क्अ इ,३४।४-३५।१८ रो इ,१११-११५ अयम् णकारः द्विः अनुबध्यते पूर्वः च परः च । तत्र अण्ग्रहणेषु इण्ग्रहणेषु च सन्देहः भवति पूर्वेण वा स्युः परेण वा इति । कतरस्मिन् तावत् अण्ग्रहणे सन्देहः । ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घः अणः इति । असन्दिग्धम् पूर्वेण न परेण । कुतः एतत् । पराभावात् । न हि ढ्रलोपे परे अणः सन्ति । ननु च अयम् अस्ति : आतृढम् आवृढम् इति । एवम् तर्हि सामर्थ्यात् पूर्वेण न परेण । यदि हि परेण स्यात् अण्ग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घः अचः इति एव ब्रूयात् । अथ वा एतत् अपि न ब्रूयात् । अचः हि एतत् भवति ह्रस्वः दीर्घः प्लुतः इति । अस्मिन् तर्हि अण्ग्रहणे सन्देहः के अणः इति । असन्दिग्धम् पूर्वेण न परेण । कुतः एतत् । पराभावात् । न हि के परे अणः सन्ति । ननु च अयम् अस्ति । गोका नौका इति । एवम् तर्हि सामर्थ्यात् पूर्वेण न परेण । यदि हि परेण स्यात् अण्ग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । के अचः इति एव ब्रूयात् । अथ वा एतत् अपि न ब्रूयात् । अचः हि एतत् भवति ह्रस्वः दीर्घः प्लुतः इति । अस्मिन् तर्हि अण्ग्रहणे सन्देहः अणः अप्रगृह्यस्य अनुनासिकः इति । असन्दिग्धम् पूर्वेण न परेण । कुतः एतत् । पराभावात् । न हि पदान्ताः परे अणः सन्ति । ननु च अयम् अस्ति कर्तृ हर्तृ इति । एवम् तर्हि सामर्थ्यात् पूर्वेण न परेण । यदि हि परेण स्यात् अण्ग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् ।अचः अप्रगृह्यस्य अनुनासिकः इति एव ब्रूयात् । अथ वा एतत् अपि न ब्रूयात् । अचः एव हि प्रगृह्याः भवन्ति । अस्मिन् तर्हि अण्ग्रहणे सन्देहः उः अण् रपरः इति । असन्दिग्धम् पूर्वेण न परेण । कुतः एतत् । पराभावात् । न हि उः स्थाने परे अणः सन्ति । ननु च अयम् अस्ति कर्त्रर्थम् हर्त्रर्थम् इति । किम् च स्यात् । यदि अत्र रपरत्वम् स्यात् द्वयोः रेफयोः श्रवणम् प्रसज्येत । हलः यमाम् यमि लोपः इति एवम् एकस्य अत्र लोपः भवति। विभाषा सः लोपः । विभाषा श्रवणम् प्रसज्येत । अयम् तर्हि नित्यः लोपः रः रि इति । पदान्तस्य इति एवम् सः । न शक्यः पदान्तस्य विज्ञातुम् । इह हि लोपः न स्यात् जर्गृधेः लङ् अजर्घाः पास्पर्धेः अपास्पाः इति । इह तर्हि मातॄणाम् पितॄणाम् इति रपरत्वम् प्रसज्येत । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अत्र रपरत्वम् भवति इति यत् अयम् ॠतः इत् धातोः इति धातुग्रहणम् करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । धातुग्रहणस्य एतत् प्रयोजनम् । इह मा भूत् : मातॄणाम् , पितॄणाम् इति । यदि च अत्र रपरत्वम् स्यात् धातुग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । रपरत्वे कृते अनन्त्यत्वात् इत्त्वम् न भविष्यति । पश्यति तु आचार्यः न अत्र रपरत्वम् भवति इति ततः धातुग्रहणम् करोति । इह अपि तर्हि इत्त्वम् न प्राप्नोति चिकीर्षति जिहीर्षति इति । मा