अथ पश्चात् । अयम् पश्चाद्विश्वव्यचा इत्यसौ वा आदित्यो विश्वव्यचा यदा ह्येवैष उदेत्यथेदं सर्वं व्यचो भवति तद्यत्तमाह पश्चादिति तस्मादेतम् प्रत्यञ्चमेव यन्तम् पश्यन्ति चक्षुर्हादित्यो भूत्वा पश्चात्तस्थौ तदेव तद्रूपमुपदधाति
atha paścāt | ayam paścādviśvavyacā ityasau vā ādityo viśvavyacā yadā hyevaiṣa udetyathedaṃ sarvaṃ vyaco bhavati tadyattamāha paścāditi tasmādetam pratyañcameva yantam paśyanti cakṣurhādityo bhūtvā paścāttasthau tadeva tadrūpamupadadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य चक्षुर्वैश्वव्यचसमिति । चक्षुस्तस्माद्रूपादादित्यान्निरमिमीत वर्षाश्चाक्षुष्य इति वर्षा ऋतुं चक्षुषो निरमिमीत जगती वार्षीति जगतीं चन्दो वर्षाभ्य ऋतोर्निरमिमीत जगत्या ऋक्षममिति जगत्यै चन्दस ऋक्षमं साम निरमिमीत ऽर्क्षमाचुक्र इत्यृक्षमात्साम्नः शुक्रं ग्रहं निरमिमीत शुक्रात्सप्तदश इति शुक्राद्ग्रहात्सप्तदशं स्तोमं निरमिमीत सप्तदशाद्वैरूपमिति सप्तदशात्स्तोमाद्वैरूपम् पृष्ठं निरमिमीत
tasya cakṣurvaiśvavyacasamiti | cakṣustasmādrūpādādityānniramimīta varṣāścākṣuṣya iti varṣā ṛtuṃ cakṣuṣo niramimīta jagatī vārṣīti jagatīṃ cando varṣābhya ṛtorniramimīta jagatyā ṛkṣamamiti jagatyai candasa ṛkṣamaṃ sāma niramimīta 'rkṣamācukra ityṛkṣamātsāmnaḥ śukraṃ grahaṃ niramimīta śukrātsaptadaśa iti śukrādgrahātsaptadaśaṃ stomaṃ niramimīta saptadaśādvairūpamiti saptadaśātstomādvairūpam pṛṣṭhaṃ niramimīta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जमदग्निरृषिरिति । चक्षुर्वै जमदग्निरृषिर्यदेनेन जगत्पश्यत्यथो मनुते तस्माच्चक्षुर्जमदग्निरृषिः प्रजापतिगृहीतया त्वयेति प्रजापतिसृष्टया त्वयेत्येतच्चक्षुर्गृह्णामि प्रजाभ्य इति चक्षुः पश्चात्प्रापादयत नानोपदधाति ये नानाकामाश्चक्षुषि तांस्तद्दधाति सकृत्सादयत्येकं तच्चक्षुः करोत्यथ यन्नाना सादयेच्चक्षुर्ह विचिन्द्यात्सैषा त्रिवृदिष्टका तस्योक्तो बन्धुः
jamadagnirṛṣiriti | cakṣurvai jamadagnirṛṣiryadenena jagatpaśyatyatho manute tasmāccakṣurjamadagnirṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayeti prajāpatisṛṣṭayā tvayetyetaccakṣurgṛhṇāmi prajābhya iti cakṣuḥ paścātprāpādayata nānopadadhāti ye nānākāmāścakṣuṣi tāṃstaddadhāti sakṛtsādayatyekaṃ taccakṣuḥ karotyatha yannānā sādayeccakṣurha vicindyātsaiṣā trivṛdiṣṭakā tasyokto bandhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोत्तरतः । इदमुत्तरात्स्वरिति दिशो वा उत्तरात्तद्यत्ता आहोत्तरादित्युत्तरा ह्यस्मात्सर्वस्माद्दिशो ऽथ यत्स्वरित्याह स्वर्गो हि लोको दिशः श्रोत्रं ह दिशो भूत्वोत्तरतस्तस्थौ तदेव तद्रूपमुपदधाति
