Chapter 9

In this sitting

1. 9.1संवादिभ्रमवद्ब्रह्मतत्त्वोपास्त्यापि मुच्यते ।
2. 9.2मणिप्रदीपप्रभयोर्मणिबुद्ध्याभिधावतोः ।
3. 9.3दीपोपवरकस्यान्तर्वर्तते तत्प्रभा बहिः ।
4. 9.4दूरे प्रभाद्वयं दृष्ट्वा मणिबुद्ध्याभिधावतोः ।
5. 9.5न लभ्यते मणिर्दीपप्रभां प्रत्यभिधावता ।
6. 9.6दीपप्रभामणिभ्रान्तिर्विसंवादिभ्रमः स्मृतः ।
7. 9.7बाष्पं धूमतया बुध्वा तत्राङ्गारानुमानतः ।
8. 9.8गोदावर्युदकं गङ्गोदकं मत्वा विशुद्धये ।
9. 9.9ज्वरेणाप्तः सन्निपातं भ्रान्त्या नारायणं स्मरन् ।
10. 9.10प्रत्यक्षस्यानुमानस्य तथा शास्त्रस्य गोचरे ।
11. 9.11अन्यथा मृत्तिकादारुशिलाः स्युर्देवताः कथम् ।
12. 9.12अयथावस्तुविज्ञानात्फलं लभ्यत ईप्सितम् ।
13. 9.13स्वयं भ्रमोऽपि संवादी यथा सम्यक्फलप्रदः ।
14. 9.14वेदान्तेभ्यो ब्रह्मतत्त्वमखण्डैकरसात्मकम् ।
15. 9.15प्रत्यग्व्यक्तिमनुल्लिख्य शास्त्राद्विष्ण्वादिमूर्तिवत् ।
16. 9.16चतुर्भुजाद्यवगतावपि मूर्तिमनुल्लिखन् ।
17. 9.17परोक्षत्वापराधेन भवेन्नातत्त्ववेदनम् ।
18. 9.18सच्चिदानन्दरूपस्य शास्त्राद्भानेऽप्यनुल्लिखन् ।
19. 9.19शास्त्रोक्तेनैव मार्गेण सच्चिदानन्दनिर्णयात् ।
20. 9.20ब्रह्म यद्यपि शास्त्रेषु प्रत्यक्त्वेनैव वर्णितम् ।
21. 9.21देहाद्यात्मत्वविभ्रान्तौ जागृत्यां न हठात्पुमान् ।
22. 9.22ब्रह्ममात्रं सुविज्ञेयं श्रद्धालोः शास्त्रदर्शिनः ।
23. 9.23अपरोक्षशिलाबुद्धिर्न परोक्षेशतां नुदेत् ।
24. 9.24अश्रद्धालोरविश्वासोः नोदाहरणमर्हति ।
25. 9.25सकृदाप्तोपदेशेन परोक्षज्ञानमुद्भवेत् ।
26. 9.26कर्मोपास्ती विचार्येतेऽनुष्ठेयाविनिर्णयात् ।
27. 9.27निर्णितोऽर्थः कल्पसूत्रैर्ग्रथितस्तावतास्तिकः ।
28. 9.28उपास्तीनामनुष्ठानमार्षग्रन्थेषु वर्णितम् ।
29. 9.29वेदवाक्यानि निर्णेतुमिच्छन्मीमांसतां जनः ।
30. 9.30ब्रह्मसाक्षात्कृतिस्त्वेवं विचारेण विना नृणाम् ।
31. 9.31परोक्षज्ञानमश्रद्धा प्रतिबध्नाति नेतरत् ।
32. 9.32विचाराप्यपरोक्षेण ब्रह्मात्मानं न वेत्ति चेत् ।
33. 9.33विचारयन्नामरणं नैवात्मानं लभेत चेत् ।
34. 9.34इह वामुत्र वा विद्येत्येवं सूत्रकृतोदितम् ।
35. 9.35गर्भ एव शयानः सन्वामदेवोऽवबुद्धवान् ।
36. 9.36बहुवारमधीतेऽपि तदा नायाति चेत्पुनः ।
37. 9.37कालेन परिपच्यन्ते कृषिदर्भादयो यथा ।
38. 9.38पुनःपुनर्विचारोऽपि त्रिविधप्रतिबन्धतः ।
39. 9.39कुतस्तज्ज्ञानमिति चेत्तद्धि बन्धपरिक्षयात् ।
40. 9.40अधीतवेदवेदार्थोऽप्यत एव न मुच्यते ।
