भिन्नजातीयानां तत्रत्यानां तत्र तत्र सङ्घट्टनमित्येवमादयो महान्तो दोषास्तत्र सम्भीवष्यन्तीति । अतःश्रुतिगताणूकादिशब्दैस्तद्वैषम्यपरिहाराय पुरुषचतुर्मागादयो लक्ष्यन्त इत्यस्यार्थस्य प्रतिपादनायान्वर्था महत्यःसंज्ञाः कियन्ते । तेनायमर्थःसंपद्यते - ऊर्ध्वबाहोः पुरुषस्य प्रमाणं गृहीत्वात्स्य चतुर्थेन पञ्चमेनः ष्ठेन वा तेषां अर्धेष्टकाः कारयेदिति । अत्र केचिद्वर्वश्थ्यरत्वयोरेकार्थतामिच्छीन्त । तेषां मते ऽग्निकल्पे तथोर्वस्ति शब्दस्यारत्निशब्दस्य वा पृथगुपादानं पुनरुपादानं श्रुतिदर्शनं च सूत्रकारस्य प्रमादकृतमेवावतिष्ठते । तत्र या यित्वात् गतं । अयमर्थः - चतुर्भागादयः पुरुषचतुर्भागपरिमिताः स्युः । पुरुषकल्पनानुरूपाः स्युरिति चतुर्भागीयास्त्रिंशदङ्गुलाः पञ्चभागीयाश्चतुर्विंशत्यङ्गुलाः षड्भागीयाः विंशत्यङ्गुलाः । तासां पादास्तदर्थमिताः पञ्चदशद्वादशाङ्गुलाश् चेति । सुन्दरराजीया व्याख्या अथ चतुर्थः पटलः अथैतमेव चतुरश्वं प्रकारान्तरेणोपधातुमाह --- चतुरश्राभि त्वाच्छब्दस्य अनुपपदत्वं दीर्घादिभिरिति विशेषणाभावः । पादमात्रयो विज्ञायते एषां पादादीनां प्रमाणमाह - चतुर्भागीयाणूकम् पुरुषस्य चतुर्भागीया त्रिंशदङ्गुला अणूकमात्रीत्युच्यते । पञ्चमभागीयारात्निः चतुर्विंशत्यङ्गुला । तथोर्वस्थि तथा तेनैव मार्गेणोर्वस्थि ज्ञातव्यं, तच्च षढ्भागीयं विंशत्यङ्गुलम् । केचिदूर्वस्थीत्यपि पञ्चमभागीयामेवाहुः, तदयुक्तम् । "कुल्मिमात्रो ऽरत्निप्रादेश ऊर्वस्थीतिऽ भेदेन निर्देशात् । "इष्टकाः करोति प्रादेशमात्रयो ऽरत्निमात्रय ऊर्वस्थिमात्रऽ इति प्रयोगकल्पे पृथग्वचनात् तदूर्वस्थीत्यादिवचनाच्च । व्यक्तोक्तत्वाच्च बोधायनेन - "तस्येष्टकाः कारयेत् पुरुषस्य चतुर्थेन पञ्चमेन षष्ठेन दशमेनऽ इति । पादेष्टका पादमात्रि पादश्वाविशेषादणूकादीनां च सर्वासां च भवति । तत्र यथाकामीशब्दार्थस्य विशयित्वात् लोके पादशब्दश्चतुर्भागवचनः प्रसिद्धः । व्कचिदेकदेशमात्रे । "कृच्छ् पादः प्रकीर्तितऽ इति "ऋचं पादग्रहणऽ इति ऋक्षु च । वेदे त्वेकदेशमात्रे दृश्यते - "त्रिपदा गायत्री पञ्चपदा पाङ्क्तिर्ः ,चपपदा शव्करीऽ इति । इह तदुभयं ग्राह्यं । शब्दार्थस्योभयत्र वृत्तेः । अत्र च पादशब्दार्थनिरूपणं क्रियते एकविधाद्यर्थम् । अस्मिं स्त्वग्नौ चतुर्भागवचने ऽपि पादे न कश्विद्दोषः । ये तु षड्भागीयान्नेच्छन्ति तेषामेवोपयोगः, अणूकारत्निपादत्वेन दशाङ्गुलाष्टाङ्गुलानां ग्राह्यत्वात् । कपर्दिभाष्यम् उपधाने ऽष्टावष्टौ पादेष्टकाश् चतुर्भागीयानां पक्षाग्रयोर् निदध्यात् । सन्ध्योश् च तद्वद् आत्मानं षडङ्गुलापेताः उपधानकाले अष्टावष्टौ चतुर्भागीयानां पादेष्टकाः पक्षाग्रयोरूपदधायात् । अष्टावष्टाविति विशयाः । अत्मानं षडङ्गुलमात्रमवेताः अवगता व्याप्ता इति यावत । नवाङ्गुलमात्रं पक्षयोः । श्रोण्यंसेषु चाष्टौ प्राचीः प्रतीचिश् च
