Chapter 11

In this sitting

1. 11.1ब्रह्मानन्दं प्रवक्ष्यामि ज्ञाते तस्मिन्नशेषतः ।
2. 11.2ब्रह्मवित्परमाप्नोति शोकं तरति चात्मवित् ।
3. 11.3प्रतिष्ठां विन्दते स्वस्मिन्यदा स्यादथ सोऽभयः ।
4. 11.4वायुः सूर्यो वह्निरिन्द्रो मृत्युर्जन्मान्तरेऽन्तरम् ।
5. 11.5आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चन ।
6. 11.6एवं विद्वान्कर्मणि द्वे हित्वात्मानं स्मरेत्सदा ।
7. 11.7भिद्यते हृदयग्रन्थिश्च्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
8. 11.8तमेव विद्वानत्येति मृत्युं पन्था न चेतरः ।
9. 11.9देवं मत्वा हर्षशोकौ जहात्यत्रैव धैर्यवान् ।
10. 11.10इत्यादिश्रुतयो बह्व्यः पुराणैः स्मृतिभिः सह ।
11. 11.11आनन्दस्त्रिविधो ब्रह्मानन्दो विद्यासुखं तथा ।
12. 11.12भृगुः पुत्रः पितुः श्रुत्वा वरुणाद्ब्रह्मलक्षणम् ।
13. 11.13आनन्दादेव भूतानि जायन्ते तेन जीवनम् ।
14. 11.14भूतोत्पत्तेः पुरा भूमा त्रिपुटीद्वैतवर्जनात् ।
15. 11.15विज्ञानमय उत्पन्नो ज्ञाता ज्ञानं मनोमयः ।
16. 11.16त्रयाभावे तु निर्द्वैतः पूर्ण एवानुभूयते ।
17. 11.17यो भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखं त्रेधा विभेदिनि ।
18. 11.18सपुराणान्पञ्च वेदान् शास्त्राणि विविधानि च ।
19. 11.19वेदाभ्यासात्पुरा तापत्रयमात्रेण शोकिता ।
20. 11.20सोऽहं विद्वान्प्रशोचामि शोकपारं नयस्व माम् ।
21. 11.21सुखं वैषयिकं शोकसहस्रेणावृतत्वतः ।
22. 11.22ननु द्वैते सुखं माभूदद्वैतेऽप्यस्ति नो सुखम् ।
23. 11.23मास्त्वद्वैते सुखं किन्तु सुखमद्वैतमेव हि ।
24. 11.24स्वप्रभत्वे भवद्वाक्यं मानं यस्माद्भवानिदम् ।
25. 11.25नाभ्युपैम्यहमद्वैतं त्वद्वचोऽनूद्य दूषणम् ।
26. 11.26किमद्वैतमुत द्वैतमन्यो वा कोटिरन्तिमः ।
27. 11.27अद्वैतसिद्धिर्युक्त्यैव नानुभूत्येति चेद्वद ।
28. 11.28नानुभूतिःर्न दृष्टान्त इति युक्तिस्तु शोभते ।
29. 11.29अद्वैतः प्रलयो द्वैतानुपलम्भेन सुप्तिवत् ।
30. 11.30दृष्टान्तः परसुप्तिश्चेदहो ते कौशलं महत् ।
31. 11.31निश्चेष्टत्वात्परः सुप्तो यथाहमिति चेत्तदा ।
32. 11.32नेन्द्रियाणि न दृष्टान्तस्तथाप्यङ्गीकरोषि ताम् ।
33. 11.33स्तामद्वैतस्वप्रभत्वे वद सुप्तौ सुखं कथम् ।
34. 11.34अन्धः सन्नप्यनन्धः स्याद्विद्धोऽविद्धोऽथ रोग्यपि ।
35. 11.35न दुःखाभावमात्रेण सुखं लोष्टशिलादिषु ।
36. 11.36मुखदैन्यप्रकाशाभ्यां परदुःखसुखोहनम् ।
37. 11.37स्वकीयसुखदुःखे तु नोहनीये ततस्तयोः ।
38. 11.38तथा सति सुषुप्तौ च दुःखाभावोऽनुभूतितः ।
39. 11.39महत्तरप्रयासेन मृदुशय्यादिसाधनम् ।
40. 11.40दुःखनाशार्थमेवैतदिति चेद्रोगिणस्तथा ।
41. 11.41तर्हि साधनजन्यत्वात्सुखं वैषयिकं भवेत् ।
42. 11.42निद्रायां तु सुखं यत्तज्जन्यते केन हेतुना ।
43. 11.43जाग्रद्व्यापृतिभिः श्रान्तो विश्रम्याथ विरोधिनि ।
44. 11.44आत्माभिमुखधीवृत्तौ स्वानन्दः प्रतिबिम्बति ।
45. 11.45तत्श्रमस्यापनुत्यर्थं जीवो धावेत्परात्मनि ।
