इति वचनात्, ऽऽन वब्रह्माभिव्याहारयोदन्यत्र स्वधानिनयनात्ऽ(गौध।२-५) इति गौतमवचनस्थस्वधाशब्दस्य सकलीर्ध्वदैहिकप्रदर्शनार्थत्वाच्च । भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्डश्शष्य एव वा । सपिण्डीकरणं कृत्वा कुर्यादभ्युदयं ततः ॥ इति वचनात् यदा भ्रातृपुत्रादिः करोति तदा यथोक्तसहत्वफलभागित्वयोरभावात् श्रोत्रियागरादाहृताग्नावेव ॥ अन्ये तु-भ्रात्रादिगतपितृत्वप्राप्तिरपि पुत्रगतपूतत्वादिफलवत् पतिगामि फलमित्यौपासने;तच्छिन्त्यम् ॥ तथा जातकर्मचौलोपाकरणसमापनगोदानसमावर्तनान्यपि । तथोमनयनमपि । आचार्यकरणसिध्द्यर्थ मुपनयनमिति मते ऽपि नाचार्यस्यौपासने । तस्य नित्यधार्यत्वात् ऽत्र्यहमेतमाग्निं धारयन्तिऽ(आपगृ।११-१९) इति सूत्रविरोधात् । विवाहोप्यस्मिन्, निर्मन्थ्ये वा, असभ्भवाद्विवाहजन्यौपासनस्य । सम्भवे ऽपि प्रथमौपासनस्य, न तस्मिन् द्वितीयादिविवाहः ;ऽयां कामयेत राष्ट्रमस्यै प्रजा ,स्यादिति तस्या औपासनेऽइति प्रतिणार्यमौपासनभेदावगमात्, बौधायनीये अग्निद्वयसंसर्गविधानात्, आटाराट्ट । कर्मार्थस्यौपासनस्य संस्कृते देशे, अनुपसमाहितस्यान्यस्य वाग्नेः, ऽयत्र क्व टाग्निम्ऽ(आपध।२-१-१३।) इति धर्मशास्त्रोक्तविधिना अग्निप्रतिष्ठापनं कर्तव्यम् ॥ केचित्- इदं नाग्न्यङ्गं, कर्माङ्गमेवेति प्रतिकर्म कार्यम्, उखायां चाग्नेर्धारणमिति ॥ अथ सूत्रं व्याख्यायते । अग्निमिद्ध्वाइन्धीतेत्यर्थः । यद्यप्यर्थप्राप्तमग्नेरिन्धनं तथाप्येतद्वचनात् इद्धमपि पुनरिन्धीत । अत्र विध्यर्थे लिङ्गादौग्राह्ये क्त्वाग्रहणमिन्धनस्य परिस्तरणपूर्वकालतानियमार्थम् । तेन इन्धनानन्तरं परिस्तरणमेव कार्य, न तु तयोर्ध्ये ऽवश्यकार्यमपि मूत्रनिरसनादि कर्मार्थसंभारोपकल्पनं च ॥ नन्वेकस्मिन् सूत्रे इन्धनपरिस्तरणयोर्विधाने वाक्यभेदस्स्यात्;सत्यम्, न तु सूत्रे वाक्यभेदो दोषः ;सूचनात् सूत्रमिति मिर्वचनात् । इत्यमेव व्याख्यानं प्रयोजनं च सर्वत्र त्काग्रहणेषु । प्रागग्रैर्दर्भैरग्निं परिस्तृणाति । सर्वासु दिक्षु प्रागग्रैः कुशैरग्निं परिस्तृणाति ॥१२॥ अथ वा प्रागग्रैरुदग्ग्रैश्च दर्भैरग्निं परिस्तृणाति । दक्षिणत उत्तरश्च प्रागग्रैः, पश्चात् पुरस्ताच्चोदगग्रैः , ऽउदगग्राः पश्चात्पुरस्ताच्चऽ(आपश्रौ।२-१४-१५) इति श्रौते दर्शनात् । एतान् कुशान् दक्षिणानुत्तरान् करोति , उत्तराश्चाधरान्;बौधायनभरद्वाजगृह्याभ्या मुक्तत्वात् । दक्षिणतः पक्ष उपरिष्टाद्भवत्यधस्यादुत्तरःऽइति । अत्र ऽअग्निमिद्ध्वाऽइति प्रकृते ऽप्यग्नौ, ऽअग्निम्ऽइति पुनर्वचनं नियमार्थम्-अग्निमेव परिस्तृणाति नान्यदङ्गपीति । तेन उत्तरेण पूर्वेण वा निहितमुदकं बहिरेव भवति ॥ केचित्-इतन्त्रकेष्वपि कर्मस्वाग्निः परिस्तीर्य एवेति नियमार्थमिति ॥१३॥ दक्षिणाग्रैः पित्र्येषु
