औपासने पचने वा कल्पितादन्नात्, तदभावे हविष्यमन्नं व्रीहियवादि, आकाष्ठात्, देवेभ्यस्स्वाहेति हस्तेन जुहुयाते;सन्निपातीतिकर्तव्यतयोरौपासनहोमवैश्वदेवयोर्हस्तेन होमस्य दृष्टत्वात् । मन्त्रवच्चोभयतः परिषेचनम्, तयोर्दृष्टत्वादेव । वृष्टिरसि । वषट्कारहोमेषु विद्युद्वृष्टी इत्युपदेशः । अथ प्राचीनावीती पितृयज्ञेन यक्ष्ये इत्युक्त्वा विद्युदासि । शुचौभूमौ कल्पितादोदनात् हस्तेन अङ्गुष्ठप्रदेशिन्यावन्तरेण पितृभ्यः स्वधास्तु, इति दद्यात् आहुतिमात्रम् । वृष्टिरसि । पित्र्यं बलिहरणविधिनेत्युपदेशः । अथ बलिहरणस्य होमतुल्यत्वात् यज्ञोपवीती भूतयज्ञेन यक्ष्य इत्युक्त्वा, वुद्युत् । शुचौ भूमावेव हस्तेन ऽइदं भूतेभ्यो ऽस्तुऽइति दद्यात् । वृष्टिः बलिहरणविधिनेत्युपदेशः । अथ दानस्य होमतुल्यत्वात् यज्ञोपवीती मनुष्ययज्ञेन यक्ष्य इत्युक्त्वा, विध्युत । ब्राह्मणतर्पणं, सङ्कल्पितस्य वा दानम् । वृष्टिः दानमाज्ञमित्युपदेशः । ब्रह्मयज्ञं तु पूर्वमेव कुर्वीत अग्निहोत्रमौपासनं वा हुत्वा;ऽउतित आदित्येऽ(तैआ।२-११) इति वचननात् । तस्य कर्मोच्यते-ऽब्रह्मयज्ञेन यक्ष्यमाणःऽ(तैआ।२-११) इत्यादि ब्राह्मणोक्तदेशे यथाविध्याचामेत् । अस्मिंस्त्वाचमने विशेषः- ऽदक्षिणत उपवीयऽइत्यारभ्य ऽसकृदुपस्पृश्यऽ(तैआ।२-११) इत्येवमन्ते विगुणे कृते ऽयदि यजुष्टऽइति ऽभुवस्वाहाऽइति होमः प्रायश्चित्त्म् । ऽदाक्षिणेन पाणिना सव्यं प्रोक्ष्यऽइत्यारभ्य शेषे विगुणे कृते ऽयद्यविज्ञाताऽइति प्रायश्चित्तम् । अथ क्रम उच्यते- ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्ये इत्युक्त्वा, विद्युत । आचमनम् । आसनकल्पनादि सावित्रीजपान्तं कृत्वा वेदस्यादित आरभ्य यथाध्यायमध्ययनमध्यायः कृत्स्नस्य वेदस्यासमाप्तेः;ऽश्रावण्यां पौर्णमास्यामध्यायमुपाकृत्यऽ(आपध।१-९-१) इति वचनात् येन प्रकारेणाध्यायो येन च क्रमेणा धीर्यतेऽविना चाम्नानैः आदिप्रदिश्टानुषङ्गप्रख्यादिभिः, उत्सृजन् उत्सृज्योत्सृज्य, वाचा मनसा च यावत्तरसं यावच्छक्यमधीयीत । परिधानीयां कृत्वा, वृष्टिरसि । एवमहरहः कृतान्तादारभ्य यावत्समाप्तो वेदः सहैकाग्नि विधिकाण्डेन । समस्तमधीत्य वैश्वदेव मन्त्रानधीत्य ततः प्रसुग्मन्तेति प्रश्नद्वयधीयीत । एवं विनियोगदर्शनात्, ऽऐकाग्निको विधिः काण्डं वैश्वदेवमिति स्थितिः, ॥ इति वचनाच्च । यद्यनेकशाखाध्यायी ततो ऽनेनैव विधिना द्वितीयं पुनरधीयीत ऋग्यजुस्साम्नां क्रमेण अध्ययने यद्यनध्यायस्स्यात्, तदैकां वर्चमेकं वा यजुरेकं वा साम कृतांतादेवारभ्याभिव्याहरेत् । यदा ब्राह्मणस्य क्रमेण तदा ऽभूर्भुवस्सुवस्सत्यं तपश्श्रद्धायां जुहोमीऽत्यभिव्याहरेत् । एवं यावज्जीवं ब्रह्मयज्ञं कुर्वीत । मनुष्ययज्ञान्ते ऽसर्वान् वैश्वदेवेभागिनः कुर्वीत, (आपध।२-९-५) इत्यादिविधानेन सर्वेषु पत्न्यन्तेषु भुक्त्वत्सु, पाकपरिवेषणपात्रेभ्यो लेपान् सङ्कृष्योत्तरतः शुचौ देशे रुद्राय सम्पदानभूताय निनयेत्, ऽरुद्रायस्वाहाऽइति । नित्यवच्चनिनयनम्;प्रतिपत्तिकर्मत्वात् । ऽएवं वास्तु शिवं भवतिऽ(आपध।२-४-२३) इत्यर्थवादः । ऽद्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात्ऽ; (पूमी।४-३-१) इति न्यायात् । फलं वा, सूत्रकारेणोपदिष्टत्वात् ऽयएतानव्यग्रो यथोपदेशं कुरुते नित्यः स्वर्गः पुष्टिश्चऽ(आपध।२-४-९) इति । एवमृते महायत्रेभ्यः सायं रौद्रान्तं कृत्वा वैहायसमाकाशे भूतबलिं कुर्वीत ॥ अन्य आहुः-ऽनक्तमेवोत्तमेनऽ(आप।२-४-८) इत्येवकारस्य व्यवहितान्वयाद्वैहायसमेव सायमिति ॥ इदानीं प्रसङ्गात् सर्पवलेस्तदुत्सर्गस्य च देवतामुपदिशति- पौर्णमास्यां पौर्णमासी यस्यां क्रियते
aupāsane pacane vā kalpitādannāt, tadabhāve haviṣyamannaṃ vrīhiyavādi, ākāṣṭhāt, devebhyassvāheti hastena juhuyāte;sannipātītikartavyatayoraupāsanahomavaiśvadevayorhastena homasya dṛṣṭatvāt / mantravaccobhayataḥ pariṣecanam, tayordṛṣṭatvādeva / vṛṣṭirasi / vaṣaṭkārahomeṣu vidyudvṛṣṭī ityupadeśaḥ / atha prācīnāvītī pitṛyajñena yakṣye ityuktvā vidyudāsi / śucaubhūmau kalpitādodanāt hastena aṅguṣṭhapradeśinyāvantareṇa pitṛbhyaḥ svadhāstu, iti dadyāt āhutimātram / vṛṣṭirasi / pitryaṃ baliharaṇavidhinetyupadeśaḥ / atha baliharaṇasya homatulyatvāt yajñopavītī bhūtayajñena yakṣya ityuktvā, vudyut / śucau bhūmāveva hastena 'idaṃ bhūtebhyo 'stu'iti dadyāt / vṛṣṭiḥ baliharaṇavidhinetyupadeśaḥ / atha dānasya homatulyatvāt yajñopavītī manuṣyayajñena yakṣya ityuktvā, vidhyuta / brāhmaṇatarpaṇaṃ, saṅkalpitasya vā dānam / vṛṣṭiḥ dānamājñamityupadeśaḥ / brahmayajñaṃ tu pūrvameva kurvīta agnihotramaupāsanaṃ vā hutvā;'utita āditye'(tai.ā.2-11) iti vacananāt / tasya karmocyate-'brahmayajñena yakṣyamāṇaḥ'(tai.ā.2-11) ityādi brāhmaṇoktadeśe yathāvidhyācāmet / asmiṃstvācamane viśeṣaḥ- 'dakṣiṇata upavīya'ityārabhya 'sakṛdupaspṛśya'(tai.