ननु कथं सर्वस्याग्नेः पञ्चदशभागीयाभिः प्रच्छादनम्? उच्यते - अत्रोपहितानामिष्टकानामबाधेन सर्वस्मिन्नग्नौ पञ्चमभागीयाभिः प्रच्छाद्यामाने तदेकदेशे तासामसम्भवे सत्याख्यातानामर्थं ब्रुवतां शक्तिः सहकारिणी नहि वचनशतेनाप्यशङ्कनीयार्थःशक्यो विधातुमिति चतुरश्राभिः प्रच्छादयितुमशक्यत्वात् प्रथमप्रतीतसर्वशब्दानुरोधेन जघन्यः पञ्चमभागीयाशब्दो बाहुल्याभिप्रायो वर्णनीयः । तेन तत्तत्सहकारिणीभिरत्रत्याभिः सम्भवन्तीभिरपि प्रच्छादनं कार्यमित्येवमर्थं प्रादेशानामत्र प्राप्तिः । एष न्यायस्तत्राङ्गीकरणीयः । तत्रत्याभिरनुरक्ताभिरपि प्रच्छादने किं वार्ऽधेष्टकाः करणेनोत्पन्नाः न कुत्रचिद्विनियुक्ताः । तासामुपदेशबलादेव अत्र संख्यापूरणे प्रच्छादने च यथायोगं विनियोगः कार्यः । किञ्च यच्चतुरश्रं त्रयश्रि वा सम्पद्येतार्धेष्टकाभिः पादेष्टकाभिर्वा प्रच्छादयेदिति परिभाषां वक्ष्यति । तथा वात्र समुपधानं स्यात् । अत्रात्मनि सन्ध्यन्तराले चत्वारिंशत् पञ्चमभागीयास्तासां पुरस्ताद्दश पश्चाच्च दश । पक्षयोर्विंशतिः पुच्छे दश । ता एता दशोत्तरशतं पञ्चमभागीयाः, पञ्चाशदर्धाश्चतस्रोर्ऽधाः द्वौ प्रादेशाविति षट्षष्ठिः शतं चेष्टकाः । "साहस्रं चिन्वीत प्रथमं चिन्वानऽ इत्यादिभिर्वाक्यैः प्रत्यग्नीष्टकानां साहस्रादयःसंख्या विधास्यन्ते । ताश् च प्रतिचिति प्रतिप्रस्तारं च भिद्यान्त इति च तत्रैव प्रतिपादयिष्यते । सा सहस्रसंख्या कथमत्र सम्पाद्येत्याह ॥ पञ्च रयेत् पञ्चदशभागीयाभिरष्टाङ्गुलाभिःसंख्या पूरयेत् । का संख्यात्र पूर्यते? किं समुदायगता? उत प्रस्तारगता अविशेषात्? न समुदायगता आनन्तर्यात्, प्रतिप्रस्तारं शतद्वयनियमाच्च, प्रस्तारगतैव संख्या तत्र पूर्यते, अस्य वचनस्य सामर्थ्यादवसीयते संख्यापूरणं उपधानाय प्रच्छादिकासु कासांचिदुद्धरणं प्रचालनं वा यथायोगं न्याय्यमिति । अत्र प्रस्तारशतद्वयसम्पत्तये चतुस्त्रिंशत्संख्यासम्पाद्या । सा च प्रच्छादितासु काश्विदुद्धृत्य योग्नेष्टकोपधानेन भवति । तत्रैकस्मिन् पञ्चमभागीयाक्षेत्रे नव पञ्चदशभागीयाःशेरत इति । तत्रतत्रोपधाने देशानियमे तदुद्धरणेन तासामुपधाने कार्ये मन्त्रोपधानसौकर्याय उद्धरणोपधानदेशनियम उच्यते । तत्रास्मनि प्राच्यो दश रीतयः, तत्र मध्यमरीत्योः द्वितीये उद्धृत्य तत्र अष्टादश पञ्चदशभागीया आवपेत् । तयोरेव रीत्योरुपान्ते उद्धृत्याष्टादश आवपेत् । पुच्छे चतस्नः प्राच्यो रीत्यः, तत्र मध्यमयोरन्त उद्धृत्य चतस्रोर्ऽधेष्टका उदीचीरुपदध्यात् । एवं द्विशतः प्रस्तारः पूर्यते । अत्रैके पुच्छाग्रे दश प्रादेशानुपधाय पञ्चमभागीयाभिः प्रच्छादयन्ति, तेषां च विपरीतवचनानर्थक्यप्रसङ्गो मैदप्रसङ्गश् च भवतीति तथा नोपधेयाः । किञ्च - यदि पुच्छाग्रे प्रादेशानामुपधानमपीष्टमभविष्यत्तर्हि पादेष्टकाश्चतुर्मागीयानां पक्षाग्रयोः पञ्चदश पुच्छाग्र इति च