The long life (1.1): what Āyurveda is, verse 41

In this sitting

1. 1.1.1अथातो दीर्घंजीवितीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
2. 1.1.2इति ह स्माह भगवानात्रेयः
3. 1.1.3दीर्घं जीवितमन्विच्छन्भरद्वाज उपागमत्
4. 1.1.4ब्रह्मणा हि यथाप्रोक्तम् आयुर्वेदं प्रजापतिः
5. 1.1.5अश्विभ्यां भगवाञ्छक्रः प्रतिपेदे ह केवलम्
6. 1.1.6विघ्नभूता यदा रोगाः प्रादुर्भूताः शरीरिणाम्
7. 1.1.7तदा भूतेष्वनुक्रोशं पुरस्कृत्य महर्षयः
8. 1.1.8अङ्गिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः
9. 1.1.9अगस्त्यो वामदेवश्च मार्कण्डेयाश्वलायनौ
10. 1.1.10विश्वामित्राश्मरथ्यौ च भार्गवश्च्यवनोऽभिजित्
11. 1.1.11सांकृत्यो बैजवापिश्च कुशिको बादरायणः
12. 1.1.12काङ्कायनः कैकशेयो धौम्यो मारीचकाश्यपौ
13. 1.1.13शौनकः शाकुनेयश्च मैत्रेयो मैमतायनिः
14. 1.1.14ब्रह्मज्ञानस्य निधयो दमस्य नियमस्य च
15. 1.1.15सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथामिमाम्
16. 1.1.16रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च
17. 1.1.17कः स्यात्तेषां शमोपाय इत्युक्त्वा ध्यानमास्थिताः
18. 1.1.18स वक्ष्यति शमोपायं यथावद् अमरप्रभुः
19. 1.1.19अहमर्थे नियुज्येयम् अत्रेति प्रथमं वचः
20. 1.1.20स शक्रभवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम्
21. 1.1.21सो ऽभिगम्य जयाशीर्भिरभिनन्द्य सुरेश्वरम्
22. 1.1.22व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयंकराः
23. 1.1.23तस्मै प्रोवाच भगवानायुर्वेदं शतक्रतुः
24. 1.1.24हेतुलिङ्गौषधज्ञानं स्वस्थातुरपरायणम्
25. 1.1.25सो ऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुर्वेदं महामतिः
26. 1.1.26तेनायुर् अमितं लेभे भरद्वाजः सुखान्वितम्
27. 1.1.27ऋषयश्च भरद्वाजाज्जगृहुस् तं प्रजाहितम्
28. 1.1.28महर्षयस् ते ददृशुर्यथावज्ज्ञानचक्षुषा
29. 1.1.29समवायं च तज्ज्ञात्वा तन्त्रोक्तं विधिमास्थिताः
30. 1.1.30अथ मैत्रीपरः पुण्यमायुर्वेदं पुनर्वसुः
31. 1.1.31अग्निवेशश्च भेलश् च जतूकर्णाः पराशरः
32. 1.1.32बुद्धेर् विशेषस् तत्रासीन्नोपदेशान्तरं मुनेः
33. 1.1.33अथ भेलादयश् चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च
34. 1.1.34श्रुत्वा सूत्रणम् अर्थानाम् ऋषयः पुण्यकर्मणाम्
35. 1.1.35सर्व एवास्तुवंस् तांश् च सर्वभूतहितैषिणः
36. 1.1.36तं पुण्यं शुश्रुवुः शब्दं दिवि देवर्षयः स्थिताः
37. 1.1.37अहो साध्विति निर्घोषो लोकांस् त्रीन् अन्ववादयत्
38. 1.1.38शिवो वायुर् ववौ सर्वा भाभिर् उन्मीलिता दिशः
39. 1.1.39अथाग्निवेशप्रमुखान् विविशुर् ज्ञानदेवताः
40. 1.1.40तानि चानुमतान्येषाम् तन्त्राणि परमर्षिभिः
41. 1.1.41हिताहितं सुखं दुःखम् आयुस् तस्य हिताहितम्
