अग्रस्य रीतिभेदे स्युर्बह्वयः पुच्छे भिदा यतः । अतः पुच्छादनारम्भः पुच्छाग्रप्रभृतिर्भवेत् ॥ तथोपधाने तन्मूले यत्क्षेत्रमतिरिच्यते । चतुर्भिरर्धैः प्रादेशसहितैश्छादयेत्ततः ॥ अप्यये विपरीतोक्तिरेवमर्थवती भवेत् । प्रादेशमात्रा नाग्रे स्युस्तथा बहुभिदा यतः ॥ छादने विनियुक्तानां सामर्थ्यें नास्ति यत्र तु । तत्रान्याभिःसमर्थाबिस्तत्रत्याबिश्छदिर्भवेत् ॥ प्रच्छादयेति वचनं सर्वाग्निविषयं यतः । अतः पञ्चमभागीया पाणिबाहुऌयहेतुका ॥ व्यत्यासेनोपधानस्य व्यत्यासवचनस्य च । पुनःक्रिया तत्र तत्र भेदाभावैकहेतुका ॥ व्यत्यासे लोकतःसिद्धे तत्रासौ यतते यतः । तेनेष्टका मा६भेदो ऽप्यमृष्य इति गम्यते ॥ संख्यामात्रमनूद्येह पूरणं विदधाति यत् । तेन मन्यामहे साम्यं सर्वप्रस्तारगोचरम् ॥ न्यूने तु पूरयेदुक्तैः साम्यस्यायतनीस्थतेः । अतिरेके क्रमाभावात् प्रस्ताराःसर्वतःसमाः ॥ इति करविन्दस्वामिकृतायां शुल्बदीपिकायां तृतीयः पटलः सुन्दरराजीया व्याख्या द्विषाहस्रे त्रिप्रस्ताराः प्रतिप्रस्तारं संधानार्तं पुरीषं भवति । चित्यन्ते मन्त्रतः । चतुर्थप्रभृति परिमाणम् नित्यमुत्तरं त्रिषाहस्रमेव - विज्ञायते चिन्वीतेति सरेवत्राग्निषु दक्षिणोत्तरे पार्श्वे सदृशे एवोपधेये । तथा पाश्वात्यपौरस्त्ये । यदेवमाह - "अद्यर्धा दश पुरस्ताद्दश पश्चात् अष्टावष्टौ पादेष्टकाः पक्षाग्रयोस्वतस्रश्वलतस्रः पक्षाग्रीयाः, इत्यादि । तदाह बोधायनः - "पशुधर्मा ह वा अग्निर्यथा वै पशोर्दक्षिणेषमस्थ्नं यद्दक्षिणं तदुत्तरेषामुत्तरम्, इत्यादि । एतच्च सति संभवे; यदाह - "द्वितीयचतुर्थयोस्वान्यतरतः प्रतिसंहितामेकैकां त्रिंशत्षष्टयः, एकं पञ्चमीम्ऽ इति च । द्विशता एव सर्वे प्रस्ताराः। प्रतिप्रस्तारं संख्यापूरणवचनात् रथचक्रे द्विशतयोरेव प्रस्तारयोर्वचनात् एष द्विशतः प्रस्तार इति श्येनचिति वचनाच्च । अतश्वोडा नाकसदश्वैकीकृत्य संख्येयाः । बोधायनस्त्वाह - "पञ्चम्यां वा चितौ संख्यापूर्तिर्द्विशताः प्रस्ताराः । पञ्चचोडाभिर्नाकसदःसमानसंख्याः प्रतीयात्ऽ इति ॥ दशमः खण्डः इति सुन्दरराजीये आपस्तम्बशुल्बसूत्रव्याख्याने शुल्बप्रदीपे तृतीयः पटलः कपर्दिभाष्यम् अथ चतुर्थः पटलः चतुरश्राभिर् अग्निं चिनुत इति विज्ञायत । समचतुरश्रा अनुपपदत्वाच् छब्दस्य
agrasya rītibhede syurbahvayaḥ pucche bhidā yataḥ / ataḥ pucchādanārambhaḥ pucchāgraprabhṛtirbhavet // tathopadhāne tanmūle yatkṣetramatiricyate / caturbhirardhaiḥ prādeśasahitaiśchādayettataḥ // apyaye viparītoktirevamarthavatī bhavet / prādeśamātrā nāgre syustathā bahubhidā yataḥ // chādane viniyuktānāṃ sāmarthyeṃ nāsti yatra tu / tatrānyābhiḥsamarthābistatratyābiśchadirbhavet // pracchādayeti vacanaṃ sarvāgniviṣayaṃ yataḥ / ataḥ pañcamabhāgīyā pāṇibāhuḷyahetukā // vyatyāsenopadhānasya vyatyāsavacanasya ca / punaḥkriyā tatra tatra bhedābhāvaikahetukā // vyatyāse lokataḥsiddhe tatrāsau yatate yataḥ / teneṣṭakā mā6bhedo 'pyamṛṣya iti gamyate // saṃkhyāmātramanūdyeha pūraṇaṃ vidadhāti yat / tena manyāmahe sāmyaṃ sarvaprastāragocaram // nyūne tu pūrayeduktaiḥ sāmyasyāyatanīsthateḥ / atireke kramābhāvāt prastārāḥsarvataḥsamāḥ // iti karavindasvāmikṛtāyāṃ śulbadīpikāyāṃ tṛtīyaḥ paṭalaḥ sundararājīyā vyākhyā dviṣāhasre triprastārāḥ pratiprastāraṃ saṃdhānārtaṃ purīṣaṃ bhavati / cityante mantrataḥ / caturthaprabhṛti parimāṇam nityamuttaraṃ triṣāhasrameva - vijñāyate cinvīteti sarevatrāgniṣu dakṣiṇottare pārśve sadṛśe evopadheye / tathā pāśvātyapaurastye / yadevamāha - "adyardhā daśa purastāddaśa paścāt aṣṭāvaṣṭau pādeṣṭakāḥ pakṣāgrayosvatasraśvalatasraḥ pakṣāgrīyāḥ, ityādi / tadāha bodhāyanaḥ - "paśudharmā ha vā agniryathā vai paśordakṣiṇeṣamasthnaṃ yaddakṣiṇaṃ taduttareṣāmuttaram, ityādi / etacca sati saṃbhave; yadāha - "dvitīyacaturthayosvānyatarataḥ pratisaṃhitāmekaikāṃ triṃśatṣaṣṭayaḥ, ekaṃ pañcamīm' iti ca / dviśatā eva sarve prastārāḥ. pratiprastāraṃ saṃkhyāpūraṇavacanāt rathacakre dviśatayoreva prastārayorvacanāt eṣa dviśataḥ prastāra iti śyenaciti vacanācca / ataśvoḍā nākasadaśvaikīkṛtya saṃkhyeyāḥ / bodhāyanastvāha - "pañcamyāṃ vā citau saṃkhyāpūrtirdviśatāḥ prastārāḥ / pañcacoḍābhirnākasadaḥsamānasaṃkhyāḥ pratīyāt' iti // daśamaḥ khaṇḍaḥ iti sundararājīye āpastambaśulbasūtravyākhyāne śulbapradīpe tṛtīyaḥ paṭalaḥ kapardibhāṣyam atha caturthaḥ paṭalaḥ caturaśrābhir agniṃ cinuta iti vijñāyata | samacaturaśrā anupapadatvāc chabdasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्याःश्रुलेरर्थस्तर्क्यते - किं समानानां चतुरश्राणां चाविशेषग्रहणं आहोस्वित् समानामामेवेति? कुतः? विशेषाग्रहणात् । न कश्विद्विशेषः श्रूयते । तस्मादविशेषेणेति प्राप्ते उच्यते - समचतुरश्रा एव ग्राह्याः । कुतः अनुपपदत्वाच्छब्दस्य । यत्रोपपदं न श्रूयते दीर्घो विषम इति वा तत्र समचतुरश्राणामेव मुख्यत्वात् मुख्येर्थे प्रथमं प्रत्ययो भवति; यतः प्रतीयते तस्यार्थो भवति । इतरत्र गौणः । तस्मात्सपचतुरश्राभिरेवोपा धातव्यः । नाध्यर्धाभिरिति स्थितम् । पादमात्रयो भवन्ति अरत्निमात्रयो भवन्त्य् ऊर्वस्थिमात्रयो भवन्त्य् अणूकमात्रयो भवन्तीति विज्ञायते
asyāḥśrulerarthastarkyate - kiṃ samānānāṃ caturaśrāṇāṃ cāviśeṣagrahaṇaṃ āhosvit samānāmāmeveti? kutaḥ? viśeṣāgrahaṇāt / na kaśvidviśeṣaḥ śrūyate / tasmādaviśeṣeṇeti prāpte ucyate - samacaturaśrā eva grāhyāḥ / kutaḥ anupapadatvācchabdasya / yatropapadaṃ na śrūyate dīrgho viṣama iti vā tatra samacaturaśrāṇāmeva mukhyatvāt mukhyerthe prathamaṃ pratyayo bhavati; yataḥ pratīyate tasyārtho bhavati / itaratra gauṇaḥ / tasmātsapacaturaśrābhirevopā dhātavyaḥ / nādhyardhābhiriti sthitam / pādamātrayo bhavanti aratnimātrayo bhavanty ūrvasthimātrayo bhavanty aṇūkamātrayo bhavantīti vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतस्र एताःश्रुतयः । तासासावयमेव व्याचष्टे - चतुर्भागीयमणूकम् । पञ्चमभागीयारत्निः । तथोर्वस्थि अणूकशब्दः पुरुषचतुर्थस्य वाचसः । अरत्निः पञ्चमस्य । तथा - तेनैव प्रकारेण ऊर्वस्थि षष्ठस्य । षड्भागीया इति शुल्बान्तरे । पादेष्टका पादमात्री
