प्रजातान् शत्रून प्रणुदेयं जनिष्यमाणांश् च प्रणुदेयं यथा न जायन्ते तथा करवाणीत्यर्थः । श्रुतिपदं व्याचष्टे --- यथावि - तोक्ताः विमुखे - नानामुखघे शकटे यथा पृष्ठै संहिते तिष्ठेते तादृगाकारमुभयत्र प्रौगं तथा चिन्वीतेत्यर्थः । तावदेव पूर्वोक्तं सारत्निप्रादेशश् च सप्तविधस्य द्वियुणं दीर्घं चतुरश्रं विहृत्य तिर्यङ्नानीपार्श्वमानीनां मध्ये शङ्कुं निहत्य पूर्वस्माच्छङ्कोः दक्षिणं शङ्कुं प्रत्यक्ष्णया लिशेद्दक्षिणतः पश्चिमं पश्चिमतः उत्तरमुत्तरतः पूर्वं, एवं लिशेदुभयतः प्रौगाकृतिक्षेत्रं भवति । विस्तारद्विगुणायामं दीर्घं पञ्चपुरुषाः सप्तदशाङ्गुलास्वायामः, द्वौ पुरुषावष्टषष्टिरङ्गुलय एकविंशतितिलाश् च तिर्यङ्भानी दीर्घचतुरश्रस्य ॥ उभय - येत् करणानि चयनविधिश् च प्रौगवत् । विशेषस्तूभयतः प्रौगाः इष्टकाः । त्रयः पुरुषाःसप्त चाङ्गुलयः सप्तदश तिलाश् च एषां प्रमाणम् । अस्य द्वादशो भागस्त्रिंशदङ्गुलयः पञ्चविंशतितिलाश् च । त्रयोदशो भागो ऽष्टाविंशतिरङ्गुलयः त्रिभागोना नव तिलाश् च । शतद्वयं अष्टाविंशतिरङ्गुलयः एकविंशतितिलाश्वोभयतः प्रौगस्य तिर्यङ्भानी । तस्या द्वादशभागेन त्रयोदशभागेन परिमितं करणं यथा भवति तथा भवेत् करणम् । अर्धेष्टका द्वादशभागीयाभिस्त्रयोदशभागीयाभिस्व आयामतस्तुल्याः विस्तारतस्तदर्धविस्ताराः । पादेष्टका आयामतो विस्तारतश्वार्धाः । प्रथमे प्रस्तारे याःपादा उपहिताः ते द्वितीये तदन्यत्रोपधेयाः । द्वादशभागीयापक्षे चतस्रोर्ऽदेष्टकाः त्रयोदशभागीयापक्षे द्वे ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या उभयतःअशकटे विमुखे - विपर्यस्तमुखे प्राक्पश्चान्मुखे यथा शकटभागे तादृगेषो ऽग्निर्भवति । ताव येत् द्विस्तावदग्निक्षेत्रविस्तारद्विगुणायामं दीर्घचतुरश्रं विहरेत् । त्रीणि शतान्यष्टाविंशतिश्वाङ्गुलयो द्वाविंशतितिलाश् च तिर्यङ्भानी । द्विगुणा पार्श्वमानी । एवं विहृत्य पूर्वापरयोः करण्योर्मध्यात् दक्षिणोत्तरयोर्णध्ये निपादयेत् । बहिष्पन्द्यमपच्छिन्द्यात् । सुतोक्तः एकविधोक्त इष्टकादिः । उभ रयेत् द्वादश्याश्वत्वारि फलकानि त्रिंशदङ्गुलानि सैकविंशतितिलानि । एकाक्ष्णया सप्तविंशत्यङ्गुला त्रयोदशतिलयुक्ता । द्विगुणान्या । एषामर्धैः पाद्यास्तृतीयैर्नवम्यः । त्रयोदश्याश्वत्वारि फलकानि सपाद्ष्टाविंशत्यङ्गुलानि, इत्येकः कर्णरज्जुः । एक विधवदेवोपधांनम् । रीतयस्तु कोणादिमुखाः । द्वितीयप्रस्तारे मध्ये विंशतिः पाद्याः, अष्टादश नवम्यः । ता अपि मध्यस्थपादानां पश्चात्पुरक्ताच्च विधेयाः ॥ कपर्दिभाष्यम् रथचक्रचितं चिन्वीत भ्रातृव्यवान् इति विज्ञायते
