Apastamba-Grhyasutra, with 2 commentaries 5

प्राग्घोमात् प्रदक्षिणमग्निं कृत्वा यथास्थानमुपविश्यान्वारब्धायामुत्तरा आहुतीर्जुहोति सोमाय जनिविदे स्वाहे त्येतैः प्रतिमन्त्रम्

prāgghomāt pradakṣiṇamagniṃ kṛtvā yathāsthānamupaviśyānvārabdhāyāmuttarā āhutīrjuhoti somāya janivide svāhe tyetaiḥ pratimantram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैनामुत्तरेणाग्निं दक्षिणेन पदाश्मानमास्थापयत्यातिष्ठेति

athaināmuttareṇāgniṃ dakṣiṇena padāśmānamāsthāpayatyātiṣṭheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथास्या अञ्जलावुपस्तीर्य द्विर्लअजानोप्याभिघारयति

athāsyā añjalāvupastīrya dvirlaajānopyābhighārayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यास्सोदर्यो लाजानावपतीत्येके

tasyāssodaryo lājānāvapatītyeke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते अपि सूत्रे व्यक्तार्थे । आचाराल्लाजानां त्रिरावापो जमदग्नीनाम् । लाजहोमाश्चापूर्वाः, ऽअस्या अञ्जलावुस्तीयऽइत्यादि कृत्स्नविधानात् पार्वणातिदेशाभावात् पाकयज्ञधर्माग्निमुखप्रत्यभिघारणस्विष्टकृल्ले पाञ्जनानामप्राप्तिरेव ॥ केचित्-कृत्स्नाविधानादेव साधारणतन्त्रस्य प्राप्त्यभावात् लाजकिंशुकहोमेषु तन्त्रमध्यस्थं येन जुहोतात्याद्यञ्जलिसंस्कारमपि नेच्छन्ति ॥३॥ जुहोती यं नारी ति

ete api sūtre vyaktārthe / ācārāllājānāṃ trirāvāpo jamadagnīnām / lājahomāścāpūrvāḥ, 'asyā añjalāvustīya'ityādi kṛtsnavidhānāt pārvaṇātideśābhāvāt pākayajñadharmāgnimukhapratyabhighāraṇasviṣṭakṛlle pāñjanānāmaprāptireva // kecit-kṛtsnāvidhānādeva sādhāraṇatantrasya prāptyabhāvāt lājakiṃśukahomeṣu tantramadhyasthaṃ yena juhotātyādyañjalisaṃskāramapi necchanti //3// juhotī yaṃ nārī ti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तराभिस्तसृभिः प्रदक्षिणमग्निं कृत्वाश्मानमास्थापयति यथा पुरस्तात्

uttarābhistasṛbhiḥ pradakṣiṇamagniṃ kṛtvāśmānamāsthāpayati yathā purastāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तराभिः ऽतुभ्यमग्रे पर्यवहनंऽइत्यादिभिस्तिसृभिः । प्रदक्षिणमग्निंकृत्वा । यथा पुरस्ताता तथा आतिष्ठेममित्यनया ॥६॥ होमश्चोत्तरया

uttarābhiḥ 'tubhyamagre paryavahanaṃ'ityādibhistisṛbhiḥ / pradakṣiṇamagniṃkṛtvā / yathā purastātā tathā ātiṣṭhemamityanayā //6// homaścottarayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाजहोमश्चोत्तरया ऽअर्यमणं नु देवम्ऽइत्येतया ॥७॥ पुनः परिक्रमणम्

lājahomaścottarayā 'aryamaṇaṃ nu devam'ityetayā //7// punaḥ parikramaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्थापनम्

āsthāpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निप्रदक्षिणम् ॥८॥ आत्मनः ॥९॥ होमश्चोत्तरया

agnipradakṣiṇam //8// ātmanaḥ //9// homaścottarayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽत्वमर्यमा भवसिऽइत्येतया ॥१०॥ पुनः परिक्रमणम्

'tvamaryamā bhavasi'ityetayā //10// punaḥ parikramaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽहोमश्चोत्तरयाऽइत्यादिषु पञ्चसु सूत्रेषु ऽयथा पुरस्तात्ऽइत्यनुषङ्गः । कार्यः कार्यमिति च यथालिङ्गं वाक्यशेषः ॥११॥ जयादि प्रतिपद्यते