catasra etāḥśrutayaḥ / tāsāsāvayameva vyācaṣṭe - caturbhāgīyamaṇūkam | pañcamabhāgīyāratniḥ | tathorvasthi aṇūkaśabdaḥ puruṣacaturthasya vācasaḥ / aratniḥ pañcamasya / tathā - tenaiva prakāreṇa ūrvasthi ṣaṣṭhasya / ṣaḍbhāgīyā iti śulbāntare / pādeṣṭakā pādamātrī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र यथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वात्
tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिन्नजातीयानां तत्रत्यानां तत्र तत्र सङ्घट्टनमित्येवमादयो महान्तो दोषास्तत्र सम्भीवष्यन्तीति । अतःश्रुतिगताणूकादिशब्दैस्तद्वैषम्यपरिहाराय पुरुषचतुर्मागादयो लक्ष्यन्त इत्यस्यार्थस्य प्रतिपादनायान्वर्था महत्यःसंज्ञाः कियन्ते । तेनायमर्थःसंपद्यते - ऊर्ध्वबाहोः पुरुषस्य प्रमाणं गृहीत्वात्स्य चतुर्थेन पञ्चमेनः ष्ठेन वा तेषां अर्धेष्टकाः कारयेदिति । अत्र केचिद्वर्वश्थ्यरत्वयोरेकार्थतामिच्छीन्त । तेषां मते ऽग्निकल्पे तथोर्वस्ति शब्दस्यारत्निशब्दस्य वा पृथगुपादानं पुनरुपादानं श्रुतिदर्शनं च सूत्रकारस्य प्रमादकृतमेवावतिष्ठते । तत्र या यित्वात् गतं । अयमर्थः - चतुर्भागादयः पुरुषचतुर्भागपरिमिताः स्युः । पुरुषकल्पनानुरूपाः स्युरिति चतुर्भागीयास्त्रिंशदङ्गुलाः पञ्चभागीयाश्चतुर्विंशत्यङ्गुलाः षड्भागीयाः विंशत्यङ्गुलाः । तासां पादास्तदर्थमिताः पञ्चदशद्वादशाङ्गुलाश् चेति । सुन्दरराजीया व्याख्या अथ चतुर्थः पटलः अथैतमेव चतुरश्वं प्रकारान्तरेणोपधातुमाह --- चतुरश्राभि त्वाच्छब्दस्य अनुपपदत्वं दीर्घादिभिरिति विशेषणाभावः । पादमात्रयो विज्ञायते एषां पादादीनां प्रमाणमाह - चतुर्भागीयाणूकम् पुरुषस्य चतुर्भागीया त्रिंशदङ्गुला अणूकमात्रीत्युच्यते । पञ्चमभागीयारात्निः चतुर्विंशत्यङ्गुला । तथोर्वस्थि तथा तेनैव मार्गेणोर्वस्थि ज्ञातव्यं, तच्च षढ्भागीयं विंशत्यङ्गुलम् । केचिदूर्वस्थीत्यपि पञ्चमभागीयामेवाहुः, तदयुक्तम् । "कुल्मिमात्रो ऽरत्निप्रादेश ऊर्वस्थीतिऽ भेदेन निर्देशात् । "इष्टकाः करोति प्रादेशमात्रयो ऽरत्निमात्रय ऊर्वस्थिमात्रऽ इति प्रयोगकल्पे पृथग्वचनात् तदूर्वस्थीत्यादिवचनाच्च । व्यक्तोक्तत्वाच्च बोधायनेन - "तस्येष्टकाः कारयेत् पुरुषस्य चतुर्थेन पञ्चमेन षष्ठेन दशमेनऽ इति । पादेष्टका पादमात्रि पादश्वाविशेषादणूकादीनां च सर्वासां च भवति । तत्र यथाकामीशब्दार्थस्य विशयित्वात् लोके पादशब्दश्चतुर्भागवचनः प्रसिद्धः । व्कचिदेकदेशमात्रे । "कृच्छ् पादः प्रकीर्तितऽ इति "ऋचं पादग्रहणऽ इति ऋक्षु च । वेदे त्वेकदेशमात्रे दृश्यते - "त्रिपदा गायत्री पञ्चपदा पाङ्क्तिर्ः ,चपपदा शव्करीऽ इति । इह तदुभयं ग्राह्यं । शब्दार्थस्योभयत्र वृत्तेः । अत्र च पादशब्दार्थनिरूपणं क्रियते एकविधाद्यर्थम् । अस्मिं स्त्वग्नौ चतुर्भागवचने ऽपि पादे न कश्विद्दोषः । ये तु षड्भागीयान्नेच्छन्ति तेषामेवोपयोगः, अणूकारत्निपादत्वेन दशाङ्गुलाष्टाङ्गुलानां ग्राह्यत्वात् । कपर्दिभाष्यम् उपधाने ऽष्टावष्टौ पादेष्टकाश् चतुर्भागीयानां पक्षाग्रयोर् निदध्यात् । सन्ध्योश् च तद्वद् आत्मानं षडङ्गुलापेताः उपधानकाले अष्टावष्टौ चतुर्भागीयानां पादेष्टकाः पक्षाग्रयोरूपदधायात् । अष्टावष्टाविति विशयाः । अत्मानं षडङ्गुलमात्रमवेताः अवगता व्याप्ता इति यावत । नवाङ्गुलमात्रं पक्षयोः । श्रोण्यंसेषु चाष्टौ प्राचीः प्रतीचिश् च