iti vacanāt, ''na vabrahmābhivyāhārayodanyatra svadhāninayanāt'(gau.dha.2-5) iti gautamavacanasthasvadhāśabdasya sakalīrdhvadaihikapradarśanārthatvācca / bhrātā vā bhrātṛputro vā sapiṇḍaśśaṣya eva vā / sapiṇḍīkaraṇaṃ kṛtvā kuryādabhyudayaṃ tataḥ // iti vacanāt yadā bhrātṛputrādiḥ karoti tadā yathoktasahatvaphalabhāgitvayorabhāvāt śrotriyāgarādāhṛtāgnāveva // anye tu-bhrātrādigatapitṛtvaprāptirapi putragatapūtatvādiphalavat patigāmi phalamityaupāsane;tacchintyam // tathā jātakarmacaulopākaraṇasamāpanagodānasamāvartanānyapi / tathomanayanamapi / ācāryakaraṇasidhdyartha mupanayanamiti mate 'pi nācāryasyaupāsane / tasya nityadhāryatvāt 'tryahametamāgniṃ dhārayanti'(āpa.gṛ.11-19) iti sūtravirodhāt / vivāhopyasmin, nirmanthye vā, asabhbhavādvivāhajanyaupāsanasya / sambhave 'pi prathamaupāsanasya, na tasmin dvitīyādivivāhaḥ ;'yāṃ kāmayeta rāṣṭramasyai prajā ,syāditi tasyā aupāsane'iti pratiṇāryamaupāsanabhedāvagamāt, baudhāyanīye agnidvayasaṃsargavidhānāt, āṭārāṭṭa / karmārthasyaupāsanasya saṃskṛte deśe, anupasamāhitasyānyasya vāgneḥ, 'yatra kva ṭāgnim'(āpa.dha.2-1-13.) iti dharmaśāstroktavidhinā agnipratiṣṭhāpanaṃ kartavyam // kecit- idaṃ nāgnyaṅgaṃ, karmāṅgameveti pratikarma kāryam, ukhāyāṃ cāgnerdhāraṇamiti // atha sūtraṃ vyākhyāyate / agnimiddhvāindhītetyarthaḥ / yadyapyarthaprāptamagnerindhanaṃ tathāpyetadvacanāt iddhamapi punarindhīta / atra vidhyarthe liṅgādaugrāhye ktvāgrahaṇamindhanasya paristaraṇapūrvakālatāniyamārtham / tena indhanānantaraṃ paristaraṇameva kārya, na tu tayordhye 'vaśyakāryamapi mūtranirasanādi karmārthasaṃbhāropakalpanaṃ ca // nanvekasmin sūtre indhanaparistaraṇayorvidhāne vākyabhedassyāt;satyam, na tu sūtre vākyabhedo doṣaḥ ;sūcanāt sūtramiti mirvacanāt / ityameva vyākhyānaṃ prayojanaṃ ca sarvatra tkāgrahaṇeṣu / prāgagrairdarbhairagniṃ paristṛṇāti / sarvāsu dikṣu prāgagraiḥ kuśairagniṃ paristṛṇāti //12// atha vā prāgagrairudaggraiśca darbhairagniṃ paristṛṇāti / dakṣiṇata uttaraśca prāgagraiḥ, paścāt purastāccodagagraiḥ , 'udagagrāḥ paścātpurastācca'(āpa.śrau.2-14-15) iti śraute darśanāt / etān kuśān dakṣiṇānuttarān karoti , uttarāścādharān;baudhāyanabharadvājagṛhyābhyā muktatvāt / dakṣiṇataḥ pakṣa upariṣṭādbhavatyadhasyāduttaraḥ'iti / atra 'agnimiddhvā'iti prakṛte 'pyagnau, 'agnim'iti punarvacanaṃ niyamārtham-agnimeva paristṛṇāti nānyadaṅgapīti / tena uttareṇa pūrveṇa vā nihitamudakaṃ bahireva bhavati // kecit-itantrakeṣvapi karmasvāgniḥ paristīrya eveti niyamārthamiti //13// dakṣiṇāgraiḥ pitryeṣu
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.