'homaścottarayā'ityādiṣu pañcasu sūtreṣu 'yathā purastāt'ityanuṣaṅgaḥ / kāryaḥ kāryamiti ca yathāliṅgaṃ vākyaśeṣaḥ //11// jayādi pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिषेचनान्तं कृत्वोत्तराभ्यां योक्त्रं विमुच्य तां ततः प्र वा वाहयेत् प्र वा हारयेत्

pariṣecanāntaṃ kṛtvottarābhyāṃ yoktraṃ vimucya tāṃ tataḥ pra vā vāhayet pra vā hārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समोप्यैतमग्निमनुहरन्ति

samopyaitamagnimanuharanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतं विवाहाग्निं समोप्योखायामनुहरन्ति अव्यवायेन वध्वाः पश्चान्नयन्ति परिकर्मिणः । एतमितिग्रहणं विवाहाग्नेरौपासनाख्यस्य संस्कारशब्दाभिव्यङ्ग्यस्य प्रयाणे ऽपि नित्यं प्रत्यक्षनयनार्थम् । अगृह्यमाणे त्वेतमित्यास्मिन् अदृष्टार्थ सर्वार्थस्य लौकिकाकाग्नेरनुहरणं स्यात् । औपासनस्य च गृह्यान्तरेण प्रयाणे विहितं समारोपणं स्यात् ॥१४॥ नित्यः

etaṃ vivāhāgniṃ samopyokhāyāmanuharanti avyavāyena vadhvāḥ paścānnayanti parikarmiṇaḥ / etamitigrahaṇaṃ vivāhāgneraupāsanākhyasya saṃskāraśabdābhivyaṅgyasya prayāṇe 'pi nityaṃ pratyakṣanayanārtham / agṛhyamāṇe tvetamityāsmin adṛṣṭārtha sarvārthasya laukikākāgneranuharaṇaṃ syāt / aupāsanasya ca gṛhyāntareṇa prayāṇe vihitaṃ samāropaṇaṃ syāt //14// nityaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धार्यः

dhāryaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुगतो मन्थ्यः

anugato manthyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोत्रियागाराद्वाऽहार्यः

śrotriyāgārādvā'hāryaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपवासश्चान्यतरस्य भार्यायाः पत्युर्वा

upavāsaścānyatarasya bhāryāyāḥ patyurvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यतरस्य कालस्य अह्नो वा रात्रेर्चा सम्बन्धी उपवासः अनशनं भार्यायाः पत्युर्वा भवति । चकारोग्न्युत्पत्तिप्रायस्चित्तयोः समुच्चयार्थः । यद्यहनि रात्रौ वा प्राग्भोजनादनुगतिस्तदा मथित्वाऽहृत्य वा ऽयत्रक्वचेऽति विधिनेपसमाधाय ऽयद्यविज्ञाता सर्वव्यापद्वाऽ; इति सर्वप्रायश्चित्तं हुत्वा कालशेषमुपवसेत् । यदि भोजनादूर्ध्व तदा तत्कालशेषमागामिकालं च । सर्वता तु विज्ञातमात्र एवानुगमने उत्पादनादि कार्यम्, निमित्तानन्तरं नैमित्तिकस्यावश्यकर्तव्यत्वात् ॥ अन्ये तु- भार्यापत्योरुभयोरप्युपवासो न विकल्पः, स्वामित्वाविशेषात्, ऽपर्वसु चोभयोरुपवासःऽ(आप। ध।२-१-४) इति स्मार्ते समुच्चयस्य दृष्टत्वाच्च । वाशब्दस्तु चार्थ इति । तेषामुपवासश्चान्यतरस्येत्येतावदेवालं सूत्रम् । अर्थादेव स्वामिनोरुभयोरप्युपवासो भविष्यति ॥ केचित् -ऽउपवासश्चान्यतरस्य भार्यायाः पत्युर्वानुगतेऽइति सूत्रं छित्वा व्यवहितान्वयकल्पनया व्याचक्षते- अनुगतो ऽग्नौ बार्यायाः पत्युश्चोपवासो ऽन्यतरस्य वेति । अत्र प्रकृते ऽपि पुनरनुगत इति ग्रहणमधिकयत्नमन्तरेणैवंविधानां प्रासङ्गिकार्थता न स्यात्, किन्तु परमप्रकृतार्थतैवेति ज्ञापयितुमिति ॥१९॥ अनुगते ऽपि वोत्तरया जुगुयान्नोपवसेत्

anyatarasya kālasya ahno vā rātrercā sambandhī upavāsaḥ anaśanaṃ bhāryāyāḥ patyurvā bhavati / cakārognyutpattiprāyascittayoḥ samuccayārthaḥ / yadyahani rātrau vā prāgbhojanādanugatistadā mathitvā'hṛtya vā 'yatrakvace'ti vidhinepasamādhāya 'yadyavijñātā sarvavyāpadvā'; iti sarvaprāyaścittaṃ hutvā kālaśeṣamupavaset / yadi bhojanādūrdhva tadā tatkālaśeṣamāgāmikālaṃ ca / sarvatā tu vijñātamātra evānugamane utpādanādi kāryam, nimittānantaraṃ naimittikasyāvaśyakartavyatvāt // anye tu- bhāryāpatyorubhayorapyupavāso na vikalpaḥ, svāmitvāviśeṣāt, 'parvasu cobhayorupavāsaḥ'(āpa. dha.2-1-4) iti smārte samuccayasya dṛṣṭatvācca / vāśabdastu cārtha iti / teṣāmupavāsaścānyatarasyetyetāvadevālaṃ sūtram / arthādeva svāminorubhayorapyupavāso bhaviṣyati // kecit -'upavāsaścānyatarasya bhāryāyāḥ patyurvānugate'iti sūtraṃ chitvā vyavahitānvayakalpanayā vyācakṣate- anugato 'gnau bāryāyāḥ patyuścopavāso 'nyatarasya veti / atra prakṛte 'pi punaranugata iti grahaṇamadhikayatnamantareṇaivaṃvidhānāṃ prāsaṅgikārthatā na syāt, kintu paramaprakṛtārthataiveti jñāpayitumiti //19// anugate 'pi vottarayā juguyānnopavaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरा रथस्योत्तम्भनी