bhinnajātīyānāṃ tatratyānāṃ tatra tatra saṅghaṭṭanamityevamādayo mahānto doṣāstatra sambhīvaṣyantīti / ataḥśrutigatāṇūkādiśabdaistadvaiṣamyaparihārāya puruṣacaturmāgādayo lakṣyanta ityasyārthasya pratipādanāyānvarthā mahatyaḥsaṃjñāḥ kiyante / tenāyamarthaḥsaṃpadyate - ūrdhvabāhoḥ puruṣasya pramāṇaṃ gṛhītvātsya caturthena pañcamenaḥ ṣṭhena vā teṣāṃ ardheṣṭakāḥ kārayediti / atra kecidvarvaśthyaratvayorekārthatāmicchīnta / teṣāṃ mate 'gnikalpe tathorvasti śabdasyāratniśabdasya vā pṛthagupādānaṃ punarupādānaṃ śrutidarśanaṃ ca sūtrakārasya pramādakṛtamevāvatiṣṭhate / tatra yā yitvāt gataṃ / ayamarthaḥ - caturbhāgādayaḥ puruṣacaturbhāgaparimitāḥ syuḥ / puruṣakalpanānurūpāḥ syuriti caturbhāgīyāstriṃśadaṅgulāḥ pañcabhāgīyāścaturviṃśatyaṅgulāḥ ṣaḍbhāgīyāḥ viṃśatyaṅgulāḥ / tāsāṃ pādāstadarthamitāḥ pañcadaśadvādaśāṅgulāś ceti / sundararājīyā vyākhyā atha caturthaḥ paṭalaḥ athaitameva caturaśvaṃ prakārāntareṇopadhātumāha --- caturaśrābhi tvācchabdasya anupapadatvaṃ dīrghādibhiriti viśeṣaṇābhāvaḥ / pādamātrayo vijñāyate eṣāṃ pādādīnāṃ pramāṇamāha - caturbhāgīyāṇūkam puruṣasya caturbhāgīyā triṃśadaṅgulā aṇūkamātrītyucyate / pañcamabhāgīyārātniḥ caturviṃśatyaṅgulā / tathorvasthi tathā tenaiva mārgeṇorvasthi jñātavyaṃ, tacca ṣaḍhbhāgīyaṃ viṃśatyaṅgulam / kecidūrvasthītyapi pañcamabhāgīyāmevāhuḥ, tadayuktam / "kulmimātro 'ratniprādeśa ūrvasthīti' bhedena nirdeśāt / "iṣṭakāḥ karoti prādeśamātrayo 'ratnimātraya ūrvasthimātra' iti prayogakalpe pṛthagvacanāt tadūrvasthītyādivacanācca / vyaktoktatvācca bodhāyanena - "tasyeṣṭakāḥ kārayet puruṣasya caturthena pañcamena ṣaṣṭhena daśamena' iti / pādeṣṭakā pādamātri pādaśvāviśeṣādaṇūkādīnāṃ ca sarvāsāṃ ca bhavati / tatra yathākāmīśabdārthasya viśayitvāt loke pādaśabdaścaturbhāgavacanaḥ prasiddhaḥ / vkacidekadeśamātre / "kṛcch pādaḥ prakīrtita' iti "ṛcaṃ pādagrahaṇa' iti ṛkṣu ca / vede tvekadeśamātre dṛśyate - "tripadā gāyatrī pañcapadā pāṅktirḥ ,capapadā śavkarī' iti / iha tadubhayaṃ grāhyaṃ / śabdārthasyobhayatra vṛtteḥ / atra ca pādaśabdārthanirūpaṇaṃ kriyate ekavidhādyartham / asmiṃ stvagnau caturbhāgavacane 'pi pāde na kaśviddoṣaḥ / ye tu ṣaḍbhāgīyānnecchanti teṣāmevopayogaḥ, aṇūkāratnipādatvena daśāṅgulāṣṭāṅgulānāṃ grāhyatvāt / kapardibhāṣyam upadhāne 'ṣṭāvaṣṭau pādeṣṭakāś caturbhāgīyānāṃ pakṣāgrayor nidadhyāt | sandhyoś ca tadvad ātmānaṃ ṣaḍaṅgulāpetāḥ upadhānakāle aṣṭāvaṣṭau caturbhāgīyānāṃ pādeṣṭakāḥ pakṣāgrayorūpadadhāyāt / aṣṭāvaṣṭāviti viśayāḥ / atmānaṃ ṣaḍaṅgulamātramavetāḥ avagatā vyāptā iti yāvata / navāṅgulamātraṃ pakṣayoḥ / śroṇyaṃseṣu cāṣṭau prācīḥ pratīciś ca
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.