उपधाने प्रथमप्रस्तारे प्रौगमुखे चतुःषष्टिः पादेष्टका उपदध्यात् । श्रोण्योश्चतस्रश्चतुर्विंशोत्तरं शतं द्वादश्यः चतस्रोर्ऽधेष्टकाः । एष द्विशतः प्रस्तारः । अपरस्मिन् श्रोण्योर्विंशतिविशतिस्त्रयोदशपादाः द्वावर्धावष्टपञ्चाशदधिकशतं त्रयोदश्यः । एष द्विशतः प्रस्तारः । व्यत्यासश् च कार्यः ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या काम्याःअगुणशास्रत्वात् काम्याः छन्दश्वित्प्रभृतयो ऽग्नयो नित्यस्य चतुरश्रस्य गुणविकारा, तस्यैवाग्नेणमात्रेण विकृतत्वात् गुणफलं स्वफलं च साधयन्ति । यथा अग्निष्टोमस्य गुणविकारा उक्थ्यादयः । प्रौगचितंअविज्ञायते प्रौगं शकटस्य मुखं त्रिकोणं, तद्वच्चीयत इति प्रौगचित् । "कर्मण्यग्नयाख्यायाम्ऽ इति व्किप् । तस्याग्नेर्मानमाह - यावान लिखेत् सारत्निप्रादेशस्य सप्तविधस्य करणी त्रीणि शतान्यष्टाविंशतिश्वाङ्गुलयोर्ऽधद्वादशतिलाः । तस्या द्विकरणी पादोनपञ्चषष्टिचतुःशताङ्गुलयः द्विस्तावत्याः पञ्चदशपुरुषायाश्चतुरश्रीकृताया भूमेः करणी । प्रणगस्य पार्श्वमानी चत्वारः पुरुष एकोनचत्वारिंशदङ्गुलय एकविंशतितिलाश् च । यावानग्निरित्येव सिद्धे सारत्निप्रादेशग्रहणं तस्य पक्षस्य शाखान्तरीय त्वेन यत्नसाध्यत्वात् एकविधादिष्वेकशतपर्यन्तेषु केवलेषु कारत्निप्रदेशेषु च यथाकामं गुणविकारा भवन्त्येवेति पूर्वमेव प्रतिपादितम् । तत्र पक्षपुच्छरहितानां प्रौगचिदादीनां खाकाशश्रुतिवेदैकामित्यादिना आनीतस्य पुरुषस्य विंशतिशततमो भागो ऽङ्गुलिः कल्प्या । तस्याश्वतुस्त्रिंशो भागस्तिलः । सा प्रौगं नित्या प्रकृत्येव । सा भूमिरेवं कृते प्रौगं भवति । करणानि थोक्तं करणं द्वादशेन त्रयोदशेनेत्यादिना । प्रौगाःअरयेत् द्वादश्याः पार्श्वे त्रिचत्वारिंशदङ्गुले सपाददशीतलयुक्ते नवतिलोनं नवत्रिंशदङ्गुलमपरम् । तेषामर्धैः पाद्याः । तृतीयैर्नवम्यः । त्रयोदश्यास्तु चत्वारिंशदङ्गुले तिलोने पार्श्वे त्रिपादोनषाट्त्रिंशदङ्गुलमपरम् । एतेषामर्धैः पाद्याः । तृतीयैश् च नवम्यः । उपादाने प्रथमे प्रस्तारे चतुश्वत्वारिंशच्छतेन द्वादशीभिरुदीच्यो द्वादश रीतयः । मध्यमरीतिचतुष्टये मध्यो षोडशोद्धृत्य चतुःषष्टिः पाद्याः । प्रौगमुख्यामुद् धृत्य नव नवम्यः । द्विशतः प्रस्तारः । अपरस्मिन् प्रस्तारे त्रयोदशीबिः नवषष्टिशतेन त्रयोदश रीतयः । तासु दशम्यां सप्तेष्टका उद्धृत्य विंशतिः पाद्याः । अष्टादशनवम्यश् च निधेयाः । एवं द्विशतः । कपर्दिभाष्यम् उभययः प्रौगं चिन्वीत यः कामयेत प्रजातान् भ्रातृव्यान् नुदेय प्रतिजनिष्यमाणान् इति विज्ञायते
