The three desires (1.11)

In this sitting

1. 1.11.1अथातस् तिस्रैषणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
2. 1.11.2इति ह स्माह भगवानात्रेयः
3. 1.11.3इह खलु पुरुषेणानुपहतसत्त्वबुद्धिपौरुषपराक्रमेण हितमिह चामुष्मिंश्च लोके समनुपश्यता तिस्र एषणाः पर्येष्टव्या भवन्ति
4. 1.11.4आसां तु खल्वेषणानां प्राणैषणां तावत्पूर्वतरमापद्येत
5. 1.11.5अथ द्वितीयां धनैषणामापद्येत प्राणेभ्यो ह्यनन्तरं धनमेव पर्येष्टव्यं भवति न ह्यतः पापात् पापीयोऽस्ति यद् अनुपकरणस्य दीर्घमायुः तस्मादुपकरणानि पर्येष्टुं यतेत
6. 1.11.6अथ तृतीयां परलोकैषणाम् आपद्येत
7. 1.11.7तत्र बुद्धिमान्नास्तिक्यबुद्धिं जह्याद्विचिकित्सां च
8. 1.11.8सतां च रूपाणाम् अतिसन्निकर्षाद् अतिविप्रकर्षाद् आवरणात् करणदौर्बल्यान्मनोऽनवस्थानात् समानाभिहाराद् अभिभवाद् अतिसौक्ष्म्याच्च प्रत्यक्षानुपलब्धिः तस्माद् अपरीक्षितम् एतदुच्यते प्रत्यक्षमेवास्ति नान्यदस्तीति
9. 1.11.9श्रुतयश्चैता न कारणं युक्तिविरोधात्
10. 1.11.10सर्वश्चेत् संचरेन्मातुः पितुर्वा मरणं भवेत्
11. 1.11.11बुद्धिर्मनश्च निर्णीते यथैवात्मा तथैव ते
12. 1.11.12विद्यात्स्वाभाविकं षण्णां धातूनां यत्स्वलक्षणम्
13. 1.11.13अनादेश्चेतनाधातोर्नेष्यते परनिर्मितिः
14. 1.11.14न परीक्षा न परीक्ष्यं न कर्ता कारणं न च
15. 1.11.15नास्तिकस्यास्ति नैवात्मा यदृच्छोपहतात्मनः
16. 1.11.16तस्मान्मतिं विमुच्यैताममार्गप्रसृतां बुधः
17. 1.11.17द्विविधमेव खलु सर्वं सच्चासच्च तस्य चतुर्विधा परीक्षा आप्तोपदेशः प्रत्यक्षम् अनुमानं युक्तिश्चेति
18. 1.11.18आप्तास्तावत् रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तास्तपोज्ञानबलेन ये
19. 1.11.19आप्ताः शिष्टा विबुद्धास्ते तेषां वाक्यमसंशयम्
20. 1.11.20आत्मेन्द्रियमनोऽर्थानां सन्निकर्षात् प्रवर्तते
21. 1.11.21प्रत्यक्षपूर्वं त्रिविधं त्रिकालं चानुमीयते
22. 1.11.22एवं व्यवस्यन्त्यतीतं बीजात् फलमनागतम्
23. 1.11.23युक्तिः षड्धातुसंयोगाद्गर्भाणां संभवस्तथा
24. 1.11.24मथ्यमन्थनमन्थानसंयोगाद् अग्निसंभवः
25. 1.11.25बुद्धिः पश्यति या भावान् बहुकारणयोगजान्
26. 1.11.26एषा परीक्षा नास्त्यन्या यया सर्वं परीक्ष्यते
27. 1.11.27तत्राप्तागमस्तावद्वेदः यश्चान्योऽपि कश्चिद्वेदार्थाद् अविपरीतः परीक्षकैः प्रणीतः शिष्टानुमतो लोकानुग्रहप्रवृत्तः शास्त्रवादः स चाप्तागमः आप्तागमाद् उपलभ्यते दानतपोयज्ञसत्याहिंसाब्रह्मचर्याण्य् अभ्युदयनिःश्रेयसकराणीति
28. 1.11.28न चानतिवृत्तसत्त्वदोषाणाम् अदोषैर् अपुनर्भवो धर्मद्वारेषूपदिश्यते
29. 1.11.29धर्मद्वारावहितैश्च व्यपगतभयरागद्वेषलोभमोहमानैर् ब्रह्माग्रैराप्तैः कर्मविद्भिर् अनुपहतसत्त्वबुद्धिप्रचारैः पूर्वैः पूर्वतरैर् महर्षिभिर् दिव्यचक्षुर्भिर् दृष्टोपदिष्टः पुनर्भव इति व्यवस्येदेवम्
30. 1.11.30प्रत्यक्षमपि चोपलभ्यते मातापित्रोर् विसदृशान्यपत्यानि तुल्यसंभवानां वर्णस्वराकृतिसत्त्वबुद्धिभाग्यविशेषाः प्रवरावरकुलजन्म दास्यैश्वर्यं सुखासुखमायुः आयुषो वैषम्यम् इह कृतस्यावाप्तिः अशिक्षितानां च रुदितस्तनपानहासत्रासादीनां प्रवृत्तिः लक्षणोत्पत्तिः कर्मसादृश्ये फलविशेषः मेधा क्वचित् क्वचित् कर्मण्यमेधा जातिस्मरणमिहागमनम् इतश्च्युतानामिति समदर्शने प्रियाप्रियत्वम्
31. 1.11.31अत एवानुमीयते यत् स्वकृतम् अपरिहार्यम् अविनाशि पौर्वदेहिकं दैवसंज्ञकम् आनुबन्धिकं कर्म तस्यैतत् फलम् इतश्चान्यद्भविष्यतीति पतद्बीजमनुमीयते फलं च बीजात्
32. 1.11.32युक्तिश्चैषा षड्धातुसमुदयाद् गर्भजन्म कर्तृकरणसंयोगात् क्रियाः कृतस्य कर्मणः फलं नाकृतस्य नाङ्कुरोत्पत्तिर् अबीजात् कर्मसदृशं फलं नान्यस्माद् बीजादन्यस्योत्पत्तिः इति युक्तिः
33. 1.11.33एवं प्रमाणैश्चतुर्भिरुपदिष्टे पुनर्भवे धर्मद्वारेष्व् अवधीयेत तद्यथा गुरुशुश्रूषायाम् अध्ययने व्रतचर्यायां दारक्रियायामपत्योत्पादने भृत्यभरणे ऽतिथिपूजायां दाने ऽनभिध्यायां तपस्यनसूयायां देहवाङ्मानसे कर्मण्यक्लिष्टे देहेन्द्रियमनोऽर्थबुद्ध्यात्मपरीक्षायां मनःसमाधाविति यानि चान्यान्यप्येवंविधानि कर्माणि सताम् अविगर्हितानि स्वर्ग्याणि वृत्तिपुष्टिकराणि विद्यात् तान्यारभेत कर्तुं तथा कुर्वन्निह चैव यशो लभते प्रेत्य च स्वर्गम्
34. 1.11.34अथ खलु त्रय उपस्तम्भाः त्रिविधं बलं त्रीण्यायतनानि त्रयो रोगाः त्रयो रोगमार्गाः त्रिविधा भिषजः त्रिविधमौषधमिति
35. 1.11.35त्रय उपस्तम्भा इति आहारः स्वप्नो ब्रह्मचर्यमिति एभिस् त्रिभिर् युक्तियुक्तैर् उपस्तब्धम् उपस्तम्भैः शरीरं बलवर्णोपचयोपचितम् अनुवर्तते यावदायुःसंस्कारात् संस्कारम् अहितम् अनुपसेवमानस्य य इहैवोपदेक्ष्यते
36. 1.11.36त्रिविधं बलमिति सहजं कालजं युक्तिकृतं च
37. 1.11.37त्रीण्यायतनानि अर्थानां कर्मणः कालस्य चातियोगायोगमिथ्यायोगाः
38. 1.11.38तत्रैकं स्पर्शनमिन्द्रियाणामिन्द्रियव्यापकं चेतः समवायि स्पर्शनव्याप्तेर् व्यापकमपि च चेतः तस्मात् सर्वेन्द्रियाणां व्यापकस्पर्शकृतो यो भावविशेषः सोऽयम् अनुपशयात् पञ्चविधस्त्रिविधविकल्पो भवत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः
39. 1.11.39कर्म वाङ्मनःशरीरप्रवृत्तिः
40. 1.11.40संग्रहेण चातियोगायोगवर्जं कर्म वाङ्मनःशरीरजम् अहितम् अनुपदिष्टं यत्तच्च मिथ्यायोगं विद्यात्
41. 1.11.41इति त्रिविधविकल्पं त्रिविधमेव कर्म प्रज्ञापराध इति व्यवस्येत्
