Library·Apastamba-Grhyasutra, with 2 commentaries·15
जातं वात्सप्रेणाभिमृश्योत्तरेण यजुषोपस्थ आधायोत्तराभ्यमाभिमन्त्रणं मूर्धन्यवघ्राणं दक्षिणे कर्णे जापः
jātaṃ vātsapreṇābhimṛśyottareṇa yajuṣopastha ādhāyottarābhyamābhimantraṇaṃ mūrdhanyavaghrāṇaṃ dakṣiṇe karṇe jāpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नक्षत्रनाम च निर्दिशति
nakṣatranāma ca nirdiśati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोरेममृज्येचिषु वृद्धिरादौष्ठात्पे च वान्त्यश्रवशाश्वयुक्षु । शेषेषु नाम्वोः कप्रस्स्वरोषन्त्यः स्वाप्वोरदीर्घस्साविसर्ग इष्टः ॥ अस्यार्थः-रोहिणी रेवती मघा मृगशीर्षा ज्येष्ठा तित्रा-इत्येतेषु आद्यक्षरनिर्दिष्टेषु आदौ वृद्धिर्बवति, ऽनक्षत्रेभ्यो बहुलम्, (पासू।४-३-३७)इति बहुलग्रहणाज्जातार्थप्रत्ययस्य च लुगभावः । रूपं च रौहिणः रैवतः माघः मार्गशीर्षः ज्यैष्ठः चैत्रः इति । ष्ठात्पे च, प्रोष्ठपदेत्यत्र ष्ठकारात्परे पकारे च वृद्धिः । "जे प्रोष्ठपदानाम्ऽ(पासु।७-३-१८)इत्युत्तरपदवृद्धिरित्यर्थः । पूर्ववच्च लुगभावः प्रोष्ठपादः । वान्त्यश्रवशाश्वयुक्षु । अन्त्यमाम्नानतः अपभरणीरित्यर्थः । श्रवः श्रवणं श-शतभिषक् अश्वयुक् इत्येतेषु चतुर्षु वा विकल्पेन वृद्धिः । अत्र च श्रवणापभरण्योः बहुलग्रहणादेव लुको विकल्पः । अश्वयुक्छतभिषजोस्तु ऽवत्सशालाभिजिदश्वयुक्छ- तभिषजो वाऽ(पासू।४-३-३६) इति सूत्रेण । अपभरणः आपभरणः । श्रवणः श्रावणः । शतभिषक् शातभिषजः । अश्वयुक् आश्वयुजः । शेषेषु न उक्तादन्येषु नक्षत्रेषु न वृद्धिः यतो ऽत्र ऽश्रविष्ठाफल्गुन्यनूराधास्वातितिष्यपुनर्वसुहस्त विशाखाषाढाबहुलाल्लुक्ऽ; (पासू।४-३-३४) इत्यनेन, नक्षत्रेभ्यो बहुलम्ऽइत्यनेन च लुग्व भवति । ऽलुक्तद्धितलुकिऽ(पासू१-२-४९) इति स्त्रीप्रत्ययनिवृत्तिः कृत्तिकः तिष्यः आश्रेषः फाल्गुनः हस्तः विशाखः अनूराधः आषाढः श्रविष्ठः । आम्वोः कपरः स्वरो ऽन्त्यः, आर्द्रमूलयोरन्त्यः स्वरः कशब्दपरो भवति । पूर्वाङ्णापरोह्णार्द्रअमूलाऽइत्यादिना वुन्प्रत्यय इत्यर्थः । आर्द्रकः मूलकः । स्वाप्वोरदीर्घस्साविसर्ग इष्टः, स्वाप्वोः स्वातीपुनर्वस्वोरन्त्यस्वरो ऽदीर्घस्सविसर्गश्चेष्टः । ऽश्रविष्ठाफल्गुनीऽइत्यादिना लुक् । सविसर्गत्वं च पूर्वस्य स्त्रीप्रत्ययस्यनिवृत्तौ हल्ङ्यादिलोपाभावात् । उत्तरस्यतु तनुवदुकारान्तत्वात् । स्वातिः पुनर्वसुः । एवं सर्वेषां नक्षत्रनाम्नां प्रथमया निर्देशः सूक्तवाके । जातकर्मणि पुनस्सम्बुद्ध्या ॥२॥ तद्रहस्यं भवति
roremamṛjyeciṣu vṛddhirādauṣṭhātpe ca vāntyaśravaśāśvayukṣu / śeṣeṣu nāmvoḥ kaprassvaroṣantyaḥ svāpvoradīrghassāvisarga iṣṭaḥ // asyārthaḥ-rohiṇī revatī maghā mṛgaśīrṣā jyeṣṭhā titrā-ityeteṣu ādyakṣaranirdiṣṭeṣu ādau vṛddhirbavati, 'nakṣatrebhyo bahulam, (pā.sū.4-3-37)iti bahulagrahaṇājjātārthapratyayasya ca lugabhāvaḥ / rūpaṃ ca rauhiṇaḥ raivataḥ māghaḥ mārgaśīrṣaḥ jyaiṣṭhaḥ caitraḥ iti / ṣṭhātpe ca, proṣṭhapadetyatra ṣṭhakārātpare pakāre ca vṛddhiḥ / "je proṣṭhapadānām'(pā.su.7-3-18)ityuttarapadavṛddhirityarthaḥ / pūrvavacca lugabhāvaḥ proṣṭhapādaḥ / vāntyaśravaśāśvayukṣu / antyamāmnānataḥ apabharaṇīrityarthaḥ / śravaḥ śravaṇaṃ śa-śatabhiṣak aśvayuk ityeteṣu caturṣu vā vikalpena vṛddhiḥ / atra ca śravaṇāpabharaṇyoḥ bahulagrahaṇādeva luko vikalpaḥ / aśvayukchatabhiṣajostu 'vatsaśālābhijidaśvayukcha- tabhiṣajo vā'(pā.sū.4-3-36) iti sūtreṇa / apabharaṇaḥ āpabharaṇaḥ / śravaṇaḥ śrāvaṇaḥ / śatabhiṣak śātabhiṣajaḥ / aśvayuk āśvayujaḥ / śeṣeṣu na uktādanyeṣu nakṣatreṣu na vṛddhiḥ yato 'tra 'śraviṣṭhāphalgunyanūrādhāsvātitiṣyapunarvasuhasta