Śatapatha Brāhmaṇa (Mādhyandina) 7.1.2

प्रजापतिः प्रजा असृजत । स प्रजाः सृष्ट्वा सर्वमाजिमित्वा व्यस्रंसत तस्माद्विस्रस्तात्प्राणो मध्यत उदक्रामदथास्माद्वीर्यमुदक्रामत्तस्मिन्नुत्क्रान्ते ऽपद्यत तस्मात्पन्नादन्नमस्रवद्यच्चक्षुरध्यशेत तस्मादस्यान्नमस्रवन्नो हेह तर्हि का चन प्रतिष्ठास

prajāpatiḥ prajā asṛjata | sa prajāḥ sṛṣṭvā sarvamājimitvā vyasraṃsata tasmādvisrastātprāṇo madhyata udakrāmadathāsmādvīryamudakrāmattasminnutkrānte 'padyata tasmātpannādannamasravadyaccakṣuradhyaśeta tasmādasyānnamasravanno heha tarhi kā cana pratiṣṭhāsa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते देवा अब्रुवन् । न वा इतो ऽन्या प्रतिष्ठास्तीममेव पितरम् प्रजापतिं संस्करवाम सैव नः प्रतिष्ठा भविष्यतीति

te devā abruvan | na vā ito 'nyā pratiṣṭhāstīmameva pitaram prajāpatiṃ saṃskaravāma saiva naḥ pratiṣṭhā bhaviṣyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते ऽग्निमब्रुवन् । न वा इतो ऽन्या प्रतिष्ठास्ति त्वयीमम् पितरम् प्रजापतिं संस्करवाम सैव नः प्रतिष्ठा भविष्यतीति किम् मे ततो भविष्यतीति

te 'gnimabruvan | na vā ito 'nyā pratiṣṭhāsti tvayīmam pitaram prajāpatiṃ saṃskaravāma saiva naḥ pratiṣṭhā bhaviṣyatīti kim me tato bhaviṣyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते ऽब्रुवन् । अन्नं वा अयम् प्रजापतिस्त्वन्मुखा एतदन्नमदाम त्वन्मुखानां न एषो ऽन्नमसदिति तथेति तस्माद्देवा अग्निमुखा अन्नमदन्ति यस्यै हि कस्यै च देवतायै जुह्वत्यग्नावेव जुह्वत्यग्निमुखा हि तद्देवा अन्नमकुर्वत

te 'bruvan | annaṃ vā ayam prajāpatistvanmukhā etadannamadāma tvanmukhānāṃ na eṣo 'nnamasaditi tatheti tasmāddevā agnimukhā annamadanti yasyai hi kasyai ca devatāyai juhvatyagnāveva juhvatyagnimukhā hi taddevā annamakurvata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यो ऽस्मात्प्राणो मध्यत उदक्रामत् । अयमेव स वायुर्यो ऽयम् पवते ऽथ यदस्माद्वीर्यमुदक्रामदसौ स आदित्यो ऽथ यदस्मादन्नमस्रवद्यदेव संवत्सरे ऽन्नं तत्तत्

sa yo 'smātprāṇo madhyata udakrāmat | ayameva sa vāyuryo 'yam pavate 'tha yadasmādvīryamudakrāmadasau sa ādityo 'tha yadasmādannamasravadyadeva saṃvatsare 'nnaṃ tattat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं देवा अग्नौ प्रावृञ्जन् । तद्य एनम् प्रवृक्तमग्निरारोहद्य एवास्मात्स प्राणो मध्यत उदक्रामत्स एवैनं स आपद्यत तमस्मिन्नदधुरथ यदस्माद्वीर्यमुदक्रामत्तदस्मिन्नदधुरथ यदस्मादन्नमस्रवत्तदस्मिन्नदधुस्तं सर्वं कृत्स्नं संस्कृत्योर्ध्वमुदश्रयंस्तद्यं तमुदश्रयन्निमे स लोकाः