46. 11.46दृष्टान्ताः शकुनिः श्येनः कुमारश्च महानृपः ।
47. 11.47शकुनिः सूत्रबद्धः सन्दिक्षु व्यापृत्य विश्रमम् ।
48. 11.48जीवोपाधिर्मनस्तद्वद्धर्माधर्मफलाप्तये ।
49. 11.49श्येनो वेगेन नीडैकलम्पटः शयितुं व्रजेत् ।
50. 11.50अतिबालस्तनं पीत्वा मृदुशय्यागतो हसन् ।
51. 11.51महाराजः सार्वभौमः सुतृप्तः सर्वभोगतः ।
52. 11.52महाविप्रो ब्रह्मवेदी कृतकृत्यत्वलक्षणाम् ।
53. 11.53मुग्धबुद्धातिबुद्धानां लोके सिद्धा सुखात्मता ।
54. 11.54कुमारादिवदेवायं ब्रह्मानन्दैकतत्परः ।
55. 11.55बाह्यं रथ्यादिकं वृत्तं गृहकृत्यं यथान्तरम् ।
56. 11.56पितापि सुप्तावपितेत्यादौ जीवत्ववारणात् ।
57. 11.57पितृत्वाद्यभिमानो यः सुखदुःखाकरः स हि ।
58. 11.58सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमसावृतः ।
59. 11.59सुखमस्वाप्समत्राहं नैव किंचिदवेदिषम् ।
60. 11.60परामर्शोऽनुभूतेऽस्तीत्यासीदनुभवस्तदा ।
61. 11.61ब्रह्मविज्ञानमानन्दमिति वाजसनेयिनः ।
62. 11.62यदज्ञानं तत्र लीनौ तौ विज्ञानमनोमयौ ।
63. 11.63विलीनघृतवत्पश्चात्स्याद्विज्ञानमयो घनः ।
64. 11.64सुप्तिपूर्वक्षणे बुद्धिवृत्तिर्या सुखबिम्बिता ।
65. 11.65अन्तर्मुखोऽयमानन्दमयो ब्रह्मसुखं तदा ।
66. 11.66अज्ञानवृत्तयः सूक्ष्मा विस्पष्टा बुद्धिवृत्तयः ।
67. 11.67माण्डुक्यतापनीयादिश्रुतिष्वेतदतिस्फुटम् ।
68. 11.68एकीभूतः सुषुप्तस्थः प्रज्ञानघनतां गतः ।
69. 11.69विज्ञानमयमुख्यैर्यो रूपैर्युक्तः पुराधुना ।
70. 11.70प्रज्ञानानि पुरा बुद्धिवृत्तयोऽथ घनोऽभवत् ।
71. 11.71तद्घनत्वं साक्षिभावं दुःखाभावं प्रचक्षते ।
72. 11.72अज्ञानबिम्बिता चित्स्यान्मुखमानन्दभोजने ।
73. 11.73कर्म जन्मान्तरेऽभूद्यत्तद्योगाद्बुद्ध्यते पुनः ।
74. 11.74कंचित्कालं प्रबुद्धस्य ब्रह्मानन्दस्य वासना ।
75. 11.75कर्मभिः प्रेरितः पश्चान्नाना दुःखानि भावयन् ।
76. 11.76प्रागूर्ध्वमपि निद्रायाः पक्षपातो दिने दिने ।
77. 11.77ननु तूष्णीं स्थितौ ब्रह्मानन्दश्चेद्भाति लौकिकाः ।
78. 11.78बाढं ब्रह्मेति विद्युश्चेत्कृतार्थास्तावतैव ते ।
79. 11.79जानाम्यहं त्वदुक्त्याद्य कुतो मे न कृतार्थता ।
80. 11.80चतुर्वेदविदे देयमिति शृण्वन्नवोचत ।
81. 11.81साङ्ख्यमेवैष जानाति न तु वेदानशेषतः ।
82. 11.82अखण्डैकरसानन्दे मायातत्कार्यवर्जिते ।
83. 11.83शब्दानेव पठस्याहो तेषामर्थं च पश्यसि ।
84. 11.84अर्थे व्याकरणाद्बुद्धे साक्षात्कारोऽवशिष्यते ।
85. 11.85आस्तामेतद्यत्र यत्र सुखं स्याद्विषयैर्विना ।
86. 11.86विषयेष्वपि लब्धेषु तदिच्छोपरमे सति ।
87. 11.87ब्रह्मानन्दो वासना च प्रतिबिम्ब इति त्रयम् ।
88. 11.88तथा च विषयानन्दो वासनानन्द इत्यमू ।
89. 11.89श्रुतियुक्त्यनुभूतिभ्यः स्वप्रकाशचिदात्मके ।
90. 11.90य आनन्दमयः सुप्तौ स विज्ञानमयात्मताम् ।
91. 11.91नेत्रे जागरणं कण्ठे स्वप्नः सुप्तिर्हृदम्बुजे ।
92. 11.92देहतादात्म्यमापन्नस्तप्तायः पिण्डवत्ततः ।