bhinnajātīyānāṃ tatratyānāṃ tatra tatra saṅghaṭṭanamityevamādayo mahānto doṣāstatra sambhīvaṣyantīti / ataḥśrutigatāṇūkādiśabdaistadvaiṣamyaparihārāya puruṣacaturmāgādayo lakṣyanta ityasyārthasya pratipādanāyānvarthā mahatyaḥsaṃjñāḥ kiyante / tenāyamarthaḥsaṃpadyate - ūrdhvabāhoḥ puruṣasya pramāṇaṃ gṛhītvātsya caturthena pañcamenaḥ ṣṭhena vā teṣāṃ ardheṣṭakāḥ kārayediti / atra kecidvarvaśthyaratvayorekārthatāmicchīnta / teṣāṃ mate 'gnikalpe tathorvasti śabdasyāratniśabdasya vā pṛthagupādānaṃ punarupādānaṃ śrutidarśanaṃ ca sūtrakārasya pramādakṛtamevāvatiṣṭhate / tatra yā yitvāt gataṃ / ayamarthaḥ - caturbhāgādayaḥ puruṣacaturbhāgaparimitāḥ syuḥ / puruṣakalpanānurūpāḥ syuriti caturbhāgīyāstriṃśadaṅgulāḥ pañcabhāgīyāścaturviṃśatyaṅgulāḥ ṣaḍbhāgīyāḥ viṃśatyaṅgulāḥ / tāsāṃ pādāstadarthamitāḥ pañcadaśadvādaśāṅgulāś ceti / sundararājīyā vyākhyā atha caturthaḥ paṭalaḥ athaitameva caturaśvaṃ prakārāntareṇopadhātumāha --- caturaśrābhi tvācchabdasya anupapadatvaṃ dīrghādibhiriti viśeṣaṇābhāvaḥ / pādamātrayo vijñāyate eṣāṃ pādādīnāṃ pramāṇamāha - caturbhāgīyāṇūkam puruṣasya caturbhāgīyā triṃśadaṅgulā aṇūkamātrītyucyate / pañcamabhāgīyārātniḥ caturviṃśatyaṅgulā / tathorvasthi tathā tenaiva mārgeṇorvasthi jñātavyaṃ, tacca ṣaḍhbhāgīyaṃ viṃśatyaṅgulam / kecidūrvasthītyapi pañcamabhāgīyāmevāhuḥ, tadayuktam / "kulmimātro 'ratniprādeśa ūrvasthīti' bhedena nirdeśāt / "iṣṭakāḥ karoti prādeśamātrayo 'ratnimātraya ūrvasthimātra' iti prayogakalpe pṛthagvacanāt tadūrvasthītyādivacanācca / vyaktoktatvācca bodhāyanena - "tasyeṣṭakāḥ kārayet puruṣasya caturthena pañcamena ṣaṣṭhena daśamena' iti / pādeṣṭakā pādamātri pādaśvāviśeṣādaṇūkādīnāṃ ca sarvāsāṃ ca bhavati / tatra yathākāmīśabdārthasya viśayitvāt loke pādaśabdaścaturbhāgavacanaḥ prasiddhaḥ / vkacidekadeśamātre / "kṛcch pādaḥ prakīrtita' iti "ṛcaṃ pādagrahaṇa' iti ṛkṣu ca / vede tvekadeśamātre dṛśyate - "tripadā gāyatrī pañcapadā pāṅktirḥ ,capapadā śavkarī' iti / iha tadubhayaṃ grāhyaṃ / śabdārthasyobhayatra vṛtteḥ / atra ca pādaśabdārthanirūpaṇaṃ kriyate ekavidhādyartham / asmiṃ stvagnau caturbhāgavacane 'pi pāde na kaśviddoṣaḥ / ye tu ṣaḍbhāgīyānnecchanti teṣāmevopayogaḥ, aṇūkāratnipādatvena daśāṅgulāṣṭāṅgulānāṃ grāhyatvāt / kapardibhāṣyam upadhāne 'ṣṭāvaṣṭau pādeṣṭakāś caturbhāgīyānāṃ pakṣāgrayor nidadhyāt | sandhyoś ca tadvad ātmānaṃ ṣaḍaṅgulāpetāḥ upadhānakāle aṣṭāvaṣṭau caturbhāgīyānāṃ pādeṣṭakāḥ pakṣāgrayorūpadadhāyāt / aṣṭāvaṣṭāviti viśayāḥ / atmānaṃ ṣaḍaṅgulamātramavetāḥ avagatā vyāptā iti yāvata / navāṅgulamātraṃ pakṣayoḥ / śroṇyaṃseṣu cāṣṭau prācīḥ pratīciś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रोण्यंसयोस्वतस्रश्चतस्रः । ताः पादाः । प्रचीःश्रोण्योः । अंसयोः प्तीचीः । एवं चतुर्भागीयपादा अष्टाचत्वारिंशत् । सन्ध्यन्तराले पञ्चभागीयाः सपादाः