taṃ devā agnau prāvṛñjan | tadya enam pravṛktamagnirārohadya evāsmātsa prāṇo madhyata udakrāmatsa evainaṃ sa āpadyata tamasminnadadhuratha yadasmādvīryamudakrāmattadasminnadadhuratha yadasmādannamasravattadasminnadadhustaṃ sarvaṃ kṛtsnaṃ saṃskṛtyordhvamudaśrayaṃstadyaṃ tamudaśrayannime sa lokāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यायमेव लोकः प्रतिष्ठा । अथ यो ऽस्मिंलोके ऽग्निः सो ऽस्यावाङ् प्राणो ऽथास्यान्तरिक्षमात्माथ यो ऽन्तरिक्षे वायुर्य एवायमात्मन्प्राणः सो ऽस्य स द्यौरेवास्य शिरः सूर्याचन्द्रमसौ चक्षुषी यच्चक्षुरध्यशेत स चन्द्रमास्तस्मात्स मीलितततरो ऽन्नं हि तस्मादस्रवत्

tasyāyameva lokaḥ pratiṣṭhā | atha yo 'smiṃloke 'gniḥ so 'syāvāṅ prāṇo 'thāsyāntarikṣamātmātha yo 'ntarikṣe vāyurya evāyamātmanprāṇaḥ so 'sya sa dyaurevāsya śiraḥ sūryācandramasau cakṣuṣī yaccakṣuradhyaśeta sa candramāstasmātsa mīlitatataro 'nnaṃ hi tasmādasravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेषा वै सा प्रतिष्ठा । यां तद्देवाः समस्कुर्वन्त्सैवेयमद्यापि प्रतिष्ठा सो एवाप्यतो ऽधि भविता

tadeṣā vai sā pratiṣṭhā | yāṃ taddevāḥ samaskurvantsaiveyamadyāpi pratiṣṭhā so evāpyato 'dhi bhavitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यः स प्रजापतिर्व्यस्रंसत । अयमेव स यो ऽयमग्निश्चीयत तद्यदेषोखा रिक्ता शेते पुरा प्रवर्जनाद्यथैव तत्प्रजापतिरुत्क्रान्ते प्राण उत्क्रान्ते वीर्ये स्रुते ऽन्ने रिक्तो ऽशयदेतदस्य तद्रूपम्

sa yaḥ sa prajāpatirvyasraṃsata | ayameva sa yo 'yamagniścīyata tadyadeṣokhā riktā śete purā pravarjanādyathaiva tatprajāpatirutkrānte prāṇa utkrānte vīrye srute 'nne rikto 'śayadetadasya tadrūpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तामग्नौ प्रवृणक्ति । यथैवैनमदो देवाः प्रावृञ्जंस्तद्य एनाम् प्रवृक्तामग्निरारोहति य एवास्मात्स प्राणो मध्यत उदक्रामत्स एवैनं स आपद्यते तमस्मिन्दधात्यथ यद्रुक्भम् प्रतिमुच्य बिभर्ति यदेवास्माद्वीर्यमुदक्रामत्तदस्मिन्दधात्यथ याः समिध आदधाति यदेवास्मादन्नमस्रवत्तदस्मिन्दधाति

tāmagnau pravṛṇakti | yathaivainamado devāḥ prāvṛñjaṃstadya enām pravṛktāmagnirārohati ya evāsmātsa prāṇo madhyata udakrāmatsa evainaṃ sa āpadyate tamasmindadhātyatha yadrukbham pratimucya bibharti yadevāsmādvīryamudakrāmattadasmindadhātyatha yāḥ samidha ādadhāti yadevāsmādannamasravattadasmindadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता वै सायम् प्रातरादधाति । अह्नश्च हि तद्रात्रेश्चान्नमस्रवत्तान्येतानि सर्वस्मिन्नेव संवत्सरे स्युः संवत्सरो हि स प्रजापतिर्यस्मात्तान्युदक्रामंस्तदस्मिन्नेतत्सर्वस्मिन्नेव सर्वं दधाति यस्मिन्हास्यैतदतो न कुर्यान्न हास्य तस्मिन्नेतद्दध्यान्नासंवत्सरभृतस्येक्षकेण चन भवितव्यमिति ह स्माह वामकक्षायणो नेदिमम् पितरम् प्रजापतिं विचिद्यमानम् पश्यानीति तं संवत्सरे सर्वं कृत्स्नं संस्कत्योर्ध्वमुच्रयति यथैवैनमदो देवा उदश्रयन्

