गतम्। द्रोण - ते। अन्नाधारं पात्रं द्रोणमित्युच्यते । तदाकारं चिन्वीत अन्नकामः । द्वयानि - च। तुशब्दो भेदे । न प्रौगादिवदेकप्रकाराणि द्रोणानि किन्तु द्विप्रकाराणि चतुश्राणि परिमण्डलानि च । खलुशब्दः प्रसिद्धौ ॥ या - त्वात् - गतम्। उभयत्र द्रोणशब्दप्रयोगादुभयप्रकारौ ग्राह्यौ ॥ चतुर - श्रः चतुरश्राण्येव ग्राह्याणि । कुतः? यस्येदं गुणशास्त्रं स चतुरश्रः, प्राकृतं चतुरश्रं अग्निमनूद्यान्नकामाय द्रोणाकारं विधीयते । अत इदमपि चतुरश्रमेव ग्राह्यमित्यर्थः ॥ पश्चा - ते। आत्मनः पश्चात् पुच्छस्थानेत्सरुर्भवति । त्सरुर्मुष्टिः । प्राङ्भुखावस्थितस्थ पुरुषस्य पश्चात् स्थितः द्रोणो ऽपि पश्चान्मुष्टिर्भविष्यति । एवमिहापीत्यर्थः ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या उपाधाने - चतुरश्रं वा। तत्र हेतुमाह - यस्य - स चतुरश्रः। गुणप्रापकःसमचतुरश्रः । यस्य - अग्नेः । पश्चास्तरु - विज्ञायते । पश्चात्सरुर्यस्य स तथोक्तः । असमासो वा । त्सरुश्बद उभयलिङ्गः । "त्सरुः पुमानऽ इति नैघण्टुकः प्रमादः । "दशमंत्सरुऽ इति निर्देशात् । अनुरूपत्वं द्रोणानुरूप्यम् । एतच्च मण्डलचतुरश्रयोःसमानम् । तथाह भारद्वाजः - द्रोणिचितं चिन्वीतान्नकामश्चतुरश्रं परिमण्डलं वा पश्चात्सरुर्भवति । इति । स्पष्टमेवाह कात्यायनः - "दशमभागो वृत्तः पश्चात्पुरस्ताद्वा पण्डले ऽप्येवमेवऽ इति । कपर्दिभाष्यम् सर्वस्या भूमेर् दशमं त्सरुस् तस्य पुच्छेन निर्हार उक्तः
gatam. droṇa - te. annādhāraṃ pātraṃ droṇamityucyate / tadākāraṃ cinvīta annakāmaḥ / dvayāni - ca. tuśabdo bhede / na praugādivadekaprakārāṇi droṇāni kintu dviprakārāṇi catuśrāṇi parimaṇḍalāni ca / khaluśabdaḥ prasiddhau // yā - tvāt - gatam. ubhayatra droṇaśabdaprayogādubhayaprakārau grāhyau // catura - śraḥ caturaśrāṇyeva grāhyāṇi / kutaḥ? yasyedaṃ guṇaśāstraṃ sa caturaśraḥ, prākṛtaṃ caturaśraṃ agnimanūdyānnakāmāya droṇākāraṃ vidhīyate / ata idamapi caturaśrameva grāhyamityarthaḥ // paścā - te. ātmanaḥ paścāt pucchasthānetsarurbhavati / tsarurmuṣṭiḥ / prāṅbhukhāvasthitastha puruṣasya paścāt sthitaḥ droṇo 'pi paścānmuṣṭirbhaviṣyati / evamihāpītyarthaḥ // sundararājīyā vyākhyā upādhāne - caturaśraṃ vā. tatra hetumāha - yasya - sa caturaśraḥ. guṇaprāpakaḥsamacaturaśraḥ / yasya - agneḥ / paścāstaru - vijñāyate / paścātsaruryasya sa tathoktaḥ / asamāso vā / tsaruśbada ubhayaliṅgaḥ / "tsaruḥ pumāna' iti naighaṇṭukaḥ pramādaḥ / "daśamaṃtsaru' iti nirdeśāt / anurūpatvaṃ droṇānurūpyam / etacca maṇḍalacaturaśrayoḥsamānam / tathāha bhāradvājaḥ - droṇicitaṃ cinvītānnakāmaścaturaśraṃ parimaṇḍalaṃ vā paścātsarurbhavati / iti / spaṣṭamevāha kātyāyanaḥ - "daśamabhāgo vṛttaḥ paścātpurastādvā paṇḍale 'pyevameva' iti / kapardibhāṣyam sarvasyā bhūmer daśamaṃ tsarus tasya pucchena nirhāra uktaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.