upadhāne prathamaprastāre praugamukhe catuḥṣaṣṭiḥ pādeṣṭakā upadadhyāt / śroṇyoścatasraścaturviṃśottaraṃ śataṃ dvādaśyaḥ catasror'dheṣṭakāḥ / eṣa dviśataḥ prastāraḥ / aparasmin śroṇyorviṃśativiśatistrayodaśapādāḥ dvāvardhāvaṣṭapañcāśadadhikaśataṃ trayodaśyaḥ / eṣa dviśataḥ prastāraḥ / vyatyāsaś ca kāryaḥ // sundararājīyā vyākhyā kāmyāḥaguṇaśāsratvāt kāmyāḥ chandaśvitprabhṛtayo 'gnayo nityasya caturaśrasya guṇavikārā, tasyaivāgneṇamātreṇa vikṛtatvāt guṇaphalaṃ svaphalaṃ ca sādhayanti / yathā agniṣṭomasya guṇavikārā ukthyādayaḥ / praugacitaṃavijñāyate praugaṃ śakaṭasya mukhaṃ trikoṇaṃ, tadvaccīyata iti praugacit / "karmaṇyagnayākhyāyām' iti vkip / tasyāgnermānamāha - yāvāna likhet sāratniprādeśasya saptavidhasya karaṇī trīṇi śatānyaṣṭāviṃśatiśvāṅgulayor'dhadvādaśatilāḥ / tasyā dvikaraṇī pādonapañcaṣaṣṭicatuḥśatāṅgulayaḥ dvistāvatyāḥ pañcadaśapuruṣāyāścaturaśrīkṛtāyā bhūmeḥ karaṇī / praṇagasya pārśvamānī catvāraḥ puruṣa ekonacatvāriṃśadaṅgulaya ekaviṃśatitilāś ca / yāvānagnirityeva siddhe sāratniprādeśagrahaṇaṃ tasya pakṣasya śākhāntarīya tvena yatnasādhyatvāt ekavidhādiṣvekaśataparyanteṣu kevaleṣu kāratnipradeśeṣu ca yathākāmaṃ guṇavikārā bhavantyeveti pūrvameva pratipāditam / tatra pakṣapuccharahitānāṃ praugacidādīnāṃ khākāśaśrutivedaikāmityādinā ānītasya puruṣasya viṃśatiśatatamo bhāgo 'ṅguliḥ kalpyā / tasyāśvatustriṃśo bhāgastilaḥ / sā praugaṃ nityā prakṛtyeva / sā bhūmirevaṃ kṛte praugaṃ bhavati / karaṇāni thoktaṃ karaṇaṃ dvādaśena trayodaśenetyādinā / praugāḥarayet dvādaśyāḥ pārśve tricatvāriṃśadaṅgule sapādadaśītalayukte navatilonaṃ navatriṃśadaṅgulamaparam / teṣāmardhaiḥ pādyāḥ / tṛtīyairnavamyaḥ / trayodaśyāstu catvāriṃśadaṅgule tilone pārśve tripādonaṣāṭtriṃśadaṅgulamaparam / eteṣāmardhaiḥ pādyāḥ / tṛtīyaiś ca navamyaḥ / upādāne prathame prastāre catuśvatvāriṃśacchatena dvādaśībhirudīcyo dvādaśa rītayaḥ / madhyamarīticatuṣṭaye madhyo ṣoḍaśoddhṛtya catuḥṣaṣṭiḥ pādyāḥ / praugamukhyāmud dhṛtya nava navamyaḥ / dviśataḥ prastāraḥ / aparasmin prastāre trayodaśībiḥ navaṣaṣṭiśatena trayodaśa rītayaḥ / tāsu daśamyāṃ sapteṣṭakā uddhṛtya viṃśatiḥ pādyāḥ / aṣṭādaśanavamyaś ca nidheyāḥ / evaṃ dviśataḥ / kapardibhāṣyam ubhayayaḥ praugaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta prajātān bhrātṛvyān nudeya pratijaniṣyamāṇān iti vijñāyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.