Chapter 13

In this sitting

1. 13.1योगानन्दः पुरोक्तो यः स आत्मानन्द इष्यताम् ।
2. 13.2आकाशादि स्वदेहान्तं तैत्तिरीयश्रुतीरितम् ।
3. 13.3आनन्दाद्ध्येव तज्जातं तिष्ठत्यानन्द एव तत् ।
4. 13.4कुलालाद्घट उत्पन्नो भिन्नश्चेति न शङ्क्यताम् ।
5. 13.5स्थितिर्लयश्च कुम्भस्य कुलाले स्तो न हि क्वचित् ।
6. 13.6उपादानं त्रिधा भिन्नं विवर्ति परिणामि च ।
7. 13.7आरम्भवादिनोऽन्यस्मादन्यस्योत्पत्तिमूचिरे ।
8. 13.8अवस्थान्तरतापत्तिरेकस्य परिणामिता ।
9. 13.9अवस्थान्तरभानं तु विवर्तो रज्जुसर्पवत् ।
10. 13.10ततो निरंश आनन्दे विवर्तो जगदिष्यताम् ।
11. 13.11शक्तिः शक्तात्पृथङ्नास्ति तद्वद्दृष्टेर्न चाभिदा ।
12. 13.12शक्तेः कार्यानुमेयत्वादकार्ये प्रतिबन्धनम् ।
13. 13.13देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढां मुनयोऽविदन् ।
14. 13.14इति वेदवचः प्राह वसिष्ठश्च तथाब्रवीत् ।
15. 13.15यथोल्लसति शक्त्यासौ प्रकाशमधिगच्छति ।
16. 13.16स्पन्दशक्तिश्च वातेषु दार्ढ्यशक्तिस्तथोपले ।
17. 13.17यथाण्डान्तर्महासर्पो जगदस्ति तथात्मनि ।
18. 13.18क्वचित्कश्चित्कदाचिच्च तस्मादुद्यन्ति शक्तयः ।
19. 13.19स आत्मा सर्वगो राम! नित्योदितमहावपुः ।
20. 13.20आदौ मनस्तदनुबन्धविमोक्षदृष्टी
21. 13.21बालस्य हि विनोदाय धात्री शक्ति शुभां कथाम् ।
22. 13.22द्वौ न जातौ तथैकस्तु गर्भ एव हि न स्थितः ।
23. 13.23स्वकीयाच्छून्यनगरान्निर्गत्य विमलाशयाः ।
24. 13.24भविष्यन्नगरे तत्र राजपुत्रास्त्रयोऽपि ते ।
25. 13.25धात्र्यैवं कथिता राम! बालकाख्यायिका शुभा ।
26. 13.26इयं संसार रचना विचारोज्झितचेतसाम् ।
27. 13.27इत्यादिभिरुपाख्यानैर्मायाशक्तेस्तु विस्तरम् ।
28. 13.28कार्यादाश्रयतः सैषा भवेच्छक्तिर्विलक्षणा ।
29. 13.29पृथुबुध्नोदराकारो घटः कार्योऽत्र मृत्तिका ।
30. 13.30न पृथ्वादिर्न शब्दादिः शक्तावस्तु यथा तथा ।
31. 13.31कार्योत्पत्तेः पुरा शक्तिर्निगूढा मृद्यवस्थिता ।
32. 13.32पृथ्व्यादि विकारान्तं स्पर्शादिगुणमृत्तिकाम् ।
33. 13.33कुलालव्यापृतेः पूर्वो यावानंश स नो घटः ।
34. 13.34स घटो न मृदो भिन्नो वियोगे सत्यनीक्षणात् ।
35. 13.35अतोऽनिर्वचनीयोऽयं शक्तिवत्तेन शक्तिजः ।
36. 13.36ऐन्द्रजालिकनिष्ठापि माया न व्यज्यते पुरा ।
37. 13.37एवं मायामयत्वेन विकारस्यानृतात्मताम् ।
38. 13.38वाङ्निष्पाद्यं नाममात्रं विकारो नास्य सत्यता ।
39. 13.39व्यक्ताव्यक्ते तदाधार इति त्रिष्वाद्ययोर्द्वयोः ।
40. 13.40निस्तत्त्वं भासमानं च व्यक्तमुत्पत्तिनाशभाक् ।
41. 13.41व्यक्ते नष्टेऽपि नामैतन्नृवक्त्रेष्वनुवर्तते ।
42. 13.42निस्तत्त्वत्वाद्विनाशित्वाद्वाचारम्भणनामतः ।
43. 13.43व्यक्तकाले ततः पूर्वमूर्ध्वमप्येकरूपभाक् ।
44. 13.44व्यक्तं घटो विकारश्चेत्येतैर्नामभिरीरितः ।
45. 13.45निवृत्त एव यस्मात्ते तत्सत्यत्वमतिर्गता ।
46. 13.46पुमानधोमुखः नीरे भातोऽप्यस्ति न वस्तुतः ।
47. 13.47मृद्रूपस्यापरित्यागाद्विवर्तत्वं घटे स्थितम् ।
48. 13.48घटे नष्टे न मृद्भावः कपालानामवेक्षणात् ।
49. 13.49क्षीरादौ परिणामोऽस्तु पुनस्तद्भाववर्जनात् ।
50. 13.50आरम्भवादिनः कार्ये मृदो द्वैगुण्यमापतेत् ।
51. 13.51मृत्सुवर्णमयश्चेति दृष्टान्तत्रयमारूणिः ।