uttarā rathasyottambhanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तराऽसत्येनोत्तभिताऽइत्येषारथस्योत्तम्भनीउत्तम्भने करणमन्त्रः ॥२१॥ वाहावुत्तराभ्यां युनक्ति दक्षिणमग्रे

uttarā'satyenottabhitā'ityeṣārathasyottambhanīuttambhane karaṇamantraḥ //21// vāhāvuttarābhyāṃ yunakti dakṣiṇamagre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तराभ्यां ऽयुञ्जन्ति ब्रध्नंऽऽयोगे योगेऽइति द्वाभ्यां अश्वावनड्वाहौ वा युगधुरोराबध्नाति । तयोश्चदक्षिणं वाहं पूर्वयनक्ति । द्वाभ्यां द्वाभ्यामेकैकं, नैवैवया । अत्र च उत्तराभ्यामिति द्वन्द्वापवादेनैकशेषेण समभिव्याहृतयोजनक्रियापेक्षयेतरेतरयोगाभिहितयोर्द्वयोरपि मन्त्रयोस्सहितयोर्विनियोगात् ऽएकमन्त्राणि कर्माणिऽ(आपप।१-४१) इत्वस्यापवादः । नन्वेवं द्वितीयस्य मन्त्रस्यादृष्टार्थता स्यात्? सत्यम्-तथापि, द्वाभ्यां द्वाभ्यामेकैकमिति परमाप्तभाष्यकारवचनादेकैकवाहयोजने सहितमन्त्रद्वयाचारः कृत्स्नदेशकालकर्तृव्याप्त इत्यनुमीयते ॥ २२ ॥ आरोहतीमुत्तराभिरभिमन्त्रयते

uttarābhyāṃ 'yuñjanti bradhnaṃ''yoge yoge'iti dvābhyāṃ aśvāvanaḍvāhau vā yugadhurorābadhnāti / tayoścadakṣiṇaṃ vāhaṃ pūrvayanakti / dvābhyāṃ dvābhyāmekaikaṃ, naivaivayā / atra ca uttarābhyāmiti dvandvāpavādenaikaśeṣeṇa samabhivyāhṛtayojanakriyāpekṣayetaretarayogābhihitayordvayorapi mantrayossahitayorviniyogāt 'ekamantrāṇi karmāṇi'(āpa.pa.1-41) itvasyāpavādaḥ / nanvevaṃ dvitīyasya mantrasyādṛṣṭārthatā syāt? satyam-tathāpi, dvābhyāṃ dvābhyāmekaikamiti paramāptabhāṣyakāravacanādekaikavāhayojane sahitamantradvayācāraḥ kṛtsnadeśakālakartṛvyāpta ityanumīyate // 22 // ārohatīmuttarābhirabhimantrayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत्रे वर्त्मनोर्व्यवस्तृणात्त्युत्तरया नीलं दक्षिणस्यां लोहितमुत्तरस्याम्

sūtre vartmanorvyavastṛṇāttyuttarayā nīlaṃ dakṣiṇasyāṃ lohitamuttarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्त्मनोःवर्तन्योरित्यर्थपीठः । नीलं दक्षिणस्यामिति स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् । रथस्य भाविन्योर्र्वतन्योः नीललोहिते भवतः उत्येतया द्वे सूत्रे व्यवस्तृणातितिर्यक्स्तृणाति । एतच्च युगपत्, नीललोहिते भवत इति द्विवचनलिङ्गात् । तयोश्च सूत्रयोर्दक्षिणस्यांवर्वन्यां नीलंव्यवस्तृणाति,उत्तरस्यांच लोहितम् ॥ २४ ॥ ते उत्तराभिरभियाति

vartmanoḥvartanyorityarthapīṭhaḥ / nīlaṃ dakṣiṇasyāmiti strīliṅganirdeśāt / rathasya bhāvinyorrvatanyoḥ nīlalohite bhavataḥ utyetayā dve sūtre vyavastṛṇātitiryakstṛṇāti / etacca yugapat, nīlalohite bhavata iti dvivacanaliṅgāt / tayośca sūtrayordakṣiṇasyāṃvarvanyāṃ nīlaṃvyavastṛṇāti,uttarasyāṃca lohitam // 24 // te uttarābhirabhiyāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीर्थस्थाणुचतुष्पथव्यतिक्रमे चोत्तरां जपेत्

tīrthasthāṇucatuṣpathavyatikrame cottarāṃ japet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.