śroṇyaṃsayosvatasraścatasraḥ / tāḥ pādāḥ / pracīḥśroṇyoḥ / aṃsayoḥ ptīcīḥ / evaṃ caturbhāgīyapādā aṣṭācatvāriṃśat / sandhyantarāle pañcabhāgīyāḥ sapādāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्षसन्ध्योरन्तराले पञ्चमभागीयाः पादसहिताः । मध्ये पादाः । दश प्रतीचिः । तासां दक्षिणतः पठ्चविंशतिः पञ्चमभागीयाः । उत्तरतो विंशतिः । एवं सन्ध्यन्तराले पञ्चपञ्चाशदिष्टकाः उपधेयाः । पुच्छे प्रादेशमुपधाय सर्वम् अग्निं चतुर्भागीयाभिः प्रच्छादयेत्
pakṣasandhyorantarāle pañcamabhāgīyāḥ pādasahitāḥ / madhye pādāḥ / daśa pratīciḥ / tāsāṃ dakṣiṇataḥ paṭhcaviṃśatiḥ pañcamabhāgīyāḥ / uttarato viṃśatiḥ / evaṃ sandhyantarāle pañcapañcāśadiṣṭakāḥ upadheyāḥ / pucche prādeśamupadhāya sarvam agniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रादेशशब्देन किं क्षेत्रमभिधीयते? पुच्छे यत्प्रादेशमिति? अथवा इष्टकाः प्रादेशेन कारिताः? यदि क्षेत्रमभिधीयेत प्रादेशपङ्क्तिरेवोपधातव्या स्यात् । तथा सति भिद्येताग्निः । इतरस्मिन्पक्षे यथा न भिद्यते तथा प्रादेशेष्टका भवेयुः । प्रादेशमिति जातावेकवचनम् । प्रादेशेष्टकाभिःसहाणूका न शेरते । शेरते तु पञ्चभागीयास्ताभिःसह । अतश्चतस्रश्चतस्रः श्रोण्योः पादेष्टकास्त्रयोदश पञ्चमभागीयाः । पूर्वार्धे ऽष्टावणूकाः । एवमेकोनत्रिंशत्पुच्छे । अपरे पुनरेवं वर्णयन्ति - यस्य वितस्तया वर्धनं कृतं तत्रापि चतुरश्रश्रुतिसामर्थ्यात् प्रादेश एवेष्टकाभिर्व्याप्यत इति । एवमर्थं प्रादेशग्रहणमिति । तस्मिन्नपि पक्षे उक्त उपधानक्रमः । सर्वमिति द्वात्रिंशत् । अष्टाविंशतिरात्मन्युक्ताः । पुच्छपूर्वार्धे ऽष्टौ ॥ पादेष्टकाभिः संख्यां पूरयेत्
prādeśaśabdena kiṃ kṣetramabhidhīyate? pucche yatprādeśamiti? athavā iṣṭakāḥ prādeśena kāritāḥ? yadi kṣetramabhidhīyeta prādeśapaṅktirevopadhātavyā syāt / tathā sati bhidyetāgniḥ / itarasminpakṣe yathā na bhidyate tathā prādeśeṣṭakā bhaveyuḥ / prādeśamiti jātāvekavacanam / prādeśeṣṭakābhiḥsahāṇūkā na śerate / śerate tu pañcabhāgīyāstābhiḥsaha / ataścatasraścatasraḥ śroṇyoḥ pādeṣṭakāstrayodaśa pañcamabhāgīyāḥ / pūrvārdhe 'ṣṭāvaṇūkāḥ / evamekonatriṃśatpucche / apare punarevaṃ varṇayanti - yasya vitastayā vardhanaṃ kṛtaṃ tatrāpi caturaśraśrutisāmarthyāt prādeśa eveṣṭakābhirvyāpyata iti / evamarthaṃ prādeśagrahaṇamiti / tasminnapi pakṣe ukta upadhānakramaḥ / sarvamiti dvātriṃśat / aṣṭāviṃśatirātmanyuktāḥ / pucchapūrvārdhe 'ṣṭau // pādeṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरार्धे पञ्चदश पञ्चमभागीयाः । सन्ध्यन्तराले पञ्चचत्वारिंशत् पञ्चमभागीयाः तत्र षष्टिरणूकाः । षष्टिः पञ्चमभागीयाः । अष्टाचत्वारिंशदणूकापादाः दश पञ्चमबागीयाः पादाः । ता एताःषडशीतिशतम् । अत्र चतुर्दशसंख्या सम्पाद्या । तत्सम्पादनमाह - पादे येत् गतम् । आत्ममध्ये पञ्चम्यां रीत्यां उपान्त्यां चतुर्भागीयामुद्ध्रृत्य नव षड्भागीयान् पादानुपदध्यात् । पुच्छश्रोण्योरेकैकां पञ्चमभागीयामुद्धृत्य चतुरस्तत्पादानुपदध्यात् । एवं द्विशतः प्रस्तारः । आत्मनि प्राच्यो रीतयः । पक्षयोर्दक्षिणोत्तरयोः पुच्छे चोदीच्यो रीतयः ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या उपाधाने ऽष्टावष्टौ दध्यात् चतुर्भागीयानां पादेष्टकाः पञ्चदशाह्गुलाः ॥ सन्ध्योश्व--वेताः सन्ध्योः पक्षाप्यययोः तद्वत् पक्षाग्रवदष्टावष्टौ ॥ ताश्वात्मानं षडङ्गुलेन प्राप्ताः, नवाङ्गुलेन पक्षौ ॥ शोण्यंसेषु - चीश् च एकैकत्र चतस्रश्चतस्रः, एवं षोडश प्राचीः प्रतीचीरिति पादाः अष्टावित्यत्र वीप्सार्थो द्रष्टव्यः । अथवा अनेन सूत्रेण श्रोण्यंसेष्वष्टावेव विधीयन्ते, "अन्या अष्टौ पादेष्टकाभिःसंख्यां पूरेयत्ऽ इत्यनेन । सर्वथा तावत् षोडशैवोपधेयाः । सन्ध्यन्तराले - पादाः पक्षाप्यययोरन्तराले पञ्चमबागीयाः पञ्चचत्वारिंशत् । आसां मध्ये दश प्रादेशमात्रयः । पादशब्देन च सन्निहितत्वात् पञ्चमबागीयानां पादा उच्यन्ते । तासां पादेष्टकानां दक्षिणतो विंशतिः पञ्चमभागीयाः, उत्तरतः पञ्चविंशतिः, विपरीता वा ॥ पुच्छेप्रादेशमुपधाय पुच्छाग्रे यत्प्रवृद्धं प्रादेशक्षेत्रं तदुपदध्यात् सामर्थयाद्दशभिः प्रादेशैः ॥ सर्वमग्निं - दयेत् एवं प्रच्छादिते एकोननवतिशतं (१८९ ) इष्टका भवन्ति । पादेष्ट - येत् पुच्छस्यापरार्धे पार्श्वेयोश्चतस्रश्चतस्रः पञ्चदशाङ्गुलाः । एवं कृते पञ्चोनद्विशतं भवति । ततः पुच्छस्य पूर्वार्धे पार्श्वेयोर्मध्ये तिस्रस्तिस्रःषड्भागीयाः प्रचीरुपदध्यात् । एवं द्विशतः प्रस्तारः ॥ कपर्दिभाष्यम् अपरस्मिन् प्रस्तारे पुच्छाप्यये पञ्चमभागीया विशयाः द्वितीये प्रस्तारे पुच्छाप्यये पुच्छात्मसन्धौ विशया उभयस्थाः पञ्चमभागीया उपधेयाः । ता आत्मनि चतुर्दशभिः पादैर् यथायोगं पर्युपदध्यात्
aparārdhe pañcadaśa pañcamabhāgīyāḥ / sandhyantarāle pañcacatvāriṃśat pañcamabhāgīyāḥ tatra ṣaṣṭiraṇūkāḥ / ṣaṣṭiḥ pañcamabhāgīyāḥ / aṣṭācatvāriṃśadaṇūkāpādāḥ daśa pañcamabāgīyāḥ pādāḥ / tā etāḥṣaḍaśītiśatam / atra caturdaśasaṃkhyā sampādyā / tatsampādanamāha - pāde yet gatam / ātmamadhye pañcamyāṃ rītyāṃ upāntyāṃ caturbhāgīyāmuddhrṛtya nava ṣaḍbhāgīyān pādānupadadhyāt / pucchaśroṇyorekaikāṃ pañcamabhāgīyāmuddhṛtya caturastatpādānupadadhyāt / evaṃ dviśataḥ prastāraḥ / ātmani prācyo rītayaḥ / pakṣayordakṣiṇottarayoḥ pucche codīcyo rītayaḥ // sundararājīyā vyākhyā upādhāne 'ṣṭāvaṣṭau dadhyāt caturbhāgīyānāṃ pādeṣṭakāḥ pañcadaśāhgulāḥ // sandhyośva--vetāḥ sandhyoḥ pakṣāpyayayoḥ tadvat pakṣāgravadaṣṭāvaṣṭau // tāśvātmānaṃ ṣaḍaṅgulena prāptāḥ, navāṅgulena pakṣau // śoṇyaṃseṣu - cīś ca ekaikatra catasraścatasraḥ, evaṃ ṣoḍaśa prācīḥ pratīcīriti pādāḥ aṣṭāvityatra vīpsārtho draṣṭavyaḥ / athavā anena sūtreṇa śroṇyaṃseṣvaṣṭāveva vidhīyante, "anyā aṣṭau pādeṣṭakābhiḥsaṃkhyāṃ pūreyat' ityanena / sarvathā tāvat ṣoḍaśaivopadheyāḥ / sandhyantarāle - pādāḥ pakṣāpyayayorantarāle pañcamabāgīyāḥ pañcacatvāriṃśat / āsāṃ madhye daśa prādeśamātrayaḥ / pādaśabdena ca sannihitatvāt pañcamabāgīyānāṃ pādā ucyante / tāsāṃ pādeṣṭakānāṃ dakṣiṇato viṃśatiḥ pañcamabhāgīyāḥ, uttarataḥ pañcaviṃśatiḥ, viparītā vā // puccheprādeśamupadhāya pucchāgre yatpravṛddhaṃ prādeśakṣetraṃ tadupadadhyāt sāmarthayāddaśabhiḥ prādeśaiḥ // sarvamagniṃ - dayet evaṃ pracchādite ekonanavatiśataṃ (189 ) iṣṭakā bhavanti / pādeṣṭa - yet pucchasyāparārdhe pārśveyoścatasraścatasraḥ pañcadaśāṅgulāḥ / evaṃ kṛte pañconadviśataṃ bhavati / tataḥ pucchasya pūrvārdhe pārśveyormadhye tisrastisraḥṣaḍbhāgīyāḥ pracīrupadadhyāt / evaṃ dviśataḥ prastāraḥ // kapardibhāṣyam aparasmin prastāre pucchāpyaye pañcamabhāgīyā viśayāḥ dvitīye prastāre pucchāpyaye pucchātmasandhau viśayā ubhayasthāḥ pañcamabhāgīyā upadheyāḥ / tā ātmani caturdaśabhiḥ pādair yathāyogaṃ paryupadadhyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तासानेव पादेष्टकाभिः विशयासंसृष्टाभिः चतुर्दशभिरुपदध्यात् । आत्मनि यथा युज्यन्ते । इह षड्भागीयानां करणमुक्तम् । उपधानं नोक्तम् यथा पूर्वत्रार्धेष्टकानां पुरस्ताच्चोपधेयाः पुच्छस्य पूर्वार्धे पार्श्वयोस्तिस्रस्तिस्रः षड्भागीयाः मध्ये चतस्रः । शिष्टे द्वादश चतुर्भागीयाः । सर्वम् अग्निं पञ्चमभागीयाभिः प्रच्छादयेत्
tāsāneva pādeṣṭakābhiḥ viśayāsaṃsṛṣṭābhiḥ caturdaśabhirupadadhyāt / ātmani yathā yujyante / iha ṣaḍbhāgīyānāṃ karaṇamuktam / upadhānaṃ noktam yathā pūrvatrārdheṣṭakānāṃ purastāccopadheyāḥ pucchasya pūrvārdhe pārśvayostisrastisraḥ ṣaḍbhāgīyāḥ madhye catasraḥ / śiṣṭe dvādaśa caturbhāgīyāḥ / sarvam agniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादेष्टकाक्षिः सङ्ख्यां पूरयेत् तत एकाभितः पादा त्रयोदश्यः । ततश्चतस्रो रीत्यो द्वादश्यः । तत एकाभितः पादा द्वादश्यः । ततस्तिस्रो रीत्यस्त्रयोदश्यः इति त्रयोदश रीत्यः । अत्र मध्यमायां वा षडुद्धृत्य पादा उपदध्यात् । प्रस्तारो द्विशतः । अथवा प्रथमप्रस्तारे द्वादशभिः द्वितीयस्त्रयोदशभिस्तथोच्यते । कृत्स्नद्वादशी पक्षे दीर्घा पादेष्टका अर्धेष्टकाश् च तत्रतत्र प्रथमप्रस्तारे प्राच्यःसप्तदश रीतयः । ताःसर्वा द्वादशेष्टकाः । तासां सर्वासां दक्षिणा अर्धेष्टकाभिः । तत एका पादाभिस्ततस्तिस्रो द्वादशीभिस्तत एका पादाभिस्तत एकार्धाभिः । तत एका पादाभिस्ततस्तिस्रो द्वादशीभिः । अन्त्यार्धाभिरेवं सप्तदश रीतयः । तत्र षञ्चमीषष्ठीसप्तमीनां रीतीनामन्त्यास्तिस्र उद्धृत्य एकां द्वादशीमुपदध्यात् । अथैकादशी द्वादशी त्रयोदशीनामन्त्याः तिस्र उद्धृत्य एकादशीमुपदध्यात् । एवं द्विशतः । यद्द्वितीयं त्रयोदशभिरुदीच्यो रीतयश्चतुर्दश तासां प्रथमार्धाभिर्द्वादशीत्रयोदशीभिरन्त्यार्धाभिः ताश्चतुर्दश रीतयः । एवं द्वादश शतमिष्टकाः । तत्र पूर्वार्धे त्रयोदशीः षडुद्धृत्य चतुर्विंशतिं पादा उपदध्यात् । एवं द्विशतः । यदि सर्वे प्रस्तारा द्वादशीभिः तदा पूर्वोक्तप्रकारेण प्रथमं प्रस्तारमुपधाय द्वितीयप्रस्तारत एव रीतीरुदीचीरुपदध्यात् । एष द्विशतः । यदि सर्वे त्रयोदशीभिः, तदा द्वितीयप्रस्तारोक्ता रीतिः प्रथमे प्रस्तारे प्राचीरुपधाय पश्चार्धे त्रयोदशीरुद्धृत्य पादा उपधायापरस्मिन् प्रस्तारे ता उदीचीरुपदध्यात् । एष द्विशतः । यद्येकत्र त्रयोदशान्यतो द्वादश तदा प्रागायता इष्टका उदीच्यः त्रयोदश रीतयः । ताःषट्पञ्चाशच्छतं च पूर्वस्यां रीत्यां पञ्चम्यां चाष्टावष्टावुद्धृत्याष्टाविंशतिं पादाः द्वे द्वे चार्धे । एवं द्विशतं । द्वितीये प्रस्तारे ता एव प्राच्यो रीतयः । यत्र दक्षिणतः उत्तरतश्वाष्टावष्टावुद्धृत्य पूर्ववत् पादा अर्धाश्वोपदध्यादेवं द्विशतः । एवमेव प्रौगादिष्वपि करणानि द्वादशभागीयाभिस्त्रयोदशभागीयाभिर्वा यथायोगमुपधाय पादेष्टकाभिरर्धेष्टकाभिश् च संख्यां पूरयेत् । अलमतिप्रसङ्गेन ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या उभयत्र प्रादेशमात्रमविशेषात् । ततः पुरस्ताद्दश प्रादेशाः पार्श्वयोर्द्वैद्वौ । सर्वमग्निंअपूरयेत् आत्मनि विशयाभिःसह उदीच्यो दश रीतयः, तासां द्वितीयां नवमीं चतुर्थीभिरुपदधायात्, षष्ठीं प्रादेशैः । आत्मशेषे पक्षयोश् च पञ्चमभागीयाः । पुच्छस्यापरार्धे पार्श्वयोर्मध्यतो नव षड्भागीयाः प्राच्यः । पुच्छशेषे द्वादशाणूकाः । एवं द्विशतः प्रस्तारः । व्यत्यासं चिनुयाद् यावतः प्रस्तारांश् चिकीर्षेत्