93. 11.93उदासीनः सुखी दुःखीत्यवस्थात्रयमेत्यसौ ।
94. 11.94बाह्यभोगान्मनोराज्यात्सुखदुःखे द्विधा मते ।
95. 11.95न कापि चिन्ता मेऽस्त्यद्य सुखमास इति ब्रुवन् ।
96. 11.96अहमस्मीत्यहङ्कारसामान्येनावृतत्वतः ।
97. 11.97नीरपूरितभाण्डस्य बाह्ये शैत्यं न तज्जलम् ।
98. 11.98यावद्यावदहङ्कारो विस्मृतोऽभ्यासयोगतः ।
99. 11.99सर्वात्मना विस्मृतः सन्सूक्ष्मतां परमां व्रजेत् ।
100. 11.100न द्वैतं भासते नापि निद्रा तत्रास्ति यत्सुखम् ।
101. 11.101शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
102. 11.102यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
103. 11.103प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
104. 11.104यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
105. 11.105सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
106. 11.106यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
107. 11.107तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।
108. 11.108युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगि विगतकल्मषः ।
109. 11.109उत्सेक उदधेर्यद्वत्कुशाग्रेणैकबिन्दुना ।
110. 11.110बृहद्रथस्य राजर्षेः शाकायन्यो मुनिः सुखम् ।
111. 11.111यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति ।
112. 11.112स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामिनः ।
113. 11.113चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् ।
114. 11.114चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् ।
115. 11.115समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे ।
116. 11.116मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च ।
117. 11.117मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः ।
118. 11.118समाधिनिर्धूतमलस्य चेतसो
119. 11.119यद्यप्यसौ चिरं कालं समाधिर्दुर्लभो नृणाम् ।
120. 11.120श्रद्धालुर्व्यसनी योऽत्र निश्चिनोत्येव सर्वथा ।
121. 11.121तादृक्पुमानुदासीनकालेऽप्यानन्दवासनाम् ।
122. 11.123एवं तत्त्वे परे शुद्धे धीरो विश्रान्तिमागतः ।
123. 11.124धीरत्वमक्षप्राबल्येऽप्यानन्दास्वादवाञ्छया ।
124. 11.125भारवाही शिरोभारं मुक्त्वास्ते विश्रमं गतः ।
125. 11.126विश्रान्तिम्ं परमां प्राप्तस्त्वौदासीन्ये यथा तथा ।
126. 11.127अग्निप्रवेशहेतौ धीः शृङ्गारे यादृशी तथा ।
127. 11.128अविरोधिसुखे बुद्धिः स्वानन्दे च गमागमौ ।
128. 11.129एकैव दृष्टिः काकस्य वामदक्षिणनेत्रयोः ।
129. 11.130भुञ्जानो विषयानन्दं ब्रह्मानन्दं च तत्त्ववित् ।
130. 11.131दुःखप्राप्तौ न चोद्वेगो यथा पूर्वं यतो द्विदृक् ।
131. 11.132इत्थं जागरणे तत्त्वविदो ब्रह्मसुखं सदा ।
132. 11.133अविद्यावासनाप्यस्तीत्यतस्तद्वासनोत्थिते ।
133. 11.134ब्रह्मानन्दाभिधे ग्रन्थे ब्रह्मानन्दप्रकाशकम् ।