42. 1.1.42शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगो धारि जीवितम्
43. 1.1.43तस्यायुषः पुण्यतमो वेदो वेदविदां मतः
44. 1.1.44सर्वदा सर्वभावानां सामान्यं वृद्धकारणम्
45. 1.1.45सामान्यमेकत्वकरं विशेषस्तु पृथक्त्वकृत्
46. 1.1.46सत्त्वमात्मा शरीरं च त्रयमेतत्त्रिदण्डवत्
47. 1.1.47स पुमांश्चेतनं तच्च तच्चाधिकरणं स्मृतम्
48. 1.1.48खादीन्यात्मा मनः कालो दिशश्च द्रव्यसंग्रहः
49. 1.1.49सार्था गुर्वादयो बुद्धिः प्रयत्नान्ताः परादयः
50. 1.1.50समवायो ऽपृथग्भावो भूम्यादीनां गुणैर्मतः
51. 1.1.51यत्राश्रिताः कर्मगुणाः कारणं समवायि यत्
52. 1.1.52संयोगे च विभागे च कारणं द्रव्यमाश्रितम्
53. 1.1.53इत्युक्तं कारणं कार्यं धातुसाम्यमिहोच्यते
54. 1.1.54कालबुद्धीन्द्रियार्थानां योगो मिथ्या न चाति च
55. 1.1.55शरीरं सत्त्वसंज्ञं च व्याधीनामाश्रयो मतः
56. 1.1.56निर्विकारः परस्त्वात्मा सत्त्वभूतगुणेन्द्रियैः
57. 1.1.57वायुः पित्तं कफश्चोक्तः शारीरो दोषसंग्रहः
58. 1.1.58प्रशाम्यत्यौषधैः पूर्वो दैवयुक्तिव्यपाश्रयैः
59. 1.1.59रूक्षः शीतो लघुः सूक्ष्मश्चलो ऽथ विशदः खरः
60. 1.1.60सस्नेहमुष्णं तीक्ष्णं च द्रवमम्लं सरं कटु
61. 1.1.61गुरुशीतमृदुस्निग्धमधुरस्थिरपिच्छिलाः
62. 1.1.62विपरीतगुणैर्देशमात्राकालोपपादितैः
63. 1.1.63साधनं न त्वसाध्यानां व्याधीनामुपदिश्यते
64. 1.1.64रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षितिस्तथा
65. 1.1.65स्वादुरम्लो ऽथ लवणः कटुकस्तिक्त एव च
66. 1.1.66स्वाद्वम्ललवणा वायुं कषायस्वादुतिक्तकाः
67. 1.1.67किंचिद्दोषप्रशमनं किंचिद्धातुप्रदूषणम्
68. 1.1.68तत् पुनस्त्रिविधं प्रोक्तं जङ्गमौद्भिदपार्थिवम्
69. 1.1.69विण्मूत्रचर्मरेतोऽस्थिस्नायुशृङ्गनखाः खुराः
70. 1.1.70सुवर्णं समलाः पञ्च लोहाः ससिकताः सुधा
71. 1.1.71भौममौषधमुद्दिष्टमौद्भिदं तु चतुर्विधम्
72. 1.1.72फलैर्वनस्पतिः पुष्पैर्वानस्पत्यः फलैरपि
73. 1.1.73मूलत्वक्सारनिर्यासनालस्वरसपल्लवाः
74. 1.1.74पत्राणि शुङ्गाः कन्दाश्च प्ररोहाश्चौद्भिदो गणः
75. 1.1.75महास्नेहाश्च चत्वारः पञ्चैव लवणानि च
76. 1.1.76शोधनार्थाश्च षड् वृक्षाः पुनर्वसुनिदर्शिताः
77. 1.1.77हस्तिदन्ती हैमवती श्यामा त्रिवृद् अधोगुडा
78. 1.1.78ज्योतिष्मती च बिम्बी च शणपुष्पी विषाणिका
79. 1.1.79शणपुष्पी च बिम्बी च छर्दने हैमवत्यपि
80. 1.1.80एकादशावशिष्टा याः प्रयोज्यास्ता विरेचने
81. 1.1.81शङ्खिन्यथ विडङ्गानि त्रपुषं मदनानि च
82. 1.1.82प्रकीर्या चोदकीर्या च प्रत्यक्पुष्पा तथाभया
83. 1.1.83कम्पिल्लकारग्वधयोः फलं यत् कुटजस्य च
84. 1.1.84मदनं कुटजं चैव त्रपुषं हस्तिपर्णिनी
85. 1.1.85नस्तः प्रच्छर्दने चैव प्रत्यक्पुष्पा विधीयते
