क्अ इ,१९।१०-२१।२८ रो इ,७०-७९ ऌकारोपदेशः किमर्थः । किम् विशेषेण ऌकारोपदेशः चोद्यते न पुनः अन्येषाम् अपि वर्णानाम् उपदेशः चोद्यते । यदि किम् चित् अन्येषाम् अपि वर्णानाम् उपदेशे प्रयोजनम् अस्ति ऌकारोपदेशस्य अपि तत् भवितुम् अर्हति । कः वा विशेषः । अयम् अस्ति विशेषः । अस्य हि ऌकारस्य अल्पीयान् च एव प्रयोगविषयः यः च अपि प्रयोगविषयः सः अपि कॢपिस्थस्य । कॢपेः च लत्वम् असिद्धम् । तस्य असिद्धत्वात् ऋकारस्य एव अच्कार्याणि भविष्यन्ति । न अर्थः ऌकारोपदेशेन । अतः उत्तरम् पठति : ऌकारोपदेशः यदृच्छाशक्तिजानुकरणप्लुत्याद्यर्थः । ऌकारोपदेशः क्रियते यदृच्छाशब्दार्थः अशक्तिजानुकरणार्थः प्लुत्याद्यर्थः च । यदृच्छाशब्दार्थः तावत् । यदृच्छया कः चित् ऌतकः नाम तस्मिन् अच्कार्याणि यथा स्युः । दधि ऌतक देहि । मधु ऌतक देहि । उदङ् ऌतकः अगमत् । प्रत्यङ् ऌतकः अगमत् । चतुष्टयी शब्दानाम् प्रवृत्तिः : जातिशब्दाः गुणशब्दाः क्रियाशब्दाः यदृच्छाशब्दाः चतुर्थाः । अशक्तिजानुकरणार्थः । अशक्त्या कया चित् ब्राह्मण्या ऋतकः इति प्रयोक्तव्ये ऌतकः इति प्रयुक्तम् । तस्य अनुकरणम् : ब्राह्मणी ऌतकः इति आह । कुमारी ऌतकः इति आह इति । प्लुताद्यर्थः च ऌकारोपदेशः कर्तव्यः । के पुनः प्लुतादयः । प्लुतिद्विर्वचनस्वरिताः : कॢप्तशिख कॢप्प्तः , प्रकॢप्तः । प्लुत्यादिषु कार्येषु कॢपेः लत्वम् सिद्धम् । तस्य सिद्धत्वात् अच्कार्याणि न सिध्यन्ति । तस्मात् ऌकारोपदेशः कर्तव्यः । न एतानि सन्ति प्रयोजनानि । न्याय्यभावात् कल्पनम् सञ्ज्ञादिषु । न्याय्यस्य ऋतकशब्दस्य भावात् कल्पनम् सञ्ज्ञादिषु साधु मन्यन्ते । ऋतकः एव असौ न ऌतकः इति । अपरः आह : न्याय्यः ऋतकशब्दः शास्त्रान्वितः अस्ति । सः कल्पयितव्यः साधुः सञ्ज्ञादिषु । ऋतकः एव असौ न ऌतकः । अयम् तर्हि यदृच्छाशब्दः अपरिहार्यः । ऌफिडः ऌफिड्डः । एषः अपि ऋफिडः ऋफिड्डः च । कथम् । अर्तिप्रवृत्तिः च एव लोके लक्ष्यते फिडिफिड्डौ औणादिकौ प्रत्ययौ । त्रयी च शब्दानाम् प्रवृत्तिः । जातिशब्दाः गुणशब्दाः क्रियाशब्दाः इति । न सन्ति यदृच्छाशब्दाः । अन्यथा कृत्वा प्रयोजनम् उक्तम् अन्यथा कृत्वा परिहारः । सन्ति यदृच्छाशब्दाः इति कृत्वा प्रयोजनम् उक्तम् । न सन्ति इति परिहारः । समाने च अर्थे शास्त्रान्वितः अशास्त्रान्वितस्य निवर्तकः भवति । तत् यथा । देवदत्तशब्दः देवदिण्णशब्दं निवर्तयति न गाव्यादीन् । न एष दोषः । पक्षान्तरैः अपि परिहाराः भवन्ति । अनुकरणम् शिष्टाशिष्टाप्रतिषिद्धेषु यथा लौकिकवैदिकेषु । अनुकरणम् हि शिष्टस्य साधु भवति । अशिष्टाप्रतिषिद्धस्य वा न एव तत् दोषाय भवति न अभ्युदयाय । यथा लौकिकवैदिकेषु । यथा लौकिकेषु वैदिकेषु च कृतान्तेषु । लोके तावत् : यः एवम् असौ ददाति यः एवम् असौ यजते यः एवम् असौ अधीते इति तस्य अनुकुर्वन् दद्यात् च यजेत च अधीयीत च सः अभ्युदयेन युज्यते । वेदे अपि : ये एवम् विश्वसृजः सत्त्राणि अध्यासते इति तेषाम् अनुकुर्वन् तद्वत् सत्त्राणि अध्यासीत सः अपि अभ्युदयेन युज्यते । अशिष्टाप्रतिषिद्धम् । यः एवम् असौ हिक्कति यः एवम् असौ हसति यः एवम् असौ कण्डूयति इति तस्य अनुकुर्वन् हिक्केत् च हसेत् च कण्डूयेत् च न एव तत् दोषाय स्यात् न अभ्युदयाय । यः तु खलु एवम् असौ ब्राह्मणम् हन्ति एवम् असौ सुराम् पिबति इति