pādeṣṭakākṣiḥ saṅkhyāṃ pūrayet tata ekābhitaḥ pādā trayodaśyaḥ / tataścatasro rītyo dvādaśyaḥ / tata ekābhitaḥ pādā dvādaśyaḥ / tatastisro rītyastrayodaśyaḥ iti trayodaśa rītyaḥ / atra madhyamāyāṃ vā ṣaḍuddhṛtya pādā upadadhyāt / prastāro dviśataḥ / athavā prathamaprastāre dvādaśabhiḥ dvitīyastrayodaśabhistathocyate / kṛtsnadvādaśī pakṣe dīrghā pādeṣṭakā ardheṣṭakāś ca tatratatra prathamaprastāre prācyaḥsaptadaśa rītayaḥ / tāḥsarvā dvādaśeṣṭakāḥ / tāsāṃ sarvāsāṃ dakṣiṇā ardheṣṭakābhiḥ / tata ekā pādābhistatastisro dvādaśībhistata ekā pādābhistata ekārdhābhiḥ / tata ekā pādābhistatastisro dvādaśībhiḥ / antyārdhābhirevaṃ saptadaśa rītayaḥ / tatra ṣañcamīṣaṣṭhīsaptamīnāṃ rītīnāmantyāstisra uddhṛtya ekāṃ dvādaśīmupadadhyāt / athaikādaśī dvādaśī trayodaśīnāmantyāḥ tisra uddhṛtya ekādaśīmupadadhyāt / evaṃ dviśataḥ / yaddvitīyaṃ trayodaśabhirudīcyo rītayaścaturdaśa tāsāṃ prathamārdhābhirdvādaśītrayodaśībhirantyārdhābhiḥ tāścaturdaśa rītayaḥ / evaṃ dvādaśa śatamiṣṭakāḥ / tatra pūrvārdhe trayodaśīḥ ṣaḍuddhṛtya caturviṃśatiṃ pādā upadadhyāt / evaṃ dviśataḥ / yadi sarve prastārā dvādaśībhiḥ tadā pūrvoktaprakāreṇa prathamaṃ prastāramupadhāya dvitīyaprastārata eva rītīrudīcīrupadadhyāt / eṣa dviśataḥ / yadi sarve trayodaśībhiḥ, tadā dvitīyaprastāroktā rītiḥ prathame prastāre prācīrupadhāya paścārdhe trayodaśīruddhṛtya pādā upadhāyāparasmin prastāre tā udīcīrupadadhyāt / eṣa dviśataḥ / yadyekatra trayodaśānyato dvādaśa tadā prāgāyatā iṣṭakā udīcyaḥ trayodaśa rītayaḥ / tāḥṣaṭpañcāśacchataṃ ca pūrvasyāṃ rītyāṃ pañcamyāṃ cāṣṭāvaṣṭāvuddhṛtyāṣṭāviṃśatiṃ pādāḥ dve dve cārdhe / evaṃ dviśataṃ / dvitīye prastāre tā eva prācyo rītayaḥ / yatra dakṣiṇataḥ uttarataśvāṣṭāvaṣṭāvuddhṛtya pūrvavat pādā ardhāśvopadadhyādevaṃ dviśataḥ / evameva praugādiṣvapi karaṇāni dvādaśabhāgīyābhistrayodaśabhāgīyābhirvā yathāyogamupadhāya pādeṣṭakābhirardheṣṭakābhiś ca saṃkhyāṃ pūrayet / alamatiprasaṅgena // sundararājīyā vyākhyā ubhayatra prādeśamātramaviśeṣāt / tataḥ purastāddaśa prādeśāḥ pārśvayordvaidvau / sarvamagniṃapūrayet ātmani viśayābhiḥsaha udīcyo daśa rītayaḥ, tāsāṃ dvitīyāṃ navamīṃ caturthībhirupadadhāyāt, ṣaṣṭhīṃ prādeśaiḥ / ātmaśeṣe pakṣayoś ca pañcamabhāgīyāḥ / pucchasyāparārdhe pārśvayormadhyato nava ṣaḍbhāgīyāḥ prācyaḥ / pucchaśeṣe dvādaśāṇūkāḥ / evaṃ dviśataḥ prastāraḥ / vyatyāsaṃ cinuyād yāvataḥ prastārāṃś cikīrṣet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.