भूत् एवम् । उपधायाः च इति एवम् भविष्यति । इह अपि तर्हि प्राप्नोति मातॄणाम् , पितॄणाम् इति । तस्मात् तत्र धातुग्रहणम् कर्तव्यम् । एवम् तर्हि अण्ग्रहणसामर्थ्यात् पूर्वेण न परेण । यदि परेण स्यात् अण्ग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । उः अच् रपरः इति एव ब्रूयात् । अस्मिन् तर्हि अण्ग्रहणे सन्देहः : अणुदित्सवर्णस्य च अप्रत्ययः इति । असन्दिग्धम् परेण न पूर्वेण इति। कुतः एतत् । सवर्णे अण् तपरम् हि उः ऋत् । यत् अयम् उः ऋत् इति ऋकारम् तपरम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः परेण न पूर्वेण । इण्ग्रहणेषु तर्हि सन्देहः । असन्दिग्धम् परेण न पूर्वेण इति। कुतः एतत् । य्वोः अन्यत्र परेण इण् स्यात् । यत्र इच्छति पूर्वेण सम्मृद्य ग्रहणम् तत्र करोति य्वोः इति । तत् च गुरु भवति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । तत्र विभक्तिनिर्देशे सम्मृद्य ग्रहणे अर्धचतस्रः मात्राः । प्रत्याहारग्रहणे पुनः तिस्रः मात्राः । सः अयम् एवम् लघीयसा न्यासेन सिद्धे सति यत् गरीयांसम् यत्नम् आरभते तत् ज्ञापयति आचार्यः परेण न पूर्वेण इति । किम् पुनः वर्णोत्सत्तौ इव णकारः द्विः अनुबध्यते । एतत् ज्ञापयति आचार्यः भवति एषा परिभाषा व्याख्यानतः विशेषप्रतिपत्तिः न हि सन्देहात् अलक्षणम् इति। अणुदित्सवर्णम् परिहाय पूर्वेण अण्ग्रहणम् परेण इण्ग्रहणम् इति व्याख्यास्यामः ।
KA I,34.4-35.18 Ro I,111-115 ayam ṇakāraḥ dviḥ anubadhyate pūrvaḥ ca paraḥ ca . tatra aṇgrahaṇeṣu iṇgrahaṇeṣu ca sandehaḥ bhavati pūrveṇa vā syuḥ pareṇa vā iti . katarasmin tāvat aṇgrahaṇe sandehaḥ . ḍhralope pūrvasya dīrghaḥ aṇaḥ iti . asandigdham pūrveṇa na pareṇa . kutaḥ etat . parābhāvāt . na hi ḍhralope pare aṇaḥ santi . nanu ca ayam asti : ātṛḍham āvṛḍham iti . evam tarhi sāmarthyāt pūrveṇa na pareṇa . yadi hi pareṇa syāt aṇgrahaṇam anarthakam syāt . ḍhralope pūrvasya dīrghaḥ acaḥ iti eva brūyāt . atha vā etat api na brūyāt . acaḥ hi etat bhavati hrasvaḥ dīrghaḥ plutaḥ iti . asmin tarhi aṇgrahaṇe sandehaḥ ke aṇaḥ iti . asandigdham pūrveṇa na pareṇa . kutaḥ etat . parābhāvāt . na hi ke pare aṇaḥ santi . nanu ca ayam asti . gokā naukā iti . evam tarhi sāmarthyāt pūrveṇa na pareṇa . yadi hi pareṇa syāt aṇgrahaṇam anarthakam syāt . ke acaḥ iti eva brūyāt . atha vā etat api na brūyāt . acaḥ hi etat bhavati hrasvaḥ dīrghaḥ plutaḥ iti . asmin tarhi aṇgrahaṇe sandehaḥ aṇaḥ apragṛhyasya anunāsikaḥ iti . asandigdham pūrveṇa na pareṇa . kutaḥ etat . parābhāvāt . na hi padāntāḥ pare aṇaḥ santi . nanu ca ayam asti kartṛ hartṛ iti . evam tarhi sāmarthyāt pūrveṇa na pareṇa . yadi hi pareṇa syāt aṇgrahaṇam anarthakam syāt .acaḥ apragṛhyasya