52. 13.52कारणज्ञानतः कार्यविज्ञानं चापि सोऽवदत् ।
53. 13.53समृत्कस्य विकारस्य कार्यता लोकदृष्टितः ।
54. 13.54अनृतांशो न बोद्धव्यस्तद्बोधानुपयोगतः ।
55. 13.55तर्हि कारणविज्ञानात्कर्यज्ञामितीरिते ।
56. 13.56सत्यं कार्येषु वस्त्वंशः कारणात्मेति जानतः ।
57. 13.57आरम्भी परिणामी च लौकिकश्चैककारणे ।
58. 13.58अद्वैतेऽभिमुखीकर्तुमेवात्रैकस्य बोधतः ।
59. 13.59एकमृत्पिण्डविज्ञानात्सर्वमृण्मयधीर्यथा ।
60. 13.60सच्चित्सुखात्मकं ब्रह्म नामरूपात्मकं जगत् ।
61. 13.61सद्रूपमारुणिः प्राह प्रज्ञानं ब्रह्म बह्वृचाः ।
62. 13.62विचिन्त्य सर्वरूपाणि कृत्वा नामानि तिष्ठति ।
63. 13.63अव्याकृतं पुरा सृष्टेरूर्ध्वं व्याक्रीयते द्विधा ।
64. 13.64अविक्रियब्रह्मनिष्ठा विकारं यात्यनेकधा ।
65. 13.65आद्यो विकार आकाशः सोऽस्ति भात्यपि च प्रियः ।
66. 13.66न व्यक्तेः पूर्वमस्त्येव न पश्चाच्च विनाशतः ।
67. 13.67अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
68. 13.68मृद्वत्ते सच्चिदानन्दा अनुगच्छन्ति सर्वद ।
69. 13.69अवकाशे विस्मृतेऽथ तत्र किं भाति ते वद ।
70. 13.70तादृक्त्वादेव तत्सत्त्वमौदासीन्येन तत्सुखम् ।
71. 13.71आनुकूल्ये हर्षधीः स्यात्प्रातिकूल्ये तु दुःखधीः ।
72. 13.72निजानन्दे स्थिते हर्षशोकयोर्व्यत्ययः क्षणात् ।
73. 13.73आकाशेऽप्येवमानन्दः सत्ताभाने तु संमते ।
74. 13.74गतिस्पर्शौ वायुरूपं वह्नेर्दाहप्रकाशने ।
75. 13.75असाधारण आकाशे ओषध्यन्नवपुःष्वपि ।
76. 13.76अनेकधा विभिन्नेषु नामरूपेषु चैकधा ।
77. 13.77निस्तत्त्वे नामरूपे द्वे जन्मनाशयुते च ते ।
78. 13.78सच्चिदानन्दरूपेऽस्मिन् पूर्णे ब्रह्मणि वीक्षिते ।
79. 13.79यावद्यावदवज्ञा स्यात्तावत्तावत्तदीक्षणम् ।
80. 13.80तदभ्यासेन विद्यायां सुस्थितायामयं पुमान् ।
81. 13.81तच्चिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्प्रबोधनम् ।
82. 13.82वासनानेककालिना दीर्घकालं निरन्तरम् ।
83. 13.83मृच्छक्तिवद्ब्रह्मशक्तिरनेकाननृतान्सृजेत् ।
84. 13.84निद्राशक्तिर्यथा जीवे दुर्घटस्वप्नकारिणी ।
85. 13.85स्वप्ने वियद्गतिं पश्येत्स्वमूर्धच्छेदनं यथा ।
86. 13.86इदं युक्तमिदं नेति व्यवस्था तत्र दुर्लभा ।
87. 13.87ईदृशो महिमा दृष्टो निद्राशक्तेर्यदा तदा ।
88. 13.88शयाने पुरुषे निद्रा स्वप्नं बहुविधं सृजेत् ।
89. 13.89खानिलाग्निजलोर्व्यण्डलोकप्राणिशिलादिकाः ।
90. 13.90चेतनाचेतनेष्वेषु सच्चिदानन्दलक्षणम् ।
91. 13.91ब्रह्मण्येते नामरूपे पटे चित्रमिव स्थिते ।
92. 13.92जलस्थेऽधोमुखे स्वस्य देहे दृष्टेऽप्युपेक्ष्य तम् ।
93. 13.93सहस्रशो मनोराज्ये वर्तमाने सदैव तत् ।
94. 13.94क्षणे क्षणे मनोराज्यं भवत्येवान्यथान्यथा ।
95. 13.95न बाल्यं यौवने लभ्यं यौवनं स्थविरे तथा ।
96. 13.96मनोराज्याद्विशेषः कः क्षणध्वंसिनि लौकिके ।
97. 13.97उपेक्षिते लौकिके धीर्निर्विघ्ना ब्रह्मचिन्तने ।
98. 13.98प्रवहत्यपि नीरेऽधः स्थिरा प्रौढ शिला यथा ।
99. 13.99निष्छिद्रे दर्पणे भाति वस्तुगर्भं बृहद्वियत् ।
100. 13.100अदृष्ट्वा दर्पणं नैव तदन्तस्थे क्षणं यथा ।
101. 13.101प्रथमं सच्चिदानन्दे भासमानेऽथ तावता ।
102. 13.102एवं च निर्जगद्ब्रह्म सच्चिदानन्दलक्षणम् ।
103. 13.103ब्रह्मानन्दाभिधे ग्रन्थे तृतीयेऽध्याय ईरितः ।