तस्य अनुकुर्वन् ब्राह्मणम् हन्यात् सुराम् वा पिबेत् सः अपि मन्ये पतितः स्यात् । विषमः उपन्यासः । यः च एवम् हन्ति यः च अनुहन्ति उभौ तौ हतः । यः च पिबति यः च अनुपिबति उभौ तौ पिबतः । यः तु खलु एवम् असौ ब्राह्मणम् हन्ति एवम् असौ सुराम् पिबति इति तस्य अनुकुर्वन् स्नातानुलिप्तः माल्यगुणकण्ठः कदलीस्तम्भम् छिन्द्यात् पयः वा पिबेत् न स मन्ये पतितः । एवम् इह अपि यः एवम् असौ अपशब्दम् प्रयुङ्क्ते इति तस्य अनुकुर्वन् अपशब्दम् प्रयुञ्जीत सः अपि अपशब्दभाक् स्यात् । अयम् तु अन्यः अपशब्दपदार्थकः शब्दः यदर्थः उपदेशः कर्तव्यः । न च अपशब्दपदार्थकः शब्दः अपशब्दः भवति । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् । यः हि मन्येत अपशब्दपदार्थकः शब्दः अपशब्दः भवति इति अपशब्दः इति एव तस्य अपशब्दः स्यात् । न च एषः अपशब्दः । अयम् खलु अपि भूयः अनुकरणशब्दः अपरिहार्यः यदर्थः उपदेशः कर्तव्यः । साधु ऌकारम् अधीते । मधु ऌकारम् अधीते इति । क्वस्थस्य पुनः एतत् अनुकरणम् । कॢपिस्थस्य । यदि कॢपिस्थस्य कॢपेः च लत्वम् असिद्धम् तस्य असिद्धत्वात् ऋकारे एव अच्कार्याणि भविष्यन्ति । भवेत् तदर्थेन न अर्थः स्यात् । अयम् तु अन्यः कॢपिस्थपदार्थकः शब्दः यदर्थः उपदेशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । इदम् अवश्यम् वक्तव्यम् । प्रकृतिवत् अनुकरणम् भवति इति । किम् प्रयोजनम् । द्विः पचन्तु इति
KA I,19.10-21.28 Ro I,70-79 ḷkāropadeśaḥ kimarthaḥ . kim viśeṣeṇa ḷkāropadeśaḥ codyate na punaḥ anyeṣām api varṇānām upadeśaḥ codyate . yadi kim cit anyeṣām api varṇānām upadeśe prayojanam asti ḷkāropadeśasya api tat bhavitum arhati . kaḥ vā viśeṣaḥ . ayam asti viśeṣaḥ . asya hi ḷkārasya alpīyān ca eva prayogaviṣayaḥ yaḥ ca api prayogaviṣayaḥ saḥ api kḷpisthasya . kḷpeḥ ca latvam asiddham . tasya asiddhatvāt ṛkārasya eva ackāryāṇi bhaviṣyanti . na arthaḥ ḷkāropadeśena . ataḥ uttaram paṭhati : ḷkāropadeśaḥ yadṛcchāśaktijānukaraṇaplutyādyarthaḥ . ḷkāropadeśaḥ kriyate yadṛcchāśabdārthaḥ aśaktijānukaraṇārthaḥ plutyādyarthaḥ ca . yadṛcchāśabdārthaḥ tāvat . yadṛcchayā kaḥ cit ḷtakaḥ nāma tasmin ackāryāṇi yathā syuḥ . dadhi ḷtaka dehi . madhu ḷtaka dehi . udaṅ ḷtakaḥ agamat . pratyaṅ ḷtakaḥ agamat . catuṣṭayī śabdānām pravṛttiḥ : jātiśabdāḥ guṇaśabdāḥ kriyāśabdāḥ yadṛcchāśabdāḥ caturthāḥ . aśaktijānukaraṇārthaḥ . aśaktyā kayā cit brāhmaṇyā ṛtakaḥ iti prayoktavye ḷtakaḥ iti prayuktam . tasya anukaraṇam : brāhmaṇī ḷtakaḥ iti āha . kumārī ḷtakaḥ iti āha iti . plutādyarthaḥ ca ḷkāropadeśaḥ kartavyaḥ . ke punaḥ plutādayaḥ . plutidvirvacanasvaritāḥ : kḷptaśikha kḷpptaḥ , prakḷptaḥ . plutyādiṣu kāryeṣu kḷpeḥ latvam siddham . tasya siddhatvāt ackāryāṇi na sidhyanti . tasmāt ḷkāropadeśaḥ kartavyaḥ . na etāni santi prayojanāni . nyāyyabhāvāt kalpanam sañjñādiṣu . nyāyyasya ṛtakaśabdasya bhāvāt kalpanam sañjñādiṣu sādhu manyante . ṛtakaḥ eva asau na ḷtakaḥ iti . aparaḥ āha : nyāyyaḥ ṛtakaśabdaḥ śāstrānvitaḥ asti . saḥ kalpayitavyaḥ sādhuḥ sañjñādiṣu . ṛtakaḥ eva asau na ḷtakaḥ . ayam tarhi yadṛcchāśabdaḥ aparihāryaḥ . ḷphiḍaḥ ḷphiḍḍaḥ . eṣaḥ api ṛphiḍaḥ ṛphiḍḍaḥ ca . katham . artipravṛttiḥ ca eva loke lakṣyate phiḍiphiḍḍau auṇādikau pratyayau . trayī ca śabdānām pravṛttiḥ . jātiśabdāḥ guṇaśabdāḥ kriyāśabdāḥ iti . na santi yadṛcchāśabdāḥ . anyathā kṛtvā prayojanam uktam anyathā kṛtvā parihāraḥ . santi yadṛcchāśabdāḥ iti kṛtvā prayojanam uktam . na santi iti parihāraḥ . samāne ca arthe śāstrānvitaḥ aśāstrānvitasya nivartakaḥ bhavati . tat yathā . devadattaśabdaḥ devadiṇṇaśabdaṃ nivartayati na gāvyādīn . na eṣa doṣaḥ . pakṣāntaraiḥ api parihārāḥ bhavanti . anukaraṇam śiṣṭāśiṣṭāpratiṣiddheṣu yathā laukikavaidikeṣu . anukaraṇam hi śiṣṭasya sādhu bhavati . aśiṣṭāpratiṣiddhasya vā na eva tat doṣāya bhavati na abhyudayāya . yathā laukikavaidikeṣu . yathā laukikeṣu vaidikeṣu ca kṛtānteṣu . loke tāvat : yaḥ evam asau dadāti yaḥ evam asau yajate yaḥ evam asau adhīte iti tasya anukurvan dadyāt ca yajeta ca adhīyīta ca saḥ abhyudayena yujyate . vede api : ye evam viśvasṛjaḥ sattrāṇi adhyāsate iti teṣām anukurvan tadvat sattrāṇi adhyāsīta saḥ api abhyudayena yujyate . aśiṣṭāpratiṣiddham . yaḥ evam asau hikkati yaḥ evam asau hasati yaḥ evam asau kaṇḍūyati iti tasya anukurvan hikket ca haset ca kaṇḍūyet ca na eva tat doṣāya syāt na abhyudayāya . yaḥ tu khalu evam asau brāhmaṇam hanti evam asau surām pibati iti tasya anukurvan brāhmaṇam hanyāt surām vā pibet saḥ api manye patitaḥ syāt . viṣamaḥ upanyāsaḥ . yaḥ ca evam hanti yaḥ ca anuhanti ubhau tau hataḥ . yaḥ ca pibati yaḥ ca anupibati ubhau tau pibataḥ . yaḥ tu khalu evam asau brāhmaṇam hanti evam asau surām pibati iti tasya anukurvan snātānuliptaḥ mālyaguṇakaṇṭhaḥ kadalīstambham chindyāt payaḥ vā pibet na sa manye patitaḥ . evam iha api yaḥ evam asau apaśabdam prayuṅkte iti tasya anukurvan apaśabdam prayuñjīta saḥ api apaśabdabhāk syāt . ayam tu anyaḥ apaśabdapadārthakaḥ śabdaḥ yadarthaḥ upadeśaḥ kartavyaḥ . na ca apaśabdapadārthakaḥ śabdaḥ apaśabdaḥ bhavati . avaśyam ca etat evam vijñeyam . yaḥ hi manyeta apaśabdapadārthakaḥ śabdaḥ apaśabdaḥ bhavati iti apaśabdaḥ iti eva tasya apaśabdaḥ syāt . na ca eṣaḥ apaśabdaḥ . ayam khalu api bhūyaḥ anukaraṇaśabdaḥ aparihāryaḥ yadarthaḥ upadeśaḥ kartavyaḥ . sādhu ḷkāram adhīte . madhu ḷkāram adhīte iti . kvasthasya punaḥ etat anukaraṇam . kḷpisthasya . yadi kḷpisthasya kḷpeḥ ca latvam asiddham tasya asiddhatvāt ṛkāre eva ackāryāṇi bhaviṣyanti . bhavet tadarthena na arthaḥ syāt . ayam tu anyaḥ kḷpisthapadārthakaḥ śabdaḥ yadarthaḥ upadeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . idam avaśyam vaktavyam . prakṛtivat anukaraṇam bhavati iti . kim prayojanam . dviḥ pacantu iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.