41. 9.41अतीतेनापि महिषीस्नेहेन प्रतिबन्धतः ।
42. 9.42अनुसृत्य गुरुः स्नेहं महिष्यां तत्त्वमुक्तवान् ।
43. 9.43प्रतिबन्धो वर्तमानो विषयासक्तिलक्षणः ।
44. 9.44शमाद्यैः श्रवणाद्यैश्च तत्र तत्रोचितैः क्षयम् ।
45. 9.45आगामिप्रतिबन्धश्च वामदेवे समीरितः ।
46. 9.46योगभ्रष्टस्य गीतायामतीते बहुजन्मनि ।
47. 9.47प्राप्य पुण्यकृतां लोकानात्मतत्त्वविचारतः ।
48. 9.48अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
49. 9.49तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
50. 9.50पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
51. 9.51ब्रह्मलोकाभिवाञ्छायां सम्यक्सत्यां निरुध्यताम् ।
52. 9.52वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः इति शास्त्रतः ।
53. 9.53केषांचित्स विचारोऽपि कर्मणा प्रतिबद्ध्यते ।
54. 9.54अत्यन्तबुद्धिमान्द्याद्वा सामग्र्या वाप्यसम्भवात् ।
55. 9.55निर्गुणब्रह्मतत्त्वस्य न ह्युपास्तेरसम्भवः ।
56. 9.56अवाङ्मनसगम्यं तन्नोपास्यमिति चेत्तदा ।
57. 9.57वागाद्यगोचराकारमित्येवं यदि वेत्त्यसौ ।
58. 9.58सगुणत्वमुपास्यत्वाद्यदि वेद्यत्वतोऽपि तत् ।
59. 9.59ब्रह्म विद्धि तदेव त्वं नत्विदं यदुपासते ।
60. 9.60विदितादन्यदेवेति श्रुतेर्वेद्यत्वमस्य न ।
61. 9.61अवास्तवी वेद्यता चेदुपास्यत्वं तथा न किम् ।
62. 9.62का ते भक्तिरुपास्तौ चेत्कस्ते द्वेषस्तदीरय ।
63. 9.63उत्तरस्मिंस्तापनीये शैब्यप्रश्नेऽथ काठके ।
64. 9.64अनुष्ठानप्रकारोऽस्याः पञ्चीकरण ईरितः ।
65. 9.65नानुतिष्ठति कोऽप्येतदिति चेन्नानुतिष्ठतु ।
66. 9.66इतोऽप्यतिशयं मत्वा मन्त्रान्वश्यादिकारिणः ।
67. 9.67तिष्ठन्तु मूढाः प्रकृता निर्गुणोपास्तिरीर्यते ।
68. 9.68आनन्दादेर्विधेयस्य गुणसङ्घस्य संहृतिः ।
69. 9.69अस्थूलादेर्निषेध्यस्य गुणसङ्घस्य संहृतिः ।
70. 9.70निर्गुणब्रह्मतत्त्वस्य विद्यायां गुणसंहृतिः ।
71. 9.71हिरण्यस्मश्रुसूर्यादिमूर्तीनामनुदाहृतेः ।
72. 9.72गुणानां लक्षकत्वेन न तत्त्वेऽन्तःप्रवेशनम् ।
73. 9.73आनन्दादिभिरस्थूलादिभिःस्वात्मात्र लक्षितः ।
74. 9.74बोधोपास्त्योर्विशेषः क इति चेदुच्यते शृणु ।
75. 9.75विचाराज्जायते बोधोऽनिच्छा यं न निवर्तयेत् ।
76. 9.76तावता कृतकृत्यः सन्नित्यतृप्तिमुपागतः ।
77. 9.77आप्तोपदेशं विश्वस्य श्रद्धालुरविचारयन् ।
78. 9.78यावच्चिन्त्यस्वरूपत्वाभिमानः स्वस्य जायते ।
79. 9.79ब्रह्मचारी भिक्षमाणो युतः संवर्गविद्यया ।