anunāsikaḥ iti eva brūyāt . atha vā etat api na brūyāt . acaḥ eva hi pragṛhyāḥ bhavanti . asmin tarhi aṇgrahaṇe sandehaḥ uḥ aṇ raparaḥ iti . asandigdham pūrveṇa na pareṇa . kutaḥ etat . parābhāvāt . na hi uḥ sthāne pare aṇaḥ santi . nanu ca ayam asti kartrartham hartrartham iti . kim ca syāt . yadi atra raparatvam syāt dvayoḥ rephayoḥ śravaṇam prasajyeta . halaḥ yamām yami lopaḥ iti evam ekasya atra lopaḥ bhavati. vibhāṣā saḥ lopaḥ . vibhāṣā śravaṇam prasajyeta . ayam tarhi nityaḥ lopaḥ raḥ ri iti . padāntasya iti evam saḥ . na śakyaḥ padāntasya vijñātum . iha hi lopaḥ na syāt jargṛdheḥ laṅ ajarghāḥ pāspardheḥ apāspāḥ iti . iha tarhi mātṝṇām pitṝṇām iti raparatvam prasajyeta . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na atra raparatvam bhavati iti yat ayam ṝtaḥ it dhātoḥ iti dhātugrahaṇam karoti . katham kṛtvā jñāpakam . dhātugrahaṇasya etat prayojanam . iha mā bhūt : mātṝṇām , pitṝṇām iti . yadi ca atra raparatvam syāt dhātugrahaṇam anarthakam syāt . raparatve kṛte anantyatvāt ittvam na bhaviṣyati . paśyati tu ācāryaḥ na atra raparatvam bhavati iti tataḥ dhātugrahaṇam karoti . iha api tarhi ittvam na prāpnoti cikīrṣati jihīrṣati iti . mā bhūt evam . upadhāyāḥ ca iti evam bhaviṣyati . iha api tarhi prāpnoti mātṝṇām , pitṝṇām iti . tasmāt tatra dhātugrahaṇam kartavyam . evam tarhi aṇgrahaṇasāmarthyāt pūrveṇa na pareṇa . yadi pareṇa syāt aṇgrahaṇam anarthakam syāt . uḥ ac raparaḥ iti eva brūyāt . asmin tarhi aṇgrahaṇe sandehaḥ : aṇuditsavarṇasya ca apratyayaḥ iti . asandigdham pareṇa na pūrveṇa iti. kutaḥ etat . savarṇe aṇ taparam hi uḥ ṛt . yat ayam uḥ ṛt iti ṛkāram taparam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ pareṇa na pūrveṇa . iṇgrahaṇeṣu tarhi sandehaḥ . asandigdham pareṇa na pūrveṇa iti. kutaḥ etat . yvoḥ anyatra pareṇa iṇ syāt . yatra icchati pūrveṇa sammṛdya grahaṇam tatra karoti yvoḥ iti . tat ca guru bhavati . katham kṛtvā jñāpakam . tatra vibhaktinirdeśe sammṛdya grahaṇe ardhacatasraḥ mātrāḥ . pratyāhāragrahaṇe punaḥ tisraḥ mātrāḥ . saḥ ayam evam laghīyasā nyāsena siddhe sati yat garīyāṃsam yatnam ārabhate tat jñāpayati ācāryaḥ pareṇa na pūrveṇa iti . kim punaḥ varṇotsattau iva ṇakāraḥ dviḥ anubadhyate . etat jñāpayati ācāryaḥ bhavati eṣā paribhāṣā vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ na hi sandehāt alakṣaṇam iti. aṇuditsavarṇam parihāya pūrveṇa aṇgrahaṇam pareṇa iṇgrahaṇam iti vyākhyāsyāmaḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.