athottarataḥ | idamuttarātsvariti diśo vā uttarāttadyattā āhottarādityuttarā hyasmātsarvasmāddiśo 'tha yatsvarityāha svargo hi loko diśaḥ śrotraṃ ha diśo bhūtvottaratastasthau tadeva tadrūpamupadadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य श्रोत्रं सौवमिति । श्रोत्रं तस्माद्रूपाद्दिग्भ्यो निरमिमीत शरच्रौत्रीति शरदमृतुं श्रोत्रान्निरमिमीतानुष्टुप्शारदीत्यनुष्टुभं चन्दः शरद ऋतोर्निरमिमीतानुष्टुभ ऐडमित्यनुष्टुभश्चन्दस ऐडं साम निरमिमीतैडान्मन्थीत्यैडात्साम्नो मन्थिनं ग्रहं निरमिमीत मन्थिन एकविंश इति मन्थिनो ग्रहादेकविंशं स्तोमं निरमिमीतैकविंशाद्वैराजमित्येकविंशात्स्तोमाद्वैराजम् पृष्ठं निरमिमीत
tasya śrotraṃ sauvamiti | śrotraṃ tasmādrūpāddigbhyo niramimīta śaracrautrīti śaradamṛtuṃ śrotrānniramimītānuṣṭupśāradītyanuṣṭubhaṃ candaḥ śarada ṛtorniramimītānuṣṭubha aiḍamityanuṣṭubhaścandasa aiḍaṃ sāma niramimītaiḍānmanthītyaiḍātsāmno manthinaṃ grahaṃ niramimīta manthina ekaviṃśa iti manthino grahādekaviṃśaṃ stomaṃ niramimītaikaviṃśādvairājamityekaviṃśātstomādvairājam pṛṣṭhaṃ niramimīta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वामित्र ऋषिरिति । श्रोत्रं वै विश्वामित्र ऋषिर्यदेनेन सर्वतः शृणोत्यथो यदस्मै सर्वतो मित्रम् भवति तस्माच्रोत्रं विश्वामित्र ऋषिः प्रजापतिगृहीतया त्वयेति प्रजापतिसृष्टया त्वयेत्येतच्रोत्रं गृह्णामि प्रजाभ्य इति श्रोत्रमुत्तरतः प्रापादयत नानोपदधाति ये नानाकामाः श्रोत्रे तांस्तद्दधाति सकृत्सादयत्येकं तच्रोत्रं करोत्यथ यन्नाना सादयेच्रोत्रं ह विचिन्द्यात्सैषा त्रिवृदिष्टका तस्योक्तो बन्धुः
viśvāmitra ṛṣiriti | śrotraṃ vai viśvāmitra ṛṣiryadenena sarvataḥ śṛṇotyatho yadasmai sarvato mitram bhavati tasmācrotraṃ viśvāmitra ṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayeti prajāpatisṛṣṭayā tvayetyetacrotraṃ gṛhṇāmi prajābhya iti śrotramuttarataḥ prāpādayata nānopadadhāti ye nānākāmāḥ śrotre tāṃstaddadhāti sakṛtsādayatyekaṃ tacrotraṃ karotyatha yannānā sādayecrotraṃ ha vicindyātsaiṣā trivṛdiṣṭakā tasyokto bandhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ मध्ये । इयमुपरि मतिरिति चन्द्रमा वा उपरि तद्यत्तमाहोपरोत्युपरि हि चन्द्रमा अथ यन्मतिरित्याह वाग्वै मतिर्वाचा हीदं सर्वम् मनुते वाग्घ चन्द्रमा भूत्वोपरिष्टात्तस्थौ तदेव तद्रूपमुपदधाति
atha madhye | iyamupari matiriti candramā vā upari tadyattamāhoparotyupari hi candramā atha yanmatirityāha vāgvai matirvācā hīdaṃ sarvam manute vāggha candramā bhūtvopariṣṭāttasthau tadeva tadrūpamupadadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यै वाङ्नात्येति । वाचं तस्माद्रूपाच्चन्द्रमसो निरमिमीत हेमन्तो वाच्य इति हेमन्तमृतुं वाचो निरमिमीत पङ्क्तिर्हैमन्तीति पङ्क्तिं चन्दो हेमन्तादृतोर्निरमिमीत पङ्क्त्यै निधनवदिति पङ्क्त्यै चन्दसो निधनवत्साम निरमिमीत निधनवत आग्रयण इति निधनवतः साम्न आग्रयणं ग्रहं निरमिमीताग्रयणात्त्रिणवत्रयस्त्रिंशावित्याग्रयणाद्ग्रहात्त्रिणवत्रयस्त्रिंशौ स्तोमौ निरमिमीत त्रिणवत्रयस्त्रिंशाभ्यां शाक्वररैवते इति त्रिणवत्रयस्त्रिंशाभ्यां स्तोमाभ्यां शाक्वररैवते पृष्ठे निरमिमीत