tā vai sāyam prātarādadhāti | ahnaśca hi tadrātreścānnamasravattānyetāni sarvasminneva saṃvatsare syuḥ saṃvatsaro hi sa prajāpatiryasmāttānyudakrāmaṃstadasminnetatsarvasminneva sarvaṃ dadhāti yasminhāsyaitadato na kuryānna hāsya tasminnetaddadhyānnāsaṃvatsarabhṛtasyekṣakeṇa cana bhavitavyamiti ha smāha vāmakakṣāyaṇo nedimam pitaram prajāpatiṃ vicidyamānam paśyānīti taṃ saṃvatsare sarvaṃ kṛtsnaṃ saṃskatyordhvamucrayati yathaivainamado devā udaśrayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य गार्हपत्य एवायं लोकः । अथ यो गार्हपत्ये ऽग्निर्य एवायमस्मिंलोके ऽग्निः सो ऽस्य सो ऽथ यदन्तराहवनीयं च गार्हपत्यं च तदन्तरिक्षमथ य आग्नीध्रीये ऽग्निर्य एवायमन्तरिक्षे वायुः सो ऽस्य स आहवनीय एव द्यौरथ य आहवनीये ऽग्निस्तौ सूर्याचन्द्रमसौ सो ऽस्यैष आत्मैव

tasya gārhapatya evāyaṃ lokaḥ | atha yo gārhapatye 'gnirya evāyamasmiṃloke 'gniḥ so 'sya so 'tha yadantarāhavanīyaṃ ca gārhapatyaṃ ca tadantarikṣamatha ya āgnīdhrīye 'gnirya evāyamantarikṣe vāyuḥ so 'sya sa āhavanīya eva dyauratha ya āhavanīye 'gnistau sūryācandramasau so 'syaiṣa ātmaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य शिर एवाहवनीयः । अथ य आहवनीये ऽग्निर्य एवायं शीर्षन्प्राणः सो ऽस्य स तद्यत्स पक्षपुचवान्भवति पक्षपुचवान्ह्ययं शीर्षन्प्राणश्चक्षुः शिरो दक्षिणं श्रोत्रं दक्षिणः पक्ष उत्तरं श्रोत्रमुत्तरः पक्षः प्राणो मध्यमात्मा वाक्पुचम् प्रतिष्ठा तद्यत्प्राणा वाचान्नं जग्ध्वा प्रतितिष्ठन्ति तस्माद्वाक्पुचम् प्रतिष्ठा

tasya śira evāhavanīyaḥ | atha ya āhavanīye 'gnirya evāyaṃ śīrṣanprāṇaḥ so 'sya sa tadyatsa pakṣapucavānbhavati pakṣapucavānhyayaṃ śīrṣanprāṇaścakṣuḥ śiro dakṣiṇaṃ śrotraṃ dakṣiṇaḥ pakṣa uttaraṃ śrotramuttaraḥ pakṣaḥ prāṇo madhyamātmā vākpucam pratiṣṭhā tadyatprāṇā vācānnaṃ jagdhvā pratitiṣṭhanti tasmādvākpucam pratiṣṭhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदन्तराहवनीयं च गार्हपत्यं च । स आत्माथ य आग्नीध्रीये ऽग्निर्य एवायमन्तरात्मन्प्राणः सो ऽस्य स प्रतिष्ठैवास्य गार्हपत्यो ऽथ यो गार्हपत्ये ऽग्निः सो ऽस्यावाङ् प्राणः

atha yadantarāhavanīyaṃ ca gārhapatyaṃ ca | sa ātmātha ya āgnīdhrīye 'gnirya evāyamantarātmanprāṇaḥ so 'sya sa pratiṣṭhaivāsya gārhapatyo 'tha yo gārhapatye 'gniḥ so 'syāvāṅ prāṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं हैके त्रिचितं चिन्वन्ति । त्रयो वा इमे वाञ्चः प्राणा इति न तथा कुर्यादति ते रेचयन्त्येकविंशसम्पदमथो अनुष्टुप्सम्पदमथो बृहतीसम्पदं ये तथा कुर्वन्त्येकं ह्येवैतद्रूपं योनिरेव प्रजातिरेव यदेते ऽवाञ्चः प्राणा यद्धि मूत्रं करोति यत्पुरीषम् प्रैव तज्जायते

