Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina) 5.5.4

श्येत आश्विनो भवति । श्येताविव ह्यश्विनावविर्मल्हा सारस्वती भवत्यृषभमिन्द्राय सृत्राम्ण आलभते दुर्वेदा एवंसमृद्धाः पशवो यद्येवंसमृद्धान्न विन्देदप्यजानेवालभेरंस्ते हि सुश्रपतरा भवन्ति स यद्यजानालभेरंलोहित आश्विनो भवति तद्यदेतया यजते

śyeta āśvino bhavati | śyetāviva hyaśvināvavirmalhā sārasvatī bhavatyṛṣabhamindrāya sṛtrāmṇa ālabhate durvedā evaṃsamṛddhāḥ paśavo yadyevaṃsamṛddhānna vindedapyajānevālabheraṃste hi suśrapatarā bhavanti sa yadyajānālabheraṃlohita āśvino bhavati tadyadetayā yajate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वष्टुर्ह वै पुत्रः । त्रिषीर्षा षडक्ष आस तस्य त्रीण्येव मुखान्यासुस्तद्यदेवंरूप आस तस्माद्विश्वरूपो नाम

tvaṣṭurha vai putraḥ | triṣīrṣā ṣaḍakṣa āsa tasya trīṇyeva mukhānyāsustadyadevaṃrūpa āsa tasmādviśvarūpo nāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य सोमपानमेवैकम् मुखमास । सुरापाणमेकमन्यस्मा अशनायैकं तमिन्द्रो दिद्वेष तस्य तानि शीर्षाणि प्रचिचेद

tasya somapānamevaikam mukhamāsa | surāpāṇamekamanyasmā aśanāyaikaṃ tamindro didveṣa tasya tāni śīrṣāṇi praciceda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यत्सोमपानमास । ततः कपिञ्जलः समभवत्तस्मात्स बभ्रुक इव बभ्रुरिव हि सोमो राजा

sa yatsomapānamāsa | tataḥ kapiñjalaḥ samabhavattasmātsa babhruka iva babhruriva hi somo rājā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यत्सुरापाणमास । ततः कलविङ्कः समभवत्तस्मात्सो ऽभिमाद्यत्क इव वदत्यभिमाद्यन्निव हि सुराम् पीत्वा वदति

atha yatsurāpāṇamāsa | tataḥ kalaviṅkaḥ samabhavattasmātso 'bhimādyatka iva vadatyabhimādyanniva hi surām pītvā vadati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदत्यस्मा अशनायास । ततस्तित्तिरिः समभवत्तस्मात्स विश्वरूपतम इव सन्त्येव घृतस्तोका इव त्वन्मधुस्तोका इव त्वत्पर्णेष्वाश्चुतिता एवंरूपमिव हि स तेनाशनमावयत्

atha yadatyasmā aśanāyāsa | tatastittiriḥ samabhavattasmātsa viśvarūpatama iva santyeva ghṛtastokā iva tvanmadhustokā iva tvatparṇeṣvāścutitā evaṃrūpamiva hi sa tenāśanamāvayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स त्वष्टा चुक्रोध । कुविन्मे पुत्रमबधीदिति सो ऽपेन्द्रमेव सोममाजह्रे स यथायं सोमः प्रसुत एवमपेन्द्र एवास

sa tvaṣṭā cukrodha | kuvinme putramabadhīditi so 'pendrameva somamājahre sa yathāyaṃ somaḥ prasuta evamapendra evāsa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रो ह वा ईक्षां चक्रे । इदं वै मा सोमादन्तर्यन्तीति स यथा बलीयानबलीयस एवमनुपहूत एव यो द्रोणकलशे शुक्र आस तम् भक्षयां चकार स हैनं जिहिंस सो ऽस्य विष्वङ्ङेव प्राणेभ्यो दुद्राव मुखाद्धैवास्य न दुद्राव तस्मात्प्रायश्चित्तिरास स यद्धापि मुखादद्रोष्यन्न हैव प्रायश्चित्तिरभविष्यत्

indro ha vā īkṣāṃ cakre | idaṃ vai mā somādantaryantīti sa yathā balīyānabalīyasa evamanupahūta eva yo droṇakalaśe śukra āsa tam bhakṣayāṃ cakāra sa hainaṃ jihiṃsa so 'sya viṣvaṅṅeva prāṇebhyo dudrāva mukhāddhaivāsya na dudrāva tasmātprāyaścittirāsa sa yaddhāpi mukhādadroṣyanna haiva prāyaścittirabhaviṣyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चत्वारो वै वर्णाः । ब्राह्मणो राजन्यो वैश्यः शूद्रो न हैतेषामेकश्चन भवति यः सोमं वमति स यद्धैतेषामेकश्चित्स्या तस्याद्धैव प्रायश्चित्तिः

catvāro vai varṇāḥ | brāhmaṇo rājanyo vaiśyaḥ śūdro na haiteṣāmekaścana bhavati yaḥ somaṃ vamati sa yaddhaiteṣāmekaścitsyā tasyāddhaiva prāyaścittiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यन्नस्तो ऽद्रवत् । ततः सिंहः समभवदथ यत्कर्णाभ्यामद्रवत्ततो कृकः समभवदथ यदवाचः प्राणादद्रवत्ततः शार्दूलज्येष्ठाः श्वापदाः समभवन्नथ यदुत्तरात्प्राणादद्रवत्सा परिस्रुदथ त्रिर्निरष्ठीवत्ततः कुवलं कर्कन्धु बदरमिति समभवत्स सर्वेणैव व्यार्ध्यत सर्वं हि सोमः

sa yannasto 'dravat | tataḥ siṃhaḥ samabhavadatha yatkarṇābhyāmadravattato kṛkaḥ samabhavadatha yadavācaḥ prāṇādadravattataḥ śārdūlajyeṣṭhāḥ śvāpadāḥ samabhavannatha yaduttarātprāṇādadravatsā parisrudatha trirniraṣṭhīvattataḥ kuvalaṃ karkandhu badaramiti samabhavatsa sarveṇaiva vyārdhyata sarvaṃ hi somaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स सोमातिपूतो मङ्कुरिव चचार । तमेतयाश्विनावभिषज्यतां तं सर्वेणैव समार्धयतां सर्वं हि सोमः स वसीयानेवेष्ट्वाभवत्

sa somātipūto maṅkuriva cacāra | tametayāśvināvabhiṣajyatāṃ taṃ sarveṇaiva samārdhayatāṃ sarvaṃ hi somaḥ sa vasīyāneveṣṭvābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते देवा अब्रुवन् । सुत्रातम् बतैनमत्रासतामिति तस्मात्सौत्रामणी नाम

te devā abruvan | sutrātam batainamatrāsatāmiti tasmātsautrāmaṇī nāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हैतयापि सोमातिपूतम् भिषज्येत् । सर्वेण वा एष व्यृध्यते यं सोमो ऽतिपवते सर्वं हि सोमस्तं सर्वेणैव समर्धयति सर्वं हि सोमः स वसीयानेवेष्ट्वा भवति तस्मादु हैतयापि सोमातिपूतम् भिषज्येत

sa haitayāpi somātipūtam bhiṣajyet | sarveṇa vā eṣa vyṛdhyate yaṃ somo 'tipavate sarvaṃ hi somastaṃ sarveṇaiva samardhayati sarvaṃ hi somaḥ sa vasīyāneveṣṭvā bhavati tasmādu haitayāpi somātipūtam bhiṣajyeta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्यदेतया राजसूययाजी यजते । सवान्वा एष यज्ञक्रतूनवरुन्द्धे सर्वा इष्टीरपि दर्विहोमान्यो राजसूयेन यजते देवसृष्टा वा एषेष्टिर्यत्सौत्रामण्यनया मे ऽपीष्टमसदनयापि सूया इति तस्माद्वा एतया राजसूययाजी यजते

tadyadetayā rājasūyayājī yajate | savānvā eṣa yajñakratūnavarunddhe sarvā iṣṭīrapi darvihomānyo rājasūyena yajate devasṛṣṭā vā eṣeṣṭiryatsautrāmaṇyanayā me 'pīṣṭamasadanayāpi sūyā iti tasmādvā etayā rājasūyayājī yajate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदाश्विनो भवति । अश्विनौ वा एनमभिषज्यतां तथो एवैनमेष एतदश्विभ्यामेव भिषज्यति तस्मादाश्विनो भवति

atha yadāśvino bhavati | aśvinau vā enamabhiṣajyatāṃ tatho evainameṣa etadaśvibhyāmeva bhiṣajyati tasmādāśvino bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यत्सारस्वतो भवति । वाग्वै सरस्वती वाचा वा एनमश्विनावभिषज्यतां तथो एवैनमेष एतद्वाचैव भिषज्यति तस्मात्सारस्वतो भवति

atha yatsārasvato bhavati | vāgvai sarasvatī vācā vā enamaśvināvabhiṣajyatāṃ tatho evainameṣa etadvācaiva bhiṣajyati tasmātsārasvato bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदैन्द्रो भवति इन्द्रो वै यज्ञस्य देवता तयैवैनमेतद्भिषज्यति तस्मादैन्द्रो भवति

atha yadaindro bhavati indro vai yajñasya devatā tayaivainametadbhiṣajyati tasmādaindro bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेषु पशुषु । सिंहलोमानि वृकलोमानि शार्दूललोमानीत्यावपत्येतद्वै ततः समभवद्यदेनं सोमो ऽत्यपवत तेनैवैनमेतत्समर्धयति कृत्स्नं करोति तस्मादेतान्यावपति

eteṣu paśuṣu | siṃhalomāni vṛkalomāni śārdūlalomānītyāvapatyetadvai tataḥ samabhavadyadenaṃ somo 'tyapavata tenaivainametatsamardhayati kṛtsnaṃ karoti tasmādetānyāvapati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदु तथा न कुर्यात् । उल्कया ह स नखिन्या पशूननुषुवति य एतानि पशुष्वावपति तस्मादु परिस्रुत्येवावपेत्तथा होल्कया नखिन्या पशून्नानुषुवति तथो एवैनं समर्धयति कृत्स्नं करोति तस्मादु परिस्रुत्येवावपेत

tadu tathā na kuryāt | ulkayā ha sa nakhinyā paśūnanuṣuvati ya etāni paśuṣvāvapati tasmādu parisrutyevāvapettathā holkayā nakhinyā paśūnnānuṣuvati tatho evainaṃ samardhayati kṛtsnaṃ karoti tasmādu parisrutyevāvapeta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पूर्वेद्युः । परिस्रुतं संदधात्याश्विभ्याम् पच्यस्व सरस्वत्यै पच्यस्वेन्द्राय सुत्राम्णे पच्यस्वेति सा यदा परिस्रुद्भवत्यथैनया प्रचरति

atha pūrvedyuḥ | parisrutaṃ saṃdadhātyāśvibhyām pacyasva sarasvatyai pacyasvendrāya sutrāmṇe pacyasveti sā yadā parisrudbhavatyathainayā pracarati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वावग्नी उद्धरन्ति । उत्तरवेदावेवोत्तरमुद्धते दक्षिणं नेत्सोमाहुतीश्च सुराहुतीश्च सह जुहवामेति तस्माद्द्वावग्नी उद्धरन्त्युत्तरवेदावेवोत्तरमुद्धते दक्षिणमथ यदा वपाभिः प्रचरत्यथैतया परिस्रुता प्रचरति

dvāvagnī uddharanti | uttaravedāvevottaramuddhate dakṣiṇaṃ netsomāhutīśca surāhutīśca saha juhavāmeti tasmāddvāvagnī uddharantyuttaravedāvevottaramuddhate dakṣiṇamatha yadā vapābhiḥ pracaratyathaitayā parisrutā pracarati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां दर्भैः पावयति । पूतासदिति वायुः पूतः पवित्रेण प्रत्यङ् सोमो अतिस्रुतः इन्द्रस्य युज्यः सखेति तत्कुवलसक्तून्कर्कन्धुसक्तून्बदरसक्तूनित्यावपत्येतद्वै ततः समभवद्यत्त्रिर्निरष्ठीवत्तेनैवैनमेतत्समर्धयति कृत्स्नं करोति तस्मादेतानावपति

tāṃ darbhaiḥ pāvayati | pūtāsaditi vāyuḥ pūtaḥ pavitreṇa pratyaṅ somo atisrutaḥ indrasya yujyaḥ sakheti tatkuvalasaktūnkarkandhusaktūnbadarasaktūnityāvapatyetadvai tataḥ samabhavadyattrirniraṣṭhīvattenaivainametatsamardhayati kṛtsnaṃ karoti tasmādetānāvapati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ग्रहान्गृह्णाति । एकं वा त्रीन्वैकस्त्वेव ग्रहीतव्य एका हि पुरोरुग्भवत्येकानुवाक्यैका याज्या तस्मादेका एव ग्रहीतव्यः