86. 1.1.86नामकर्मभिरुक्तानि फलान्येकोनविंशतिः
87. 1.1.87पानाभ्यञ्जनबस्त्यर्थं नस्यार्थं चैव योगतः
88. 1.1.88स्नेहा ह्येते च विहिता वातपित्तकफापहाः
89. 1.1.89सामुद्रेण सहैतानि पञ्च स्युर्लवणानि च
90. 1.1.90आलेपनार्थे युज्यन्ते स्नेहस्वेदविधौ तथा
91. 1.1.91अभ्यञ्जने भोजनार्थे शिरसश्च विरेचने
92. 1.1.92अजीर्णानाहयोर्वाते गुल्मे शूले तथोदरे
93. 1.1.93मुख्यानि यानि दिष्टानि सर्वाण्यात्रेयशासने
94. 1.1.94हस्तिमूत्रमथोष्ट्रस्य हयस्य च खरस्य च
95. 1.1.95मूत्रमुत्सादने युक्तं युक्तमालेपनेषु च
96. 1.1.96स्वेदेष्वपि च तद्युक्तमानाहेष्वगदेषु च
97. 1.1.97तद्युक्तमुपनाहेषु परिषेके तथैव च
98. 1.1.98पाण्डुरोगोपसृष्टानाम् उत्तमं शर्म चोच्यते
99. 1.1.99कर्षेत् पित्तमधोभागमित्यस्मिन् गुणसंग्रहः
100. 1.1.100अविमूत्रं सतिक्तं स्यात् स्निग्धं पित्ताविरोधि च
101. 1.1.101गव्यं समधुरं किंचिद्दोषघ्नं क्रिमिकुष्ठनुत्
102. 1.1.102अर्शःशोफोदरघ्नं तु सक्षारं माहिषं सरम्
103. 1.1.103प्रशस्तं बद्धविण्मूत्रविषश्लेष्मामयार्शसाम्
104. 1.1.104वाजिनां तिक्तकटुकं कुष्ठव्रणविषापहम्
105. 1.1.105इतीहोक्तानि मूत्राणि यथासामर्थ्ययोगतः
106. 1.1.106अविक्षीरमजाक्षीरं गोक्षीरं माहिषं च यत्
107. 1.1.107प्रायशो मधुरं स्निग्धं शीतं स्तन्यं पयो मतम्
108. 1.1.108जीवनीयं श्रमहरं श्वासकासनिबर्हणम्
109. 1.1.109सर्वप्राणभृतां सात्म्यं शमनं शोधनं तथा
110. 1.1.110पाण्डुरोगे ऽम्लपित्ते च शोषे गुल्मे तथोदरे
111. 1.1.111योनिशुक्रप्रदोषेषु मूत्रेष्वप्रचुरेषु च
112. 1.1.112नस्यालेपावगाहेषु वमनास्थापनेषु च
113. 1.1.113यथाक्रमं क्षीरगुणानेकैकस्य पृथक् पृथक्
114. 1.1.114अथापरे त्रयो वृक्षाः पृथग्ये फलमूलिभिः
115. 1.1.115वमने ऽश्मन्तकं विद्यात् स्नुहीक्षीरं विरेचने
116. 1.1.116इमांस्त्रीनपरान् वृक्षानाहुर्येषां हितास्त्वचः
117. 1.1.117विरेचने प्रयोक्तव्यः पूतीकस्तिल्वकस्तथा
118. 1.1.118दद्रुविद्रधिगण्डेषु कुष्ठेष्वप्यलजीषु च
119. 1.1.119इत्युक्ताः फलमूलिन्यः स्नेहाश्च लवणानि च
120. 1.1.120ओषधीर्नामरूपाभ्यां जानते ह्यजपा वने
121. 1.1.121न नामज्ञानमात्रेण रूपज्ञानेन वा पुनः
122. 1.1.122योगवित् त्वप्यरूपज्ञस् तासां तत्त्वविदुच्यते
123. 1.1.123योगमासां तु यो विद्याद्देशकालोपपादितम्
124. 1.1.124यथा विषं यथा शस्त्रं यथाग्निरशनिर्यथा
125. 1.1.125औषधं ह्यनभिज्ञातं नामरूपगुणैस्त्रिभिः
126. 1.1.126योगादपि विषं तीक्ष्णमुत्तमं भेषजं भवेत्
127. 1.1.127तस्मान्न भिषजा युक्तं युक्तिबाह्येन भेषजम्
128. 1.1.128कुर्यान्निपतितो मूर्ध्नि सशेषं वासवाशनिः
129. 1.1.129दुःखिताय शयानाय श्रद्दधानाय रोगिणे
130. 1.1.130त्यक्तधर्मस्य पापस्य मृत्युभूतस्य दुर्मतेः