहरेत्

aṣṭāṃgulaṃ ca sacchidraṃ bhaved vṛntākamūṣikā / anayā kharparādīnāṃ mṛdūnāṃ sattvam āharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<गोस्तनमूषा> गोस्तनाकारमूषा या मुखोपरि विमुद्रिता । सत्वानां द्रावणे शुद्धौ मूषा सा गोस्तनी भवेत्

<gostanamūṣā> gostanākāramūṣā yā mukhopari vimudritā / satvānāṃ drāvaṇe śuddhau mūṣā sā gostanī bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<मल्लमूषा> निर्दिष्टा मल्लमूषा या मल्लद्वितयसंपुटात् । रसपर्पटिकादीनां स्वेदनाय प्रकीर्तिता

<mallamūṣā> nirdiṣṭā mallamūṣā yā malladvitayasaṃpuṭāt / rasaparpaṭikādīnāṃ svedanāya prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<पक्वमूषा> पक्वमूषा कुलालभाण्डरूपा या दृढा च परिपाचिता । पक्वमूषेति सा प्रोक्ता सत्वरद्रव्यशोधिनी

<pakvamūṣā> pakvamūṣā kulālabhāṇḍarūpā yā dṛḍhā ca paripācitā / pakvamūṣeti sā proktā satvaradravyaśodhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<महामूषा> अतिस्थूलातिदीर्घा च मुखे किंचिच्च विस्तृता । महामूषेति सा प्रोक्ता सत्वरद्रव्यशोधिनी

<mahāmūṣā> atisthūlātidīrghā ca mukhe kiṃcicca vistṛtā / mahāmūṣeti sā proktā satvaradravyaśodhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<मञ्जूषमूषा> षडंगुलोन्नता दीर्घा चतुरस्रा च निम्नका । मञ्जूषाकारमूषा सा कथिता रसमारणे

<mañjūṣamūṣā> ṣaḍaṃgulonnatā dīrghā caturasrā ca nimnakā / mañjūṣākāramūṣā sā kathitā rasamāraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<गर्भमूषा> भूमौ निखन्यमानां हि मूषामाच्छाद्य वालुकैः । गर्भमूषा तु सा ज्ञेया पारदस्य निबन्धिनी

<garbhamūṣā> bhūmau nikhanyamānāṃ hi mūṣāmācchādya vālukaiḥ / garbhamūṣā tu sā jñeyā pāradasya nibandhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<मुशलमूषा> मूषा या चिपिटा मूले वर्तुलाष्टांगुलोच्छ्रया । मूषा सा मुसलाख्या स्याच् चक्रीबद्धरसे हिता

<muśalamūṣā> mūṣā yā cipiṭā mūle vartulāṣṭāṃgulocchrayā / mūṣā sā musalākhyā syāc cakrībaddharase hitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<कोष्ट्ःयः, अङ्गारकोष्ठी> अंगारकोष्ठिका नाम राजहस्तप्रमाणका । द्वादशांगुलविस्तारा चतुरस्रा प्रकीर्तिता

<koṣṭḥyaḥ, aṅgārakoṣṭhī> aṃgārakoṣṭhikā nāma rājahastapramāṇakā / dvādaśāṃgulavistārā caturasrā prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेष्टिता मृण्मयेनाथ एकभित्तौ च गर्तकम् । वितस्तिमात्रं द्वारं च सार्धवैतस्तिकं दृढम्

veṣṭitā mṛṇmayenātha ekabhittau ca gartakam / vitastimātraṃ dvāraṃ ca sārdhavaitastikaṃ dṛḍham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधोभागे विधातव्या देहली धमनाय वै । प्रादेशमात्रा भित्तिः स्याद् उत्तरङ्गस्य चोर्ध्वतः

adhobhāge vidhātavyā dehalī dhamanāya vai / prādeśamātrā bhittiḥ syād uttaraṅgasya cordhvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रादेशमात्रं कर्तव्यं द्वारं तस्योपरि ध्रुवम् । द्वारं चेष्टिकया रुद्ध्वा संधिरोधं च कारयेत्