viśākhāṣāḍhābahulālluk'; (pā.sū.4-3-34) ityanena, nakṣatrebhyo bahulam'ityanena ca lugva bhavati / 'luktaddhitaluki'(pā.sū1-2-49) iti strīpratyayanivṛttiḥ kṛttikaḥ tiṣyaḥ āśreṣaḥ phālgunaḥ hastaḥ viśākhaḥ anūrādhaḥ āṣāḍhaḥ śraviṣṭhaḥ / āmvoḥ kaparaḥ svaro 'ntyaḥ, ārdramūlayorantyaḥ svaraḥ kaśabdaparo bhavati / pūrvāṅṇāparohṇārdraamūlā'ityādinā vunpratyaya ityarthaḥ / ārdrakaḥ mūlakaḥ / svāpvoradīrghassāvisarga iṣṭaḥ, svāpvoḥ svātīpunarvasvorantyasvaro 'dīrghassavisargaśceṣṭaḥ / 'śraviṣṭhāphalgunī'ityādinā luk / savisargatvaṃ ca pūrvasya strīpratyayasyanivṛttau halṅyādilopābhāvāt / uttarasyatu tanuvadukārāntatvāt / svātiḥ punarvasuḥ / evaṃ sarveṣāṃ nakṣatranāmnāṃ prathamayā nirdeśaḥ sūktavāke / jātakarmaṇi punassambuddhyā //2// tadrahasyaṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधु, घृतमिति संसृज्य तस्मिन् दर्भेण हिरण्यं निष्टर्क्य बध्वावदायोत्तरैर्मन्त्रैः कुमारं प्राशयित्वोत्तराभिः पञ्चभिस्स्नापयित्वा दधि घृतमिति संसृज्य कांस्येन पृषदाज्यं व्याहृतीभिरोङ्गारचतुर्थाभिः कुमारं प्राशयित्वाद्भिश्शेषं संसृज्य गोष्ठे निनयेत्
madhu, ghṛtamiti saṃsṛjya tasmin darbheṇa hiraṇyaṃ niṣṭarkya badhvāvadāyottarairmantraiḥ kumāraṃ prāśayitvottarābhiḥ pañcabhissnāpayitvā dadhi ghṛtamiti saṃsṛjya kāṃsyena pṛṣadājyaṃ vyāhṛtībhiroṅgāracaturthābhiḥ kumāraṃ prāśayitvādbhiśśeṣaṃ saṃsṛjya goṣṭhe ninayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरया मातुरुपस्थ आधायोत्तरया दक्षिणं स्तनं प्रतिधाप्योत्तराभ्यां पृथिवीमभिमृश्योत्तरेण यजुषा संविष्टम्
uttarayā māturupastha ādhāyottarayā dakṣiṇaṃ stanaṃ pratidhāpyottarābhyāṃ pṛthivīmabhimṛśyottareṇa yajuṣā saṃviṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरेण यजुषा शिरस्त उद्कुम्भं निधाय सर्षपान् फलीकरणमिश्रानञ्जलिनोत्तरैस्त्रिस्त्रिः प्रतिस्वाहाकारं हुत्वा संशास्ति -प्रविष्टे प्रविष्ट एव तूष्णीमग्नावावपतेति
uttareṇa yajuṣā śirasta udkumbhaṃ nidhāya sarṣapān phalīkaraṇamiśrānañjalinottaraistristriḥ pratisvāhākāraṃ hutvā saṃśāsti -praviṣṭe praviṣṭa eva tūṣṇīmagnāvāvapateti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमहरहरानिर्दशतायाः
evamaharaharānirdaśatāyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशम्यामुत्थितायां स्नातायां पुत्रस्य नाम दधाति पिता मातेति
daśamyāmutthitāyāṃ snātāyāṃ putrasya nāma dadhāti pitā māteti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्व्यक्षरं चतुरक्षरं वा नामपूर्वमाख्यातोत्तरं दीर्घाभिनिष्ठानान्तं घोषवदाद्यन्तरन्तस्थम्
dvyakṣaraṃ caturakṣaraṃ vā nāmapūrvamākhyātottaraṃ dīrghābhiniṣṭhānāntaṃ ghoṣavadādyantarantastham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि वा यस्मिन् स्वित्युपसर्गस्स्यात् तद्धि प्रतिष्ठितमिति हि ब्राह्मणम्
api vā yasmin svityupasargassyāt taddhi pratiṣṭhitamiti hi brāhmaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयुजाक्षरं कुमार्याः
ayujākṣaraṃ kumāryāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवासादेत्य पुत्रस्योत्तराभ्यामभिमन्त्रणं मूर्धन्यवघ्राणं दक्षिणे कर्ण उत्तरान् मन्त्रान् जपेत्
pravāsādetya putrasyottarābhyāmabhimantraṇaṃ mūrdhanyavaghrāṇaṃ dakṣiṇe karṇa uttarān mantrān japet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुमारीमुत्तरेण यजुषाभिमन्त्रयते
kumārīmuttareṇa yajuṣābhimantrayate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.