Eating in measure (1.5)

In this sitting

1. 1.5.1अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
2. 1.5.2इति ह स्माह भगवानात्रेयः
3. 1.5.3मात्राशी स्यात्
4. 1.5.4यावद्ध्यस्याशनम् अशितम् अनुपहत्य प्रकृतिं यथाकालं जरां गच्छति तावदस्य मात्राप्रमाणं वेदितव्यं भवति
5. 1.5.5तत्र शालिषष्टिकमुद्गलावकपिञ्जलैणशशशरभशम्बरादीन्याहारद्रव्याणि प्रकृतिलघून्यपि मात्रापेक्षीणि भवन्ति
6. 1.5.6न चैवमुक्ते द्रव्ये गुरुलाघवमकारणं मन्येत लघूनि हि द्रव्याणि वाय्वग्निगुणबहुलानि भवन्ति पृथ्वीसोमगुणबहुलानीतराणि तस्मात् स्वगुणादपि लघून्यग्निसंधुक्षणस्वभावान्यल्पदोषाणि चोच्यन्ते ऽपि सौहित्योपयुक्तानि गुरूणि पुनर् नाग्निसंधुक्षणस्वभावान्यसामान्यात् अतश्चातिमात्रं दोषवन्ति सौहित्योपयुक्तान्यन्यत्र व्यायामाग्निबलात् सैषा भवत्यग्निबलापेक्षिणी मात्रा
7. 1.5.7न च नापेक्षते द्रव्यं द्रव्यापेक्षया च त्रिभागसौहित्यमर्धसौहित्यं वा गुरूणामुपदिश्यते लघूनामपि च नातिसौहित्यमग्नेर्युक्त्यर्थम्
8. 1.5.8मात्रावद्ध्यशनम् अशितम् अनुपहत्य प्रकृतिं बलवर्णसुखायुषा योजयत्युपयोक्तारमवश्यमिति
9. 1.5.9भवन्ति चात्र
10. 1.5.10वल्लूरं शुष्कशाकानि शालूकानि बिसानि च
11. 1.5.11मत्स्यान् दधि च माषांश्च यवकांश्च न शीलयेत्
12. 1.5.12षष्टिकाञ्छालिमुद्गांश्च सैन्धवामलके यवान्
13. 1.5.13तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्तते
14. 1.5.14अत ऊर्ध्वं शरीरस्य कार्यमक्ष्यञ्जनादिकम्
15. 1.5.15सौवीरमञ्जनं नित्यं हितम् अक्ष्णोः प्रयोजयेत्
16. 1.5.16चक्षुस्तेजोमयं तस्य विशेषाच्छ्लेष्मतो भयम्
17. 1.5.17दिवा तन्न प्रयोक्तव्यं नेत्रयोस्तीक्ष्णमञ्जनम्
18. 1.5.18तस्मात् स्राव्यं निशायां तु ध्रुवमञ्जनमिष्यते
19. 1.5.19धौतानां निर्मला शुद्धिस्तैलचेलकचादिभिः
20. 1.5.20दृष्टिर्निराकुला भाति निर्मले नभसीन्दुवत्
21. 1.5.21ह्रीवेरं चन्दनं पत्रं त्वगेलोशीरपद्मकम्
22. 1.5.22न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षलोध्रत्वचः शुभाः
23. 1.5.23श्रीवेष्टकं शल्लकीं च शुकबर्हम् अथापि च
24. 1.5.24अङ्गुष्ठसंमितां कुर्यादष्टाङ्गुलसमां भिषक्
25. 1.5.25स्नेहाक्ताम् अग्निसंप्लुष्टां पिबेत् प्रायोगिकीं सुखाम्
26. 1.5.26वर्तिं मधुरकैः कृत्वा स्नैहिकीं धूममाचरेत्
27. 1.5.27गन्धाश्चागुरुपत्राद्या धूमं मूर्धविरेचने
28. 1.5.28कर्णाक्षिशूलं कासश्च हिक्काश्वासौ गलग्रहः
29. 1.5.29पूतिर्घ्राणास्यगन्धश्च दन्तशूलमरोचकः
30. 1.5.30श्लेष्मप्रसेको वैस्वर्यं गलशुण्ड्युपजिह्विका
31. 1.5.31क्षवथुश्चातितन्द्रा च बुद्धेर्मोहो ऽतिनिद्रता
32. 1.5.32शिरोरुहकपालानामिन्द्रियाणां स्वरस्य च
33. 1.5.33धूमवक्त्रकपानस्य व्याधयः स्युः शिरोगताः
34. 1.5.34वातश्लेष्मसमुत्क्लेशः कालेष्वेषु हि लक्ष्यते
35. 1.5.35नावनाञ्जननिद्रान्ते चात्मवान् धूमपो भवेत्
36. 1.5.36रोगास्तस्य तु पेयाः स्युर् आपानास् त्रिस्त्रयस्त्रयः
37. 1.5.37प्रयोगे स्नैहिके त्वेकं वैरेच्यं त्रिचतुः पिबेत्
38. 1.5.38यथेरितानां दोषाणां सम्यक्पीतस्य लक्षणम्
39. 1.5.39अकाले चातिपीतश्च धूमः कुर्यादुपद्रवान्
40. 1.5.40स्नैहिकं धूमजे दोषे वायुः पित्तानुगो यदि
41. 1.5.41परं त्वतः प्रवक्ष्यामि धूमो येषां विगर्हितः
42. 1.5.42न रक्ती न विषेणार्तो न शोचन्न च गर्भिणी
43. 1.5.43न मूर्च्छाभ्रमतृष्णासु न क्षीणे नापि च क्षते
44. 1.5.44धूमं न भुक्त्वा दध्ना च न रूक्षः क्रुद्ध एव च
45. 1.5.45न शङ्खके न रोहिण्यां न मेहे न मदात्यये
46. 1.5.46रोगास्तस्य प्रवर्धन्ते दारुणा धूमविभ्रमात्
47. 1.5.47घ्राणेनास्येन कण्ठस्थे मुखेन घ्राणपो वमेत्
48. 1.5.48प्रतिलोमं गतो ह्याशु धूमो हिंस्याद्धि चक्षुषी
49. 1.5.49पिबेच्छिद्रं पिधायैकं नासया धूममात्मवान्
50. 1.5.50द्वात्रिंशदङ्गुलं स्नेहे प्रयोगे ऽध्यर्धमिष्यते
51. 1.5.51बस्तिनेत्रसमद्रव्यं धूमनेत्रं प्रशस्यते
52. 1.5.52नेन्द्रियं बाधते धूमो मात्राकालनिषेवितः
53. 1.5.53कफश्च तनुतां प्राप्तः सुपीतं धूममादिशेत्
54. 1.5.54स्तिमितो मस्तकश्चैवमपीतं धूममादिशेत्
55. 1.5.55तृष्यते मुह्यते जन्तू रक्तं च स्रवते ऽधिकम्
56. 1.5.56इन्द्रियाण्युपतप्यन्ते धूमे ऽत्यर्थं निषेविते
57. 1.5.57प्रावृट्शरद्वसन्तेषु गतमेघे नभस्तले
58. 1.5.58न तस्य चक्षुर्न घ्राणं न श्रोत्रमुपहन्यते
59. 1.5.59न च केशाः प्रमुच्यन्ते वर्धन्ते च विशेषतः
60. 1.5.60पीनसार्धावभेदौ च शिरःकम्पश्च शाम्यति
61. 1.5.61नावनप्रीणिताश्चास्य लभन्ते ऽभ्यधिकं बलम्
62. 1.5.62सर्वेन्द्रियाणां वैमल्यं बलं भवति चाधिकम्
63. 1.5.63जीर्यतश्चोत्तमाङ्गेषु जरा न लभते बलम्
64. 1.5.64प्रपौण्डरीकं सूक्ष्मैलां विडङ्गं बिल्वमुत्पलम्
65. 1.5.65जीवन्तीं पृश्निपर्णीं च सुरदारु शतावरीम्
66. 1.5.66विपाचयेच्छतगुणे माहेन्द्रे विमले ऽम्भसि
67. 1.5.67तेन तैलं कषायेण दशकृत्वो विपाचयेत्
68. 1.5.68दद्यादेषो ऽणुतैलस्य नावनीयस्य संविधिः
69. 1.5.69स्निग्धस्विन्नोत्तमाङ्गस्य पिचुना नावनैस्त्रिभिः