80. 9.80पुरुषस्वेच्छया कर्तुमकर्तुं कर्तुमन्यथा ।
81. 9.81वेदाध्यायी ह्यप्रमत्तोऽधीते स्वप्नेऽपि वासितः ।
82. 9.82विरोधिप्रत्ययं त्यक्त्वा नैरन्तर्येण भावयन् ।
83. 9.83भुञ्जानोऽपि निज आरब्धमास्थातिशयतोऽनिशम् ।
84. 9.84परव्यसनिनी नारी व्यग्रापि गृहकर्मणि ।
85. 9.85परसङ्गं स्वादयन्त्या अपि नो गृहकर्म तत् ।
86. 9.86गृहकृत्यव्यसनिनी यथा सम्यक्करोति तत् ।
87. 9.87एवं ध्यानैकनिष्ठोऽपि लेशाल्लौकिकमाचरेत् ।
88. 9.88मायामयः प्रपञ्चोऽयमात्मा चैतन्यरूपधृक् ।
89. 9.89अपेक्षते व्यवहृतिर्न प्रपञ्चस्य वस्तुताम् ।
90. 9.90मनोवाक्कायतद्बाह्यपदार्थाः साधनानि तान् ।
91. 9.91उपमृद्नाति चित्तं चेद्ध्यातासौ न तु तत्त्ववित् ।
92. 9.92सकृत्प्रत्ययमात्रेण घटश्चेद्भासते तदा ।
93. 9.93स्वप्रकाशतया किं ते तद्बुद्धिस्तत्त्ववेदनम् ।
94. 9.94घटादौ निश्चिते बुद्धिर्नश्यत्येव यदा घटः ।
95. 9.95निश्चित्य सकृदात्मानं यदापेक्षा तदैव तत् ।
96. 9.96उपासक इव ध्यायं लौकिकं विस्मरेत् यदि ।
97. 9.97ध्यानं त्वैच्छिकमेतस्य वेदनान्मुक्तिसिद्धितः ।
98. 9.98तत्त्वविद्यदि न ध्यायेत्प्रवर्तेत तदा बहिः ।
99. 9.99अतिप्रसङ्ग इति चेत्प्रसङ्गं तावदीरय ।
100. 9.100वर्णाश्रमवयोवस्थाभिमानो यस्य विद्यते ।
101. 9.101वर्णाश्रमादयो देहे मायया परिकल्पिताः ।
102. 9.102समाधिमथ कर्माणि मा करोतु करोतु वा ।
103. 9.103नैष्कर्म्येण न तस्यार्थस्तस्यार्थोऽस्ति न कर्मभिः ।
104. 9.104आत्मासङ्गस्ततोऽन्यत्स्यादिन्द्रजालं हि मायिकम् ।
105. 9.105एवं नास्ति प्रसङ्गोऽपि कुतोऽस्यातिप्रसञ्जनम् ।
106. 9.106विध्यभावान्न बालस्य दृश्यतेऽतिप्रसञ्जनम् ।
107. 9.107न किंचिद्वेत्ति बालश्चेत्सर्वं वेत्त्येव तत्त्ववित् ।
108. 9.108शापानुग्रहसामर्थ्यं यस्यासौ तत्त्वविद्यदि ।
109. 9.110व्यासादेरपि सामर्थ्यं दृश्यते तपसो बलात् ।
110. 9.111सामर्थ्यहीनो निन्द्यश्चेद्यतिभिर्विधिवर्जितः ।
111. 9.112भिक्षावस्त्रादि रक्षेयुर्यद्येते भोगतुष्टये ।
112. 9.113वर्णाश्रमपरान्मूर्खा निन्दन्त्वित्युच्यते यदि ।
113. 9.114तदित्थं तत्त्वविज्ञाने साधनानुपमर्दनात् ।
114. 9.115मिथ्यात्वबुद्ध्या तत्रेच्छा नास्ति चेत्तर्हि मास्तु तत् ।
115. 9.116उपासकस्तु सततं ध्यायन्नेव वसेदिति ।
116. 9.117ध्यानोपादानकं यत्तद्ध्यानाभावे विलीयते ।
117. 9.118ततोऽभिज्ञापकं ज्ञानं न नित्यं जनयत्यदः ।
118. 9.119अस्त्येव उपासकस्यापि वास्तवी ब्रह्मतेति चेत् ।