taṃ haike tricitaṃ cinvanti | trayo vā ime vāñcaḥ prāṇā iti na tathā kuryādati te recayantyekaviṃśasampadamatho anuṣṭupsampadamatho bṛhatīsampadaṃ ye tathā kurvantyekaṃ hyevaitadrūpaṃ yonireva prajātireva yadete 'vāñcaḥ prāṇā yaddhi mūtraṃ karoti yatpurīṣam praiva tajjāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथातः सम्पदेव । एकविंशतिरिष्टका नव यजूंषि तत्त्रिंशत्सादनं च सूददोहाश्च तद्द्वात्रिंतद्द्वात्रिंशदक्षरानुष्टुप्सैषानुष्टुप्

athātaḥ sampadeva | ekaviṃśatiriṣṭakā nava yajūṃṣi tattriṃśatsādanaṃ ca sūdadohāśca taddvātriṃtaddvātriṃśadakṣarānuṣṭupsaiṣānuṣṭup

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकविंशतिर्वेव परिष्रितः । यजुर्द्वाविंशं व्युदूहनस्य यजुरूषाश्च यजुश्च सिकताश्च यजुश्च पुरीषं च यजुश्च चतुर्भिः संनिवपति विमुञ्चति पञ्चमेन ततस्त्रिभिरियं द्वात्रिंशदक्षरानुष्टुप्सैषानुष्टुप्

ekaviṃśatirveva pariṣritaḥ | yajurdvāviṃśaṃ vyudūhanasya yajurūṣāśca yajuśca sikatāśca yajuśca purīṣaṃ ca yajuśca caturbhiḥ saṃnivapati vimuñcati pañcamena tatastribhiriyaṃ dvātriṃśadakṣarānuṣṭupsaiṣānuṣṭup

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैते द्वे यजुषी । सो अनुष्टुबेव वाग्वा अनुष्टुप्तद्यदिदं द्वयं वाचो रूपं दैवं च मानुषं चोच्चैश्च शनैश्च तदेते द्वे

athaite dve yajuṣī | so anuṣṭubeva vāgvā anuṣṭuptadyadidaṃ dvayaṃ vāco rūpaṃ daivaṃ ca mānuṣaṃ coccaiśca śanaiśca tadete dve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता वा एतास्तिस्रो ऽनुष्टुभः । चित एष गार्हपत्यस्तद्यदेता अत्र तिस्रो ऽनुष्टुभः सम्पादयन्त्यत्र ह्येवेमे तदा सर्वे लोका भवन्ति ततो ऽन्यतरां द्वात्रिंशदक्षरामनुष्टुभमाहवनीयं हरन्ति स आहवनीयः सा द्यौस्तचिरो ऽथेहान्यतरा परिशिष्यते स गार्हपत्यः सा प्रतिष्ठा स उ अयं लोकः

tā vā etāstisro 'nuṣṭubhaḥ | cita eṣa gārhapatyastadyadetā atra tisro 'nuṣṭubhaḥ sampādayantyatra hyeveme tadā sarve lokā bhavanti tato 'nyatarāṃ dvātriṃśadakṣarāmanuṣṭubhamāhavanīyaṃ haranti sa āhavanīyaḥ sā dyaustaciro 'thehānyatarā pariśiṣyate sa gārhapatyaḥ sā pratiṣṭhā sa u ayaṃ lokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ये एते द्वे यजुषी । एतत्तद्यदन्तराहवनीयं च गार्हपत्यं च तदन्तरिक्षं स आत्मा तद्यत्ते द्वे भवतस्तस्मादेतत्तनीयो यदन्तराहवनीयं च गार्हपत्यं च तस्मादेषां लोकानामन्तरिक्षलोकस्तनिष्ठः

atha ye ete dve yajuṣī | etattadyadantarāhavanīyaṃ ca gārhapatyaṃ ca tadantarikṣaṃ sa ātmā tadyatte dve bhavatastasmādetattanīyo yadantarāhavanīyaṃ ca gārhapatyaṃ ca tasmādeṣāṃ lokānāmantarikṣalokastaniṣṭhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैषा त्रेधाविहिता वागनृष्टुप् । तामेषो ऽग्निः प्राणो भूत्वानुसंचरति य आहवनीये ऽग्निः स प्राणः सो ऽसावादित्यो ऽथ य आग्नीध्रीये ऽग्निः स व्यानः स उ अयं वायुर्यो ऽयम् पवते ऽथ यो गार्हपत्ये ऽग्निः स उदानः स उ अयं यो ऽयमस्मिंलोके ऽग्निरेवंविद्ध वाव सर्वां वाचं सर्वम् प्राणं सर्वमात्मानं संस्कुरुते