prādeśamātraṃ kartavyaṃ dvāraṃ tasyopari dhruvam / dvāraṃ ceṣṭikayā ruddhvā saṃdhirodhaṃ ca kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूरयेत्कोकिलैस्तां तु भस्त्रिकां प्रधमेत्खलु । कोकिलाधमनद्रव्यम् ऊर्ध्वद्वारे विनिक्षिपेत्

pūrayetkokilaistāṃ tu bhastrikāṃ pradhametkhalu / kokilādhamanadravyam ūrdhvadvāre vinikṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा चांगारकोष्ठी च खराणां सत्त्वपातनी

eṣā cāṃgārakoṣṭhī ca kharāṇāṃ sattvapātanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<पातालकोष्ठी> गर्तं खनेद् दृढं भूमौ द्वादशांगुलमात्रकम् । तन्मध्ये वर्तुलं गर्तं चतुरङ्गुलकं दृढम्

<pātālakoṣṭhī> gartaṃ khaned dṛḍhaṃ bhūmau dvādaśāṃgulamātrakam / tanmadhye vartulaṃ gartaṃ caturaṅgulakaṃ dṛḍham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खर्परं स्थापयेत्तत्र मध्यगर्तोपरि दृढम् । आपूर्य कोकिलैर् गर्तं प्रधमेदेकभस्त्रया । पातालकोष्ठिका सा तु मृदुसत्त्वस्य पातनी

kharparaṃ sthāpayettatra madhyagartopari dṛḍham / āpūrya kokilair gartaṃ pradhamedekabhastrayā / pātālakoṣṭhikā sā tu mṛdusattvasya pātanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<गारकोष्ठी> वितस्तिप्रमिता निम्ना प्रादेशप्रमिता तथा । उपरिष्टात् पिधानं तु भूरिच्छिद्रसमन्वितम्

<gārakoṣṭhī> vitastipramitā nimnā prādeśapramitā tathā / upariṣṭāt pidhānaṃ tu bhūricchidrasamanvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्तमापूर्य चांगारैः प्रधमेद्वंकनालतः । गारगोष्ठी समुद्दिष्टा सत्वपातनहेतवे

gartamāpūrya cāṃgāraiḥ pradhamedvaṃkanālataḥ / gāragoṣṭhī samuddiṣṭā satvapātanahetave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<तिर्यक्प्रधमनकोष्ठी> वितस्तिप्रमितोत्सेधा सा बुध्ने चतुरंगुला । तिर्यक्प्रधमनाख्या च मृदुसत्वस्य पातनी

<tiryakpradhamanakoṣṭhī> vitastipramitotsedhā sā budhne caturaṃgulā / tiryakpradhamanākhyā ca mṛdusatvasya pātanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<महापुट> भूम्यां वै खनयेद्गर्तं द्विहस्तं चतुरस्रकम् । छगणानां सहस्रेण पूरयेत्तमनन्तरम्

<mahāpuṭa> bhūmyāṃ vai khanayedgartaṃ dvihastaṃ caturasrakam / chagaṇānāṃ sahasreṇa pūrayettamanantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औषधं धारयेन्मध्ये तमाच्छाद्य वनोत्पलैः । सहस्रार्धैश्च वै सम्यग्- वह्निं प्रज्वालयेत्ततः

auṣadhaṃ dhārayenmadhye tamācchādya vanotpalaiḥ / sahasrārdhaiśca vai samyag- vahniṃ prajvālayettataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महापुटमिदं प्रोक्तं ग्रन्थकारेण निर्मितम्

mahāpuṭamidaṃ proktaṃ granthakāreṇa nirmitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<गजपुट> राजहस्तप्रमाणं हि चतुरस्रं हि गर्तकम् । वनोत्पलसहस्रेण गर्तमध्यं च पूरितम्