119. 9.120अज्ञानादपुमर्थत्वमुभयत्रापि तत्समम् ।
120. 9.121पामराणां व्यवहृतेर्वरं कर्माद्यनुष्ठितिः ।
121. 9.122यावद्विज्ञानसामीप्यं तावच्छ्रैष्ठ्यं विवर्धते ।
122. 9.123यथा संवादिविभ्रान्तिः फलकाले प्रमायते ।
123. 9.124संवादिभ्रमतः पुंसः प्रवृत्तस्यान्यमानतः ।
124. 9.125मूर्तिध्यानस्य मन्त्रादेरपि कारणता यदि ।
125. 9.126निर्गुणोपासनं पक्वं समाधिः स्याच्छनैस्ततः ।
126. 9.127निरोधलाभे पुंसोऽन्तरसङ्गं वस्तु शिष्यते ।
127. 9.128निर्विकारासङ्गनित्यस्वप्रकाशैकपूर्णताः ।
128. 9.129योगाभ्यासस्त्वेतदर्थोऽमृतबिन्द्वादिषु श्रुतः ।
129. 9.130उपेक्ष्य तत्तीर्थयात्रां जपादीनेव कुर्वताम् ।
130. 9.131उपासकानामप्येवं विचारत्यागतो यदि ।
131. 9.132बहुव्याकुलचित्तानां विचारात्तत्त्वधीर्न हि ।
132. 9.133अव्याकुलधियां मोहमात्रेणाच्छादितात्मनाम् ।
133. 9.134यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
134. 9.135तत्कारणं साङ्ख्ययोगाधिगम्यमिति हि श्रुतिः ।
135. 9.136उपासनं नातिपक्वमिह यस्य परत्र सः ।
136. 9.137यं यं चापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
137. 9.138अन्त्यप्रत्ययतो नूनं भाविजन्म तथा सति ।
138. 9.139नित्यं निर्गुणरूपं तन्नाममात्रेण गीयताम् ।
139. 9.140तत्सामर्थ्याज्जायते धीर्मूलाविद्यानिवर्तिका ।
140. 9.141सकामो निष्काम इति ह्यशरीरो निरिन्द्रियः ।
141. 9.142उपासनस्य सामर्थ्याद्विद्योत्पत्तिर्भवेत्ततः ।
142. 9.143निष्कामोपासनान्मुक्तिस्तापनीये समीरिता ।
143. 9.144य उपास्ते त्रिमात्रेण ब्रह्मलोके स नीयते ।
144. 9.145अप्रतीकाधिकरणे तत्क्रतुर्न्याय ईरितः ।
145. 9.146निर्गुणोपास्तिसामर्थ्यात्तत्र तत्त्वमवेक्षणत् ।
146. 9.147प्रणवोपास्तयः प्रायो निर्गुणा एव वेदगाः ।
147. 9.148परापरब्रह्मरूप ओङ्कार उपवर्णितः ।
148. 9.149एतदालम्बनं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ।
149. 9.150इह वा मरणे वास्य ब्रह्मलोकेऽथवा भवेत् ।
150. 9.151अर्थोऽयमात्मगीतायामपि स्पष्टमुदीरितः ।
151. 9.152साक्षात्कर्तुमशक्तोऽपि चिन्तयेन्मामशङ्कितः ।
152. 9.153यथागाधनिधेःलब्धौ नोपायः खननं विना ।
153. 9.154देहोपलमपाकृत्य बुद्धिकुद्दलकात्पुनः ।
154. 9.155अनुभूतेरभावेऽपि ब्रह्मास्मीत्येव चिन्त्यताम् ।
155. 9.156अनात्मबुद्धिशैथिल्यं फलं ध्यानाद्दिने दिने ।
156. 9.157देहाभिमानं विध्वस्य ध्यानादात्मानमद्वयम् ।
157. 9.158ध्यानदीपमिमं सम्यक्परामृषति यो नरः ।