prajātān śatrūna praṇudeyaṃ janiṣyamāṇāṃś ca praṇudeyaṃ yathā na jāyante tathā karavāṇītyarthaḥ / śrutipadaṃ vyācaṣṭe --- yathāvi - toktāḥ vimukhe - nānāmukhaghe śakaṭe yathā pṛṣṭhai saṃhite tiṣṭhete tādṛgākāramubhayatra praugaṃ tathā cinvītetyarthaḥ / tāvadeva pūrvoktaṃ sāratniprādeśaś ca saptavidhasya dviyuṇaṃ dīrghaṃ caturaśraṃ vihṛtya tiryaṅnānīpārśvamānīnāṃ madhye śaṅkuṃ nihatya pūrvasmācchaṅkoḥ dakṣiṇaṃ śaṅkuṃ pratyakṣṇayā liśeddakṣiṇataḥ paścimaṃ paścimataḥ uttaramuttarataḥ pūrvaṃ, evaṃ liśedubhayataḥ praugākṛtikṣetraṃ bhavati / vistāradviguṇāyāmaṃ dīrghaṃ pañcapuruṣāḥ saptadaśāṅgulāsvāyāmaḥ, dvau puruṣāvaṣṭaṣaṣṭiraṅgulaya ekaviṃśatitilāś ca tiryaṅbhānī dīrghacaturaśrasya // ubhaya - yet karaṇāni cayanavidhiś ca praugavat / viśeṣastūbhayataḥ praugāḥ iṣṭakāḥ / trayaḥ puruṣāḥsapta cāṅgulayaḥ saptadaśa tilāś ca eṣāṃ pramāṇam / asya dvādaśo bhāgastriṃśadaṅgulayaḥ pañcaviṃśatitilāś ca / trayodaśo bhāgo 'ṣṭāviṃśatiraṅgulayaḥ tribhāgonā nava tilāś ca / śatadvayaṃ aṣṭāviṃśatiraṅgulayaḥ ekaviṃśatitilāśvobhayataḥ praugasya tiryaṅbhānī / tasyā dvādaśabhāgena trayodaśabhāgena parimitaṃ karaṇaṃ yathā bhavati tathā bhavet karaṇam / ardheṣṭakā dvādaśabhāgīyābhistrayodaśabhāgīyābhisva āyāmatastulyāḥ vistāratastadardhavistārāḥ / pādeṣṭakā āyāmato vistārataśvārdhāḥ / prathame prastāre yāḥpādā upahitāḥ te dvitīye tadanyatropadheyāḥ / dvādaśabhāgīyāpakṣe catasror'deṣṭakāḥ trayodaśabhāgīyāpakṣe dve // sundararājīyā vyākhyā ubhayataḥaśakaṭe vimukhe - viparyastamukhe prākpaścānmukhe yathā śakaṭabhāge tādṛgeṣo 'gnirbhavati / tāva yet dvistāvadagnikṣetravistāradviguṇāyāmaṃ dīrghacaturaśraṃ viharet / trīṇi śatānyaṣṭāviṃśatiśvāṅgulayo dvāviṃśatitilāś ca tiryaṅbhānī / dviguṇā pārśvamānī / evaṃ vihṛtya pūrvāparayoḥ karaṇyormadhyāt dakṣiṇottarayorṇadhye nipādayet / bahiṣpandyamapacchindyāt / sutoktaḥ ekavidhokta iṣṭakādiḥ / ubha rayet dvādaśyāśvatvāri phalakāni triṃśadaṅgulāni saikaviṃśatitilāni / ekākṣṇayā saptaviṃśatyaṅgulā trayodaśatilayuktā / dviguṇānyā / eṣāmardhaiḥ pādyāstṛtīyairnavamyaḥ / trayodaśyāśvatvāri phalakāni sapādṣṭāviṃśatyaṅgulāni, ityekaḥ karṇarajjuḥ / eka vidhavadevopadhāṃnam / rītayastu koṇādimukhāḥ / dvitīyaprastāre madhye viṃśatiḥ pādyāḥ, aṣṭādaśa navamyaḥ / tā api madhyasthapādānāṃ paścātpuraktācca vidheyāḥ // kapardibhāṣyam rathacakracitaṃ cinvīta bhrātṛvyavān iti vijñāyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.