<gajapuṭa> rājahastapramāṇaṃ hi caturasraṃ hi gartakam / vanotpalasahasreṇa gartamadhyaṃ ca pūritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूषिकां चौषधेनाथ पूरितां तां तु मुद्रयेत् । गर्तमध्ये निधायाथ गिरिण्डानि च निक्षिपेत् । अधोऽग्निं ज्वालयेत्सम्यक् एवं गजपुटो भवेत्

mūṣikāṃ cauṣadhenātha pūritāṃ tāṃ tu mudrayet / gartamadhye nidhāyātha giriṇḍāni ca nikṣipet / adho'gniṃ jvālayetsamyak evaṃ gajapuṭo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<वाराहपुट> अरत्निमात्रे कुण्डे च वाराहपुटमुच्यते । <कुक्कुटपुट> वितस्तिद्वयमानेन गर्तं चेच्चतुरस्रकम् । कुक्कुटाख्यं पुटं विद्याद् औषधानां च साधनम्

<vārāhapuṭa> aratnimātre kuṇḍe ca vārāhapuṭamucyate / <kukkuṭapuṭa> vitastidvayamānena gartaṃ ceccaturasrakam / kukkuṭākhyaṃ puṭaṃ vidyād auṣadhānāṃ ca sādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<कपोतपुट> छगणैरष्टभिः सम्यक् कपोतपुटमुच्यते

<kapotapuṭa> chagaṇairaṣṭabhiḥ samyak kapotapuṭamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<गोवरपुट> तुषैर्वा गोमयैर्वापि रसभस्मप्रसाधनम् । माणिकाद्वयमानेन गोवरं पुटमुच्यते

<govarapuṭa> tuṣairvā gomayairvāpi rasabhasmaprasādhanam / māṇikādvayamānena govaraṃ puṭamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<मृद्भाण्डपुट> मृदा भाण्डं प्रपूर्यैव मध्ये द्रव्यं तु विन्यसेत् । अधस्ताज्ज्वालयेदग्निं मृद्भाण्डपुटमुच्यते

<mṛdbhāṇḍapuṭa> mṛdā bhāṇḍaṃ prapūryaiva madhye dravyaṃ tu vinyaset / adhastājjvālayedagniṃ mṛdbhāṇḍapuṭamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<वालुकापुट> गर्ते तु वालुकापूर्णे मध्ये द्रव्यं तु विन्यसेत् । उपरिष्टादधस्ताच्च वह्निं कुर्यात्प्रयत्नतः । तद्वालुकापुटं सम्यग् उच्यते शास्त्रकोविदैः

<vālukāpuṭa> garte tu vālukāpūrṇe madhye dravyaṃ tu vinyaset / upariṣṭādadhastācca vahniṃ kuryātprayatnataḥ / tadvālukāpuṭaṃ samyag ucyate śāstrakovidaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<भूधरपुट> मूषिकां भूमिमध्ये तु स्थापितां द्व्यंगुलाद् अधः । उपरिष्टात्पुटं दद्यात् तत्पुटं भूधराह्वयम्

<bhūdharapuṭa> mūṣikāṃ bhūmimadhye tu sthāpitāṃ dvyaṃgulād adhaḥ / upariṣṭātpuṭaṃ dadyāt tatpuṭaṃ bhūdharāhvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<लावकपुट> गोवरैर्वा तुषैर्वापि कर्षमात्रमितैः पुटम् । यत्र तल्लावकाख्यं स्यान् मृदुद्रव्यस्य साधने

<lāvakapuṭa> govarairvā tuṣairvāpi karṣamātramitaiḥ puṭam / yatra tallāvakākhyaṃ syān mṛdudravyasya sādhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<द्रिएद् चोwदुन्ग्> उत्पलं पिष्टकं छाणम् उपलं च गरिण्डकम् । छगणोपलसारी च नवारि छगणाभिधाः

<dried cowdung> utpalaṃ piṣṭakaṃ chāṇam upalaṃ ca gariṇḍakam / chagaṇopalasārī ca navāri chagaṇābhidhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.