स्पष्टतरं पुच्छाग्र इत्येवावक्ष्यत् । न चैवमुक्तं । तस्मादुक्तविध एवोपधानक्रम इति स्थितम् ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या पुच्छादवशिष्टं प्रादेशक्षेत्रं यामिरिष्टकाभिर्मेदपरिहारेणोपधातुं शक्यते ताभिरुपदध्यात् । तत्र पार्श्वयोर्द्वे प्रादेशमात्रयौ मध्ये चतस्रोर्ऽधेष्टका उदगायताः । एतदेव प्रादेशकरणस्य प्रयोजनम् । अतः प्रादेशाभावेन कियते । शिष्टाग्नौ पञ्चमभागीयाभिः प्रच्छादिते षट्षष्टिशतमिष्टका भवन्ति । अरत्निप्रादेशरहिते पञ्चाशच्छतं इष्टका भवन्ति । तत्र आत्मन्युदीच्ये नव रीतयः । तत्र आत्मनि मध्यमायां मध्यमाश्चतस्र उद्धृत्य चतुःपञ्चाशन्निधेयाः । उभयत्रापि पुच्छाग्रे द्वे पञ्चम्यावुद्धृत्य चतस्रोर्ऽधेष्टका उपधेया उदगायताः । एवं द्विशतः प्रस्तारः ॥ कपर्दिबाष्टम् अपरस्मिन् प्रस्तारे ऽध्यर्धा दश दक्षिणत उदीचीर् आत्मन्य् उपदधाति । दशोत्तरतो दक्षिणाः आत्मनि दक्षिणत उतीचीरुदगायताः दशाध्यर्धाः उपदधाति आत्मन्येवोत्तरतः दशध्यर्धाः दक्षिणायताः । यथा प्रथमे प्रस्तारे पक्षौ तथा पुच्छम् । यथा पुच्छं तथा पक्षौ विपरीता अप्यये
nanu kathaṃ sarvasyāgneḥ pañcadaśabhāgīyābhiḥ pracchādanam? ucyate - atropahitānāmiṣṭakānāmabādhena sarvasminnagnau pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādyāmāne tadekadeśe tāsāmasambhave satyākhyātānāmarthaṃ bruvatāṃ śaktiḥ sahakāriṇī nahi vacanaśatenāpyaśaṅkanīyārthaḥśakyo vidhātumiti caturaśrābhiḥ pracchādayitumaśakyatvāt prathamapratītasarvaśabdānurodhena jaghanyaḥ pañcamabhāgīyāśabdo bāhulyābhiprāyo varṇanīyaḥ / tena tattatsahakāriṇībhiratratyābhiḥ sambhavantībhirapi pracchādanaṃ kāryamityevamarthaṃ prādeśānāmatra prāptiḥ / eṣa nyāyastatrāṅgīkaraṇīyaḥ / tatratyābhiranuraktābhirapi pracchādane kiṃ vār'dheṣṭakāḥ karaṇenotpannāḥ na kutracidviniyuktāḥ / tāsāmupadeśabalādeva atra saṃkhyāpūraṇe pracchādane ca yathāyogaṃ viniyogaḥ kāryaḥ / kiñca yaccaturaśraṃ trayaśri vā sampadyetārdheṣṭakābhiḥ pādeṣṭakābhirvā pracchādayediti paribhāṣāṃ vakṣyati / tathā vātra samupadhānaṃ syāt / atrātmani sandhyantarāle catvāriṃśat pañcamabhāgīyāstāsāṃ purastāddaśa paścācca daśa / pakṣayorviṃśatiḥ pucche daśa / tā etā daśottaraśataṃ pañcamabhāgīyāḥ, pañcāśadardhāścatasror'dhāḥ dvau prādeśāviti ṣaṭṣaṣṭhiḥ śataṃ ceṣṭakāḥ / "sāhasraṃ cinvīta prathamaṃ cinvāna' ityādibhirvākyaiḥ pratyagnīṣṭakānāṃ sāhasrādayaḥsaṃkhyā vidhāsyante / tāś ca praticiti pratiprastāraṃ ca bhidyānta iti ca tatraiva pratipādayiṣyate / sā sahasrasaṃkhyā kathamatra sampādyetyāha // pañca rayet pañcadaśabhāgīyābhiraṣṭāṅgulābhiḥsaṃkhyā