70. 1.5.70निवातोष्णसमाचारी हिताशी नियतेन्द्रियः
71. 1.5.71प्रयुञ्जानो यथाकालं यथोक्तानश्नुते गुणान्
72. 1.5.72भक्षयेद्दन्तपवनं दन्तमांसान्यबाधयन्
73. 1.5.73निष्कृष्य रुचिमाधत्ते सद्यो दन्तविशोधनम्
74. 1.5.74शस्यन्ते दन्तपवने ये चाप्येवंविधा द्रुमाः
75. 1.5.75जिह्वानिर्लेखनानि स्युर् अतीक्ष्णान्य् अनृजूनि च
76. 1.5.76दौर्गन्ध्यं भजते तेन तस्माज्जिह्वां विनिर्लिखेत्
77. 1.5.77जातीकटुकपूगानां लवङ्गस्य फलानि च
78. 1.5.78हन्वोर्बलं स्वरबलं वदनोपचयः परः
79. 1.5.79न चास्य कण्ठशोषः स्यान्नौष्ठयोः स्फुटनाद्भयम्
80. 1.5.80न शूल्यन्ते न चाम्लेन हृष्यन्ते भक्षयन्ति च
81. 1.5.81नित्यं स्नेहार्द्रशिरसः शिरःशूलं न जायते
82. 1.5.82बलं शिरःकपालानां विशेषेणाभिवर्धते
83. 1.5.83इन्द्रियाणि प्रसीदन्ति सुत्वग्भवति चाननम्
84. 1.5.84न कर्णरोगा वातोत्था न मन्याहनुसंग्रहः
85. 1.5.85स्नेहाभ्यङ्गाद्यथा कुम्भश्चर्म स्नेहविमर्दनात्
86. 1.5.86तथा शरीरमभ्यङ्गाद्दृढं सुत्वक् च जायते
87. 1.5.87स्पर्शने ऽभ्यधिको वायुः स्पर्शनं च त्वगाश्रितम्
88. 1.5.88न चाभिघाताभिहतं गात्रमभ्यङ्गसेविनः
89. 1.5.89सुस्पर्शोपचिताङ्गश्च बलवान् प्रियदर्शनः
90. 1.5.90खरत्वं स्तब्धता रौक्ष्यं श्रमः सुप्तिश्च पादयोः
91. 1.5.91जायते सौकुमार्यं च बलं स्थैर्यं च पादयोः
92. 1.5.92न च स्याद्गृध्रसीवातः पादयोः स्फुटनं न च
93. 1.5.93दौर्गन्ध्यं गौरवं तन्द्रां कण्डूं मलमरोचकम्
94. 1.5.94पवित्रं वृष्यमायुष्यं श्रमस्वेदमलापहम्
95. 1.5.95काम्यं यशस्यमायुष्यमलक्ष्मीघ्नं प्रहर्षणम्
96. 1.5.96वृष्यं सौगन्ध्यम् आयुष्यं काम्यं पुष्टिबलप्रदम्
97. 1.5.97धन्यं मङ्गल्यमायुष्यं श्रीमद्व्यसनसूदनम्
98. 1.5.98मेध्यं पवित्रमायुष्यमलक्ष्मीकलिनाशनम्
99. 1.5.99पौष्टिकं वृष्यमायुष्यं शुचि रूपविराजनम्
100. 1.5.100चक्षुष्यं स्पर्शनहितं पादयोर्व्यसनापहम्
101. 1.5.101ईतेः प्रशमनं बल्यं गुप्त्यावरणशङ्करम्
102. 1.5.102स्खलतः सम्प्रतिष्ठानं शत्रूणां च निषूदनम्
103. 1.5.103नगरी नगरस्येव रथस्येव रथी यथा
104. 1.5.104भवति चात्र
105. 1.5.105तत्र श्लोकाः
106. 1.5.106अञ्जनं धूमवर्तिश्च त्रिविधा वर्तिकल्पना
107. 1.5.107व्यापत्तिचिह्नं भैषज्यं धूमो येषां विगर्हितः
108. 1.5.108नस्यकर्मगुणा नस्तःकार्यं यच्च यथा यदा
109. 1.5.109यदर्थं यानि चास्येन धार्याणि कवलग्रहे
110. 1.5.110कर्णतैले तथाभ्यङ्गे पादाभ्यङ्गे ऽङ्गमार्जने
111. 1.5.111शौचे संहरणे लोम्नां पादत्रच्छत्रधारणे