saiṣā tredhāvihitā vāganṛṣṭup | tāmeṣo 'gniḥ prāṇo bhūtvānusaṃcarati ya āhavanīye 'gniḥ sa prāṇaḥ so 'sāvādityo 'tha ya āgnīdhrīye 'gniḥ sa vyānaḥ sa u ayaṃ vāyuryo 'yam pavate 'tha yo gārhapatye 'gniḥ sa udānaḥ sa u ayaṃ yo 'yamasmiṃloke 'gnirevaṃviddha vāva sarvāṃ vācaṃ sarvam prāṇaṃ sarvamātmānaṃ saṃskurute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैषा बृहत्येव । ये वै द्वे द्वात्रिंशतौ द्वात्रिंशदेव तदथैते द्वे यजुषी तच्चतुस्त्रिंशदग्निरेव पञ्चत्रिंशो नाक्षराच्चन्दो व्येत्येकस्मान्न द्वाभ्यां स उ द्व्यक्षरस्तत्षट्त्रिंशत्षट्त्रिंशदक्षरा बृहती बृहतीं वा एष संचितो ऽभिसम्पद्यते यादृग्वै योनौ रेतः सिच्यते तादृग्जायते तद्यदेतामत्र बृहतीं करोति तस्मादेष संचितो बृहतीमभिसम्पद्यते

saiṣā bṛhatyeva | ye vai dve dvātriṃśatau dvātriṃśadeva tadathaite dve yajuṣī taccatustriṃśadagnireva pañcatriṃśo nākṣarāccando vyetyekasmānna dvābhyāṃ sa u dvyakṣarastatṣaṭtriṃśatṣaṭtriṃśadakṣarā bṛhatī bṛhatīṃ vā eṣa saṃcito 'bhisampadyate yādṛgvai yonau retaḥ sicyate tādṛgjāyate tadyadetāmatra bṛhatīṃ karoti tasmādeṣa saṃcito bṛhatīmabhisampadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । यदयं लोको गार्हपत्यो ऽन्तरिक्षं धिष्ण्या द्यौराहवनीयो ऽन्तरिक्षलोक उ अस्माल्लोकादनन्तर्हितो ऽथ कस्माद्गार्हपत्यं चित्वाहवनीयं चिनोत्यथ धिष्ण्यानिति सह हैवेमावग्रे लोकावासतुस्तयोर्वियतोर्यो ऽन्तरेणाकाश आसीत्तदन्तरिक्षमभवदीक्षं हैतन्नाम ततः पुरान्तरा वा इदमीक्षमभूदिति तस्मादन्तरिक्षं तद्यद्गार्हपत्यं चित्वाहवनीयं चिनोत्येतौ ह्यग्रे लोकावसृज्येतामथ प्रत्येत्य धिष्ण्यान्निवपति कर्मण एवानन्तरयायाथो अन्तयोर्वाव संस्क्रियमाणयोर्मध्यं संस्क्रियते

tadāhuḥ | yadayaṃ loko gārhapatyo 'ntarikṣaṃ dhiṣṇyā dyaurāhavanīyo 'ntarikṣaloka u asmāllokādanantarhito 'tha kasmādgārhapatyaṃ citvāhavanīyaṃ cinotyatha dhiṣṇyāniti saha haivemāvagre lokāvāsatustayorviyatoryo 'ntareṇākāśa āsīttadantarikṣamabhavadīkṣaṃ haitannāma tataḥ purāntarā vā idamīkṣamabhūditi tasmādantarikṣaṃ tadyadgārhapatyaṃ citvāhavanīyaṃ cinotyetau hyagre lokāvasṛjyetāmatha pratyetya dhiṣṇyānnivapati karmaṇa evānantarayāyātho antayorvāva saṃskriyamāṇayormadhyaṃ saṃskriyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.