pūrayet / kā saṃkhyātra pūryate? kiṃ samudāyagatā? uta prastāragatā aviśeṣāt? na samudāyagatā ānantaryāt, pratiprastāraṃ śatadvayaniyamācca, prastāragataiva saṃkhyā tatra pūryate, asya vacanasya sāmarthyādavasīyate saṃkhyāpūraṇaṃ upadhānāya pracchādikāsu kāsāṃciduddharaṇaṃ pracālanaṃ vā yathāyogaṃ nyāyyamiti / atra prastāraśatadvayasampattaye catustriṃśatsaṃkhyāsampādyā / sā ca pracchāditāsu kāśviduddhṛtya yogneṣṭakopadhānena bhavati / tatraikasmin pañcamabhāgīyākṣetre nava pañcadaśabhāgīyāḥśerata iti / tatratatropadhāne deśāniyame taduddharaṇena tāsāmupadhāne kārye mantropadhānasaukaryāya uddharaṇopadhānadeśaniyama ucyate / tatrāsmani prācyo daśa rītayaḥ, tatra madhyamarītyoḥ dvitīye uddhṛtya tatra aṣṭādaśa pañcadaśabhāgīyā āvapet / tayoreva rītyorupānte uddhṛtyāṣṭādaśa āvapet / pucche catasnaḥ prācyo rītyaḥ, tatra madhyamayoranta uddhṛtya catasror'dheṣṭakā udīcīrupadadhyāt / evaṃ dviśataḥ prastāraḥ pūryate / atraike pucchāgre daśa prādeśānupadhāya pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayanti, teṣāṃ ca viparītavacanānarthakyaprasaṅgo maidaprasaṅgaś ca bhavatīti tathā nopadheyāḥ / kiñca - yadi pucchāgre prādeśānāmupadhānamapīṣṭamabhaviṣyattarhi pādeṣṭakāścaturmāgīyānāṃ pakṣāgrayoḥ pañcadaśa pucchāgra iti ca spaṣṭataraṃ pucchāgra ityevāvakṣyat / na caivamuktaṃ / tasmāduktavidha evopadhānakrama iti sthitam // sundararājīyā vyākhyā pucchādavaśiṣṭaṃ prādeśakṣetraṃ yāmiriṣṭakābhirmedaparihāreṇopadhātuṃ śakyate tābhirupadadhyāt / tatra pārśvayordve prādeśamātrayau madhye catasror'dheṣṭakā udagāyatāḥ / etadeva prādeśakaraṇasya prayojanam / ataḥ prādeśābhāvena kiyate / śiṣṭāgnau pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādite ṣaṭṣaṣṭiśatamiṣṭakā bhavanti / aratniprādeśarahite pañcāśacchataṃ iṣṭakā bhavanti / tatra ātmanyudīcye nava rītayaḥ / tatra ātmani madhyamāyāṃ madhyamāścatasra uddhṛtya catuḥpañcāśannidheyāḥ / ubhayatrāpi pucchāgre dve pañcamyāvuddhṛtya catasror'dheṣṭakā upadheyā udagāyatāḥ / evaṃ dviśataḥ prastāraḥ // kapardibāṣṭam aparasmin prastāre 'dhyardhā daśa dakṣiṇata udīcīr ātmany upadadhāti | daśottarato dakṣiṇāḥ ātmani dakṣiṇata utīcīrudagāyatāḥ daśādhyardhāḥ upadadhāti ātmanyevottarataḥ daśadhyardhāḥ dakṣiṇāyatāḥ / yathā prathame prastāre pakṣau tathā puccham | yathā pucchaṃ tathā pakṣau viparītā apyaye
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.