Section 4.4

In this sitting

1. 4.4.1स यत्रायम् आत्माबल्यं न्येत्य संमोहम् इव न्येति । अथैनम् एते प्राणा अभिसमायन्ति । स एतास् तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयम् एवान्ववक्रामति । स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्यावर्तते । अथारूपज्ञो भवति
2. 4.4.2एकीभवति न पश्यतीत्य् आहुः । एकीभवति न जिघ्रतीत्य् आहुः । एकीभवति न रसयतीत्य् आहुः । एकीभवति न वदतीत्य् आहुः । एकीभवति न शृणोतीत्य् आहुः । एकीभवति न मनुत इत्य् आहुः । एकीभवति न स्पृशतीत्य् आहुः । एकीभवति न विजानातीत्य् आहुः । तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते । तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति । चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः । तम् उत्क्रामन्तं प्राणो ऽनूत्क्रामति । प्राणम् अनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति । सविज्ञनो भवति । संजानम् एवान्ववक्रामति । तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च
3. 4.4.3तद् यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वान्यम् आक्रमम् आक्रम्यात्मानम् उपसंहरति । एवम् एवायम् आत्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यम् आक्रमम् आक्रम्यात्मानम् उपसंहरति
4. 4.4.4तद् यथा पेशस्कारी पेशसो मात्राम् अपादायान्यन् नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते । एवम् एवायम् आत्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन् नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते । पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वान्येषां वा भूतानाम्
5. 4.4.5स वा अयम् आत्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयो प्राणमयश् चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस् तेजोमयो ऽतेजोमयः काममयो ऽकाममयः क्रोधमयो ऽक्रोधमयो धर्ममयो ऽधर्ममयः सर्वमयः । तद् यद् एतद् इदंमयो ऽदोमय इति । यथाकारी यथाचारी तथा भवति । साधुकारी साधुर् भवति । पापकारी पापो भवति । पुण्यः पुण्येन कर्मणा पापः पापेन । अथो खल्व् आहुः । काममय एवायं पुरुष इति । स यथाकामो भवति तत्क्रतुर् भवति । यत्क्रतुर् भवति तत् कर्म कुरुते । यत् कर्म कुरुते तद् अभिसंपद्यते
6. 4.4.6तद् एष श्लोको भवति -- तद् एव सक्तः सह कर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तम् अस्य । प्राप्यान्तं कर्मणस् तस्य यत् किञ्चेह करोत्य् अयम् । तस्माल् लोकात् पुनर् ऐत्य् अस्मै लोकाय कर्मणे । इति नु कामयमानः । अथाकामयमानो यो ऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति । ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति
7. 4.4.7तद् एष श्लोको भवति -- यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्य् अत्र ब्रह्म समश्नुत इति । तद् यथाहिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत । एवम् एवेदं शरीरं शेते । अथायम् अशरीरो ऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव । सो ऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः
8. 4.4.8तद् एते श्लोका भवन्ति -- अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टो ऽनुवित्तो मयैव । तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकम् इत ऊर्ध्वं विमुक्ताः
9. 4.4.9तस्मिञ् शुक्लम् उत नीलम् आहुः पिङ्गलं हरितं लोहितं च । एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस् तेनैति ब्रह्मवित् पुण्यकृत् तैजसश् च
10. 4.4.10अन्धं तमः प्रविशन्ति ये ऽविद्याम् उपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः
11. 4.4.11अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः । तांस् ते प्रेत्याभिगच्छत्य् अविद्वांसो ऽबुधा जनाः
12. 4.4.12आत्मानं चेद् विजानीयाद् अयम् अस्मीति पुरुषः । किम् इच्छन् कस्य कामाय शरीरम् अनु संज्वरेत्
13. 4.4.13यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मास्मिन् संदेह्ये गहने प्रविष्टः । स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव
14. 4.4.14इहैव सन्तो ऽथ विद्मस् तद् वयं न चेद् अवेदिर् महती विनष्टिः । ये तद् विदुर् अमृतास् ते भवन्त्य् अथेतरे दुःखम् एवापियन्ति
15. 4.4.15यदैतम् अनुपश्यत्य् अत्मानं देवम् अङ्जसा । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते
16. 4.4.16यस्माद् अर्वाक् संवत्सरो ऽहोभिः परिवर्तते । तद् देवा ज्योतिषां ज्योतिर् आयुर् होपासते ऽमृतम्
17. 4.4.17यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश् च प्रतिष्ठितः । तम् एव मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतो ऽमृतम्
18. 4.4.18प्राणस्य प्राणम् उत चक्षुषश् चक्षुर् उत श्रोत्रस्य श्रोत्रम् मनसो ये मनो विदुः । ते निचिक्युर् ब्रह्म पुराणम् अग्र्यम्
19. 4.4.19मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किं चन । मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति य इह नानेव पश्यति
20. 4.4.20एकधैवानुद्रष्टव्यम् एतद् अप्रमयं ध्रुवम् । विरजः पर आकाशाद् अज आत्मा महान् ध्रुवः
21. 4.4.21तम् एव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायाद् बहूञ् छब्दान् वाचो विग्लापनं हि तद् इति
22. 4.4.22स वा एष महान् अज आत्मा यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु । य एषो ऽन्तर् हृदय आकाशस् तस्मिञ् छेते । सर्वस्य वशी । सर्वस्येशानः । सर्वस्याधिपतिः । स न साधुना कर्मणा भूयान् । नो एवासाधुना कनीयान् । एष सर्वेश्वरः । एष भूताधिपतिः । एष भूतपालः । एष सेतुर् विधरण एषां लोकानाम् असंभेदाय । तम् एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन । एतम् एव विदित्वा मुनिर् भवति । एतम् एव प्रव्राजिनो लोकम् इच्छन्तः प्रव्रजन्ति
23. 4.4.23तद् एतद् ऋचाभ्युक्तम् -- एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् । तस्यैव स्यात् पदवित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेनेति । तस्माद् एवंविच् छान्तो दान्त उपरतस् तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्य् एवात्मानं पश्यति । सर्वम् आत्मानं पश्यति । नैनं पाप्मा तरति । सर्वं पाप्मानं तरति । नैनं पाप्मा तपति । सर्वं पाप्मानं तपति । विपापो विरजो ऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवति । एष ब्रह्मलोकः सम्राट् । एनं प्रापितो ऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः । सो ऽहं भगवते विदेहान् ददामि माम् चापि सह दास्यायेति
24. 4.4.24स वा एष महान् अज आत्मान्नादो वसुदानः । विन्दते वसु य एवं वेद
25. 4.4.25स वा एष महान् अज आत्माजरो ऽमरो ऽमृतो ऽभयो ब्रह्म । अभयं वै ब्रह्म । अभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद