Lesson 5

In this sitting

1. 5.1घेरण्ड उवाच
2. 5.2आदौ स्थानं तथा कालं मिताहारं तथापरम्
3. 5.3दूरदेशे तथारण्ये राजधान्यां जनान्तिके
4. 5.4अविश्वासं दूरदेशे अरण्ये भक्षवर्जितम्
5. 5.5सुदेशे धार्मिके राज्ये सुभिक्षे निरुपद्रवे
6. 5.6वापीकूपतडागं च प्राचीरमध्यवर्ति च
7. 5.7सम्यग् गोमयलिप्तं च कुटिरं रन्ध्रवर्जितम्
8. 5.8हेमन्ते शिशिरे ग्रीष्मे वर्षायां च ऋतौ तथा
9. 5.9वसन्ते शरदि प्रोक्तं योगारम्भं समाचरेत्
10. 5.10चैत्रादिफाल्गुनान्ते च माघादिफाल्गुनान्तिके
11. 5.11वसन्तश् चैत्रवैशाखौ ज्येष्ठाषाढौ च ग्रीष्मकौ
12. 5.12अनुभावं प्रवक्ष्यामि ऋतूनां च यथोदितम्
13. 5.13चैत्रादि चाषाढान्तं च ग्रीष्मश् चानुभवश् चतुः
14. 5.14भाद्रादिमार्गशीर्षान्तं शरदो ऽनुभवश् चतुः
15. 5.15वसन्ते वापि शरदि योगारम्भं तु समाचरेत्
16. 5.16मिताहारं विना यस् तु योगारम्भं तु कारयेत्
17. 5.17शाल्यन्नं यवपिण्डं वा गोधूमपिण्डकं तथा
18. 5.18पटोलं पनसं मानं कक्कोलं च शुकाशकम्
19. 5.19आमरम्भां बालरम्भां रम्भादण्डं च मूलकम्
20. 5.20बालशाकं कालशाकं तथा पटोलपत्रकम्
21. 5.21शुद्धं सुमधुरं स्निग्धम् उदरार्धविवर्जितम्
22. 5.22अन्नेन पूरयेद् अर्धं तोयेन तु तृतीयकम्
23. 5.23कट्व् अम्लं लवणं तिक्तं भृष्टं च दधि तक्रकम्
24. 5.24कुलत्थं मसूरं पाण्डुं कूष्माण्डं शाकदण्डकम्
25. 5.25कदम्बं जम्बीरं बिम्बं लकुचं लशुनं विषम्
26. 5.26योगारम्भे वर्जयेच् च पथस्त्रीवह्निसेवनम्
27. 5.27पक्वरम्भां नारिकेलं दाडिम्बम् अशिवासवम्
28. 5.28एलाजातिलवङ्गं च पौरुषं जम्बु जाम्बलम्
29. 5.29लघुपाकं प्रियं स्निग्धं तथा धातुप्रपोषणम्
30. 5.30काठिन्यं दुरितं पूतिम् उष्णं पर्युषितं तथा
31. 5.31प्रातःस्नानोपवासादि कायक्लेशविधिं तथा
32. 5.32एवं विधिविधानेन प्राणायामं समाचरेत्
33. 5.33कुशासने मृगाजिने व्याघ्राजिने च कम्बले
34. 5.34चण्डकापालिर् उवाच
35. 5.35घेरण्ड उवाच
36. 5.36नाडीशुद्धिर् द्विधा प्रोक्ता समनुर् निर्मनुस् तथा
37. 5.37धौतिकर्म पुरा प्रोक्तं षट्कर्मसाधने यथा
38. 5.38उपविश्यासने योगी पद्मासनं समाचरेत्
39. 5.39वायुबीजं ततो ध्यात्वा धूम्रवर्णं सतेजसम्
40. 5.40चतुःषष्ट्या मात्रया च कुम्भकेनैव धारयेत्
41. 5.41नाभिमूलाद् वह्निम् उत्थाप्य ध्यायेत् तेजो ऽवनीयुतम्
42. 5.42चतुःषष्ट्या मात्रया च कुम्भकेनैव धारयेत्
43. 5.43नासाग्रे शशधृग्बिम्बं ध्यात्वा ज्योत्स्नासमन्वितम्
44. 5.44चतुःषष्ट्या मात्रया च कुम्भकेनैव धारयेत्
45. 5.45एवं बीजं षोडशेनैव सूर्यनाड्या च पूरयेत्
46. 5.46एवंविधां नाडीशुद्धिं कृत्वा नाडीं विशोधयेत्
47. 5.47सहितः सूर्यभेदश् च उज्जायी शीतली तथा
48. 5.48सहितौ द्विविधौ प्रोक्तौ प्राणायामं समाचरेत्
49. 5.49सुखासने चोपविश्य प्राङ्मुखो वाप्य् उदङ्मुखः
50. 5.50इडया पूरयेद् वायुं मात्रया षोडशैः सुधीः
51. 5.51सत्त्वमयं हरिं ध्यात्वा उकारैः शुक्लवर्णकैः
52. 5.52रुद्रं तमोगुणं ध्यात्वा मकारैः कृष्णवर्णकैः
53. 5.53पुनः पिङ्गलयापूर्य कुम्भकेनैव धारयेत्
54. 5.54अनुलोमविलोमेन वारं वारं च साधयेत्
55. 5.55प्राणायामं निगर्भं तु विना बीजेन जायते
56. 5.56उत्तमा विंशतिर् मात्रा मध्यमा षोडशी स्मृता
57. 5.57अधमाज् जायते घर्मो मेरुकम्पश् च मध्यमात्
58. 5.58प्राणायामात् खेचरत्वं प्राणायामाद् रोगनाशनम्
59. 5.59कथितं सहितं कुम्भं सूर्यभेदनकं शृणु
60. 5.60धारयेद् बहुयत्नेन कुम्भकेन जलंधरैः
61. 5.61प्राणो ऽपानः समानश् चोदानव्यानौ च वायवः
62. 5.62हृदि प्राणो वहेन् नित्यम् अपानो गुदमण्डले
63. 5.63प्राणाद्याः पञ्च विख्याता नागाद्याः पञ्च वायवः
64. 5.64उद्गारे नाग आख्यातः कूर्मस् तून्मीलने स्मृतः
65. 5.65नागो गृह्णाति चैतन्यं कूर्मश् चैव निमेषणम्
66. 5.66सर्वं च सूर्यकं भित्वा नाभिमूलात् समुद्धरेत्
67. 5.67इडया रेचयेत् पश्चाद् धैर्येणाखण्डवेगतः
68. 5.68रेचयित्वा साधयेत् तु क्रमेण च पुनः पुनः
69. 5.69बोधयेत् कुण्डलीं शक्तिं देहानलविवर्धनम्
70. 5.70नासाभ्यां वायुम् आकृष्य मुखमध्ये च धारयेत्
71. 5.71मुखं प्रफुल्लं संरक्ष्य कुर्याज् जालंधरं ततः
72. 5.72उज्जायीकुम्भकं कृत्वा सर्वकार्याणि साधयेत्
73. 5.73आमवातः क्षयः कासो ज्वरप्लीहा न जायते
74. 5.74जिह्वया वायुम् आकृष्य उदरे पूरयेच् छनैः
75. 5.75सर्वदा साधयेद् योगी शीतलीकुम्भकं शुभम्
76. 5.76एवं विंशतिवारं च कृत्वा कुर्याच्च कुम्भकम्
77. 5.77त्रिवारं साधयेद् एनं भस्त्रिकाकुम्भकं सुधीः
78. 5.78अर्धरात्रे गते योगी जन्तूनां शब्दवर्जिते
79. 5.79शृणुयाद् दक्षिणे कर्णे नादम् अन्तर्गतं सुधीः
80. 5.80तुरीभेरीमृदङ्गादिनिनादानकदुन्दुभिः
81. 5.81अनाहतस्य शब्दस्य तस्य शब्दस्य यो ध्वनिः
82. 5.82तस्मिंस् तु विलयं याति तद् विष्णोः परमं पदम्
83. 5.83मुखे च कुम्भकं कृत्वा भ्रुवोर् अन्तर्गतं मनः
84. 5.84आत्मनि मनसंयोगाद् आनन्दं जायते ध्रुवम्
85. 5.85भुजङ्गिन्याः श्वासवशाद् अजपा जायते ननु
86. 5.86षट्शतानि दिवारात्रौ सहस्राण्य् एकविंशतिः
87. 5.87मूलाधारे यथा हंसस् तथा हि हृदि पङ्कजे
88. 5.88षण्णवत्यङ्गुलीमानं शरीरं कर्मरूपकम्
89. 5.89शयने षोडशाङ्गुल्यो भोजने विंशतिस् तथा
90. 5.90स्वभावे ऽस्य गतेर् न्यूने परम् आयुः प्रवर्धते
91. 5.91तस्मात् प्राणे स्थिते देहे मरणं नैव जायते
92. 5.92यावज् जीवं जपेन् मन्त्रम् अजपासंख्यकेवलम्
93. 5.93अत एव हि कर्तव्यः केवलीकुम्भको नरैः
94. 5.94नासाभ्यां वायुम् आकृष्य केवलं कुम्भकं चरेत्
95. 5.95केवलीम् अष्टधा कुर्याद् यामे यामे दिने दिने
96. 5.96प्रातर् मध्याह्नसायाह्ने मध्यरात्रे चतुर्थके
97. 5.97पञ्चवारं दिने वृद्धिर् वारैकं च दिने तथा
98. 5.98प्राणायामं केवलीं नाम तदा वदति योगवित्