atha grahāngṛhṇāti | ekaṃ vā trīnvaikastveva grahītavya ekā hi purorugbhavatyekānuvākyaikā yājyā tasmādekā eva grahītavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स गृह्णाति । कुविदङ्ग यवमन्तो यवं चिद्यथा दान्त्यनुपूर्वं वियूय इहेहैषां कृणुहि भोजनानि ये बर्हिषो नमौक्तिं यजन्ति उपयामगृहीतो ऽस्यश्विभ्यां त्वा सरस्वत्यै त्वेन्द्राय त्वा सुत्राम्ण इति यद्यु त्रीन्गृह्णीयादेतयैव गृह्णीयादुपयामैस्तु तर्हि नाना गृह्णीयादथाहाश्विभ्याम् सरस्वत्या इन्द्राय सुत्राम्णे ऽनुब्रूहीति

sa gṛhṇāti | kuvidaṅga yavamanto yavaṃ cidyathā dāntyanupūrvaṃ viyūya ihehaiṣāṃ kṛṇuhi bhojanāni ye barhiṣo namauktiṃ yajanti upayāmagṛhīto 'syaśvibhyāṃ tvā sarasvatyai tvendrāya tvā sutrāmṇa iti yadyu trīngṛhṇīyādetayaiva gṛhṇīyādupayāmaistu tarhi nānā gṛhṇīyādathāhāśvibhyām sarasvatyā indrāya sutrāmṇe 'nubrūhīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽन्वाह । युवं सुराममश्विना नमुचावासुरे सचा विपिपाना सुभस्पती इन्द्रं कर्मस्वावतमित्याश्राव्याहाश्विनौ सरस्वतीमिन्द्रं सुत्रामाणं यजेति

so 'nvāha | yuvaṃ surāmamaśvinā namucāvāsure sacā vipipānā subhaspatī indraṃ karmasvāvatamityāśrāvyāhāśvinau sarasvatīmindraṃ sutrāmāṇaṃ yajeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यजति । पुत्रमिव पितरावश्विनोभेन्द्रावथुः काव्यैर्दंसनाभिः यत्सुरामं व्यपिबः शचीभिः सरस्वती त्वा मघवन्नभिष्णगिति द्विर्होता वषट्करोति द्विरध्वर्युर्जुहोत्याहरति भक्षं यद्यु त्रीन्गृह्णीयादेतस्यैवानु होममितरौ हूयेते

sa yajati | putramiva pitarāvaśvinobhendrāvathuḥ kāvyairdaṃsanābhiḥ yatsurāmaṃ vyapibaḥ śacībhiḥ sarasvatī tvā maghavannabhiṣṇagiti dvirhotā vaṣaṭkaroti dviradhvaryurjuhotyāharati bhakṣaṃ yadyu trīngṛhṇīyādetasyaivānu homamitarau hūyete

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कुम्भः । शतवितृणो वा भवति नववितृणो वा स यदि शतवितृणः शतायुर्वा अयम् पुरुषः शततेजाः शतवीर्यस्तस्माचतवितृणो यद्यु नववितृणो नवेमे पुरुषे प्राणास्तस्मान्नववितृणः

atha kumbhaḥ | śatavitṛṇo vā bhavati navavitṛṇo vā sa yadi śatavitṛṇaḥ śatāyurvā ayam puruṣaḥ śatatejāḥ śatavīryastasmācatavitṛṇo yadyu navavitṛṇo naveme puruṣe prāṇāstasmānnavavitṛṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं शिक्योदुतम् । उपर्युपर्याहवनीयं धारयन्ति सा या परिशिष्टा परिस्रुद्भवति तामासिञ्चति तां विक्षरन्तीमुपतिष्ठते पितॄणां सोमवतां तिसृभिरृग्भिः पितॄणाम् बर्हिषदां तिसृभिरृग्भिः पितॄणामग्निष्वात्तानां तिसृभिरृग्भिस्तद्यदेवमुपतिष्ठते यत्र वै सोम इन्द्रमत्यपवत स यत्पितॄनगचत्त्रया वै पितरस्तेनैवैनमेतत्समर्धयति कृत्स्नं करोति तस्मादेवमुपतिष्ठते