tasyai vāṅnātyeti | vācaṃ tasmādrūpāccandramaso niramimīta hemanto vācya iti hemantamṛtuṃ vāco niramimīta paṅktirhaimantīti paṅktiṃ cando hemantādṛtorniramimīta paṅktyai nidhanavaditi paṅktyai candaso nidhanavatsāma niramimīta nidhanavata āgrayaṇa iti nidhanavataḥ sāmna āgrayaṇaṃ grahaṃ niramimītāgrayaṇāttriṇavatrayastriṃśāvityāgrayaṇādgrahāttriṇavatrayastriṃśau stomau niramimīta triṇavatrayastriṃśābhyāṃ śākvararaivate iti triṇavatrayastriṃśābhyāṃ stomābhyāṃ śākvararaivate pṛṣṭhe niramimīta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वकर्म ऋषिरिति । वाग्वै विश्वकर्म ऽर्षिर्वाचा हीदं सर्वं कृतं तस्माद्वाग्विश्वकर्म ऽर्षिः प्रजापतिगृहीतया त्वयेति प्रजापतिसृष्टया त्वयेत्येतद्वाचं गृह्णामि प्रजाभ्य इति वाचमुपरिष्टात्प्रापादयत नानोपदधाति ये नानाकामा वाचि तांस्तद्दधाति सकृत्सादयत्येकां तद्वाचं करोत्यथ यन्नाना सादयेद्वाचं ह विचिन्द्यात्सैषा त्रिवृदिष्टका तस्योक्तो बन्धुः
viśvakarma ṛṣiriti | vāgvai viśvakarma 'rṣirvācā hīdaṃ sarvaṃ kṛtaṃ tasmādvāgviśvakarma 'rṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayeti prajāpatisṛṣṭayā tvayetyetadvācaṃ gṛhṇāmi prajābhya iti vācamupariṣṭātprāpādayata nānopadadhāti ye nānākāmā vāci tāṃstaddadhāti sakṛtsādayatyekāṃ tadvācaṃ karotyatha yannānā sādayedvācaṃ ha vicindyātsaiṣā trivṛdiṣṭakā tasyokto bandhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद्वै तदन्नम् । यत्तत्प्राणाश्च प्रजापतिश्चासृजन्तैतावान्वै सर्वो यज्ञो यज्ञ उ देवानामन्नम्
etadvai tadannam | yattatprāṇāśca prajāpatiścāsṛjantaitāvānvai sarvo yajño yajña u devānāmannam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ता दश-द्शोपदधाति । दशाक्षरा विराड्विराडु कृत्स्नमन्नं सर्वमेवास्मिन्नेतत्कृत्स्नमन्नं दधाति सर्वत उपदधाति सर्वत एवास्मिन्नेतत्कृत्स्नमन्नं दधाति ता हैता विराज एतान्प्राणान्बिभ्रति यत्प्राणान्बिभ्रति तस्मात्प्राणभृतः
tā daśa-dśopadadhāti | daśākṣarā virāḍvirāḍu kṛtsnamannaṃ sarvamevāsminnetatkṛtsnamannaṃ dadhāti sarvata upadadhāti sarvata evāsminnetatkṛtsnamannaṃ dadhāti tā haitā virāja etānprāṇānbibhrati yatprāṇānbibhrati tasmātprāṇabhṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.