42. 1.11.42शीतोष्णवर्षलक्षणाः पुनर्हेमन्तग्रीष्मवर्षाः संवत्सरः स कालः
43. 1.11.43इत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञापराधः परिणामश्चेति त्रयस्त्रिविधविकल्पा हेतवो विकाराणां समयोगयुक्तास्तु प्रकृतिहेतवो भवन्ति
44. 1.11.44सर्वेषामेव भावानां भावाभावौ नान्तरेण योगायोगातियोगमिथ्यायोगान् समुपलभ्येते यथास्वयुक्त्यपेक्षिणौ हि भावाभावौ
45. 1.11.45त्रयो रोगा इति निजागन्तुमानसाः
46. 1.11.46तत्र बुद्धिमता मानसव्याधिपरीतेनापि सता बुद्ध्या हिताहितम् अवेक्ष्यावेक्ष्य धर्मार्थकामानाम् अहितानाम् अनुपसेवने हितानां चोपसेवने प्रयतितव्यं न ह्यन्तरेण लोके त्रयमेतन्मानसं किंचिन् निष्पद्यते सुखं वा दुःखं वा तस्मादेतच्चानुष्ठेयं तद्विद्यानां चोपसेवने प्रयतितव्यम् आत्मदेशकुलकालबलशक्तिज्ञाने यथावच्चेति
47. 1.11.47भवति चात्र
48. 1.11.48त्रयो रोगमार्गा इति शाखा मर्मास्थिसन्धयः कोष्ठश्च
49. 1.11.49तत्र गण्डपिडकालज्यपचीचर्मकीलाधिमांसमषककुष्ठव्यङ्गादयो विकारा बहिर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः शाखानुसारिणो भवन्ति रोगाः पक्षवधग्रहापतानकार्दितशोषराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयः शिरोहृद्वस्तिरोगादयश्च मध्यममार्गानुसारिणो भवन्ति रोगा ज्वरातीसारछर्द्यलसकविसूचिकाकासश्वासहिक्कानाहोदरप्लीहादयो ऽन्तर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः कोष्ठानुसारिणो भवन्ति रोगाः
50. 1.11.50त्रिविधा भिषज इति
51. 1.11.51वैद्यभाण्डौषधैः पुस्तैः पल्लवैरवलोकनैः
52. 1.11.52श्रीयशोज्ञानसिद्धानां व्यपदेशाद् अतद्विधाः
53. 1.11.53प्रयोगज्ञानविज्ञानसिद्धिसिद्धाः सुखप्रदाः
54. 1.11.54त्रिविधमौषधमिति दैवव्यपाश्रयं युक्तिव्यपाश्रयं सत्त्वावजयश्च
55. 1.11.55शरीरदोषप्रकोपे खलु शरीरमेवाश्रित्य प्रायशस्त्रिविधम् औषधमिच्छन्ति अन्तःपरिमार्जनं बहिःपरिमार्जनं शस्त्रप्रणिधानं चेति
56. 1.11.56भवन्ति चात्र
57. 1.11.57बालस्तु खलु मोहाद्वा प्रमादाद्वा न बुध्यते
58. 1.11.58अणुर्हि प्रथमं भूत्वा रोगः पश्चाद्विवर्धते
59. 1.11.59न मूढो लभते संज्ञां तावद्यावन्न पीड्यते
60. 1.11.60अथ पुत्रांश्च दारांश्च ज्ञातींश्चाहूय भाषते
61. 1.11.61तथाविधं च कः शक्तो दुर्बलं व्याधिपीडितम्
62. 1.11.62स त्रातारम् अनासाद्य बालस्त्यजति जीवितम्
63. 1.11.63तस्मात् प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा
64. 1.11.64तत्र श्लोकौ
65. 1.11.65त्रित्वेनाष्टौ समुद्दिष्टाः कृष्णात्रेयेण धीमता
66. 1.11.66इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने तिस्रैषणीयो नामैकादशोऽध्यायः