taṃ śikyodutam | uparyuparyāhavanīyaṃ dhārayanti sā yā pariśiṣṭā parisrudbhavati tāmāsiñcati tāṃ vikṣarantīmupatiṣṭhate pitṝṇāṃ somavatāṃ tisṛbhirṛgbhiḥ pitṝṇām barhiṣadāṃ tisṛbhirṛgbhiḥ pitṝṇāmagniṣvāttānāṃ tisṛbhirṛgbhistadyadevamupatiṣṭhate yatra vai soma indramatyapavata sa yatpitṝnagacattrayā vai pitarastenaivainametatsamardhayati kṛtsnaṃ karoti tasmādevamupatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैतानि हवींषि निर्वपति । सावित्रं द्वादशकपालं वाष्टाकपालं वा पुरोडाशं वारुणं यवमयं चरुमैन्द्रमेकादशकपालम् पुरोडाशम्

athaitāni havīṃṣi nirvapati | sāvitraṃ dvādaśakapālaṃ vāṣṭākapālaṃ vā puroḍāśaṃ vāruṇaṃ yavamayaṃ carumaindramekādaśakapālam puroḍāśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यत्सावित्रो भवति । सविता वै देवानाम् प्रसविता सवितृप्रसूत एवैतद्भिषज्यति तस्मात्सावित्रो भवति

sa yatsāvitro bhavati | savitā vai devānām prasavitā savitṛprasūta evaitadbhiṣajyati tasmātsāvitro bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यद्वारुणो भवति । वरुणो वा आर्पयिता तद्य एवार्पयिता तेनैवैतद्भिषज्यति तस्माद्वारुणो भवति

atha yadvāruṇo bhavati | varuṇo vā ārpayitā tadya evārpayitā tenaivaitadbhiṣajyati tasmādvāruṇo bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदैन्द्रो भवति । इन्द्रो वै यज्ञस्य देवता सा यैव यज्ञस्य देवता तयैवैतद्भिषज्यति तस्मादैन्द्रो भवति

atha yadaindro bhavati | indro vai yajñasya devatā sā yaiva yajñasya devatā tayaivaitadbhiṣajyati tasmādaindro bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यदि हैतयापि सोमातिपूतम् भिषज्येत् । इष्टा अनुयाजा भवन्त्यव्यूढे स्रुचावथैतैर्हविर्भिः प्रचरति पश्चाद्वै सोमो ऽतिपवते पश्चादेवैनमेतेन मेधेनापिदधात्याश्विनमु तर्हि द्विकपालम् पुरोडाशं निर्वपेदथ यदा वपाभिः प्रचरत्यथैतेनाश्विनेन द्विकपालेन पुरोडाशेन प्रचरति

sa yadi haitayāpi somātipūtam bhiṣajyet | iṣṭā anuyājā bhavantyavyūḍhe srucāvathaitairhavirbhiḥ pracarati paścādvai somo 'tipavate paścādevainametena medhenāpidadhātyāśvinamu tarhi dvikapālam puroḍāśaṃ nirvapedatha yadā vapābhiḥ pracaratyathaitenāśvinena dvikapālena puroḍāśena pracarati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदु तथा न कुर्यात् । ह्वलति वा एष यो यज्ञपथादेत्येति वा एष यज्ञपथाद्य एवं करोति तस्माद्यत्रैवैतेषाम् पशूनां वपाभिः प्रचरन्ति तदेवैतैर्हविर्भिः प्रचरेयुर्नो तर्ह्याश्विनं द्विकपालम् पुरोडाशं निर्वपेत्

tadu tathā na kuryāt | hvalati vā eṣa yo yajñapathādetyeti vā eṣa yajñapathādya evaṃ karoti tasmādyatraivaiteṣām paśūnāṃ vapābhiḥ pracaranti tadevaitairhavirbhiḥ pracareyurno tarhyāśvinaṃ dvikapālam puroḍāśaṃ nirvapet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य नपुंसको गौर्दक्षिणा । न वा एष स्त्री न पुमान्यन्नपुंसको गौर्यदह पुमांस्तेन न स्त्री यदु स्त्री तेनो न पुमांस्तस्मान्नपुंसको गौर्दक्षिणाश्वा वा रथवाही सा हि न स्त्री न पुमान्यदश्वा रथवाही यदह रथं वहति तेन न स्त्री यदु स्त्री तेनो न पुमांस्तस्मादश्वा रथवाही दक्षिणा

tasya napuṃsako gaurdakṣiṇā | na vā eṣa strī na pumānyannapuṃsako gauryadaha pumāṃstena na strī yadu strī teno na pumāṃstasmānnapuṃsako gaurdakṣiṇāśvā vā rathavāhī sā hi na strī na pumānyadaśvā rathavāhī yadaha rathaṃ vahati tena na strī yadu strī teno na pumāṃstasmādaśvā rathavāhī dakṣiṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.