ā.2-11) ityevamante viguṇe kṛte 'yadi yajuṣṭa'iti 'bhuvasvāhā'iti homaḥ prāyaścittm / 'dākṣiṇena pāṇinā savyaṃ prokṣya'ityārabhya śeṣe viguṇe kṛte 'yadyavijñātā'iti prāyaścittam / atha krama ucyate- brahmayajñena yakṣye ityuktvā, vidyuta / ācamanam / āsanakalpanādi sāvitrījapāntaṃ kṛtvā vedasyādita ārabhya yathādhyāyamadhyayanamadhyāyaḥ kṛtsnasya vedasyāsamāpteḥ;'śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmadhyāyamupākṛtya'(āpa.dha.1-9-1) iti vacanāt yena prakāreṇādhyāyo yena ca krameṇā dhīryate'vinā cāmnānaiḥ ādipradiśṭānuṣaṅgaprakhyādibhiḥ, utsṛjan utsṛjyotsṛjya, vācā manasā ca yāvattarasaṃ yāvacchakyamadhīyīta / paridhānīyāṃ kṛtvā, vṛṣṭirasi / evamaharahaḥ kṛtāntādārabhya yāvatsamāpto vedaḥ sahaikāgni vidhikāṇḍena / samastamadhītya vaiśvadeva mantrānadhītya tataḥ prasugmanteti praśnadvayadhīyīta / evaṃ viniyogadarśanāt, 'aikāgniko vidhiḥ kāṇḍaṃ vaiśvadevamiti sthitiḥ, // iti vacanācca / yadyanekaśākhādhyāyī tato 'nenaiva vidhinā dvitīyaṃ punaradhīyīta ṛgyajussāmnāṃ krameṇa adhyayane yadyanadhyāyassyāt, tadaikāṃ varcamekaṃ vā yajurekaṃ vā sāma kṛtāṃtādevārabhyābhivyāharet / yadā brāhmaṇasya krameṇa tadā 'bhūrbhuvassuvassatyaṃ tapaśśraddhāyāṃ juhomī'tyabhivyāharet / evaṃ yāvajjīvaṃ brahmayajñaṃ kurvīta / manuṣyayajñānte 'sarvān vaiśvadevebhāginaḥ kurvīta, (āpa.dha.2-9-5) ityādividhānena sarveṣu patnyanteṣu bhuktvatsu, pākapariveṣaṇapātrebhyo lepān saṅkṛṣyottarataḥ śucau deśe rudrāya sampadānabhūtāya ninayet, 'rudrāyasvāhā'iti / nityavaccaninayanam;pratipattikarmatvāt / 'evaṃ vāstu śivaṃ bhavati'(āpa.dha.2-4-23) ityarthavādaḥ / 'dravyasaṃskārakarmasu parārthatvāt'; (pū.mī.4-3-1) iti nyāyāt / phalaṃ vā, sūtrakāreṇopadiṣṭatvāt 'yaetānavyagro yathopadeśaṃ kurute nityaḥ svargaḥ puṣṭiśca'(āpa.dha.2-4-9) iti / evamṛte mahāyatrebhyaḥ sāyaṃ raudrāntaṃ kṛtvā vaihāyasamākāśe bhūtabaliṃ kurvīta // anya āhuḥ-'naktamevottamena'(āpa.2-4-8) ityevakārasya vyavahitānvayādvaihāyasameva sāyamiti // idānīṃ prasaṅgāt sarpavalestadutsargasya ca devatāmupadiśati- paurṇamāsyāṃ paurṇamāsī yasyāṃ kriyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.