शुल्बान्तरे रथचक्रद्वयमुक्तम्; अनेनाचार्येणैकमेवोक्तम्; तस्मात्तदेवोच्यते । यावानग्निःसारत्निप्रादेशो द्विस्तावतीं भूमिं परिमण्डलां कृत्वा उभयतः प्रौगस्य या तिर्यङ्भानी तया चतुरश्रं करणं कृत्वा तेनेष्टकाः कारयेत् । ताश्चतुरश्रे चतुश्वत्वा रिंशदधिकशतमुपधाय तासां चतुरश्रमवदध्याद्यावत्सम्भवेत् । इति द्वादशः खण्डः तस्य करण्या द्वादशेनेष्टकाः कारयेत्
śulbāntare rathacakradvayamuktam; anenācāryeṇaikamevoktam; tasmāttadevocyate / yāvānagniḥsāratniprādeśo dvistāvatīṃ bhūmiṃ parimaṇḍalāṃ kṛtvā ubhayataḥ praugasya yā tiryaṅbhānī tayā caturaśraṃ karaṇaṃ kṛtvā teneṣṭakāḥ kārayet / tāścaturaśre catuśvatvā riṃśadadhikaśatamupadhāya tāsāṃ caturaśramavadadhyādyāvatsambhavet / iti dvādaśaḥ khaṇḍaḥ tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तासां षट् प्रधाव् उपधाय शेषम् अष्टधा विभजेत्
tāsāṃ ṣaṭ pradhāv upadhāya śeṣam aṣṭadhā vibhajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान्येव तान्येव मुखानि । अत्र चतुर्थवत् पञ्चमं । तृतीयवत् षष्ठम् । द्वितीयवत् सप्तमम् । प्रथमवदष्टमम् । एवं दक्षिणोत्तरपश्चिमप्रधिषु दक्षिणोत्तरपश्चिममुखान्येतानि करणानि भवन्ति ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या रथचक्र त्संभवेत् विष्कम्भो मण्डलविधावेव प्रपञ्चितः । मध्ये शङ्कुं निहत्य पञ्चाशीतिशताङ्गुलेन चतुर्दशतिलयुक्तेन परिमण्डलं भ्रमयेत् । तस्य परिणाहस्तिलन्यूनं पञ्चषष्ठयधिकशतोत्तरसहस्राङ्गुलयः । तस्य मध्ये विष्कम्भार्धद्विकरण्या द्विषष्टिशतद्वयाङ्गुलया सप्ततिलसहितया समचतुरश्रमवदध्यात् । चतुरश्राद्बहिश्वत्वारः प्रधयः ॥ इति द्वादशः खण्डः तस्य कारेयेत् द्वाविंशत्यङ्गुलेन पञ्चतिलोनेन समचतुरश्रकरणम् । चतुरश्रमध्ये चतुश्वत्वारिंशच्छतमिष्टकाःशेरते । तासां - विभजेत्। प्रधिमध्ये षट् चतुरश्रा उपधाय तस्य प्रधेःशेषमष्टधा विभजेत् । उपहितानां षण्णां पार्श्वयोर्द्वेद्वे मुखे चतस्र उदीरिताः । तासां चत्वारि करणानि । त्रिकोणमाद्यम् । तस्य तिलत्रययुक्तं षड्विंशत्यङ्गुलमेकं तिर्यक्फलकम् । सार्धसप्ततिलहीनं त्रयस्त्रिंशदङ्गुलं द्वितीयम् । एकादशतिलयुक्तद्विचत्वारिंशदङ्गुलं तृती यम् । कर्णरूपं तद्धनुरिव तक्षेत् । यथा षट्तिलयुक्ताङ्गुलिःशरो भवति । द्वितीयस्य षड्विंशत्यङ्गुलं तिलत्रययुक्तं तिर्यक्फलकमेकम् । एकादशतिलयुक्तं द्विचत्वारिंशदङ्गुलमपरम् । सप्ततिलोनं त्रयस्त्रिंशदङ्गुलमेकं पार्श्वम् । षट्त्रिंशकं सविंशतितिलं पार्श्वान्तरम् । तद्धनुरिव तक्षेत् । यथा तिलत्रयोनाङ्गुलिःशरो भवति । तृतीयस्य सार्धविंशत्यङ्गुलमेकं तिर्यक्फलकम् । त्रिंशकं षोडशतिलहीनं द्वितीयम् । सप्ततिलोनं त्रयस्त्रिशकमेकं पार्श्वान्तरम्, तद्धनुरिव तक्षेत् । पञ्चविंशतितिलास्तस्य शरः । एतान्येव चत्वारि करणानि अन्यस्मिन् प्रध्यर्धे विपर्यासेन भवन्ति । एव मेव चत्वारः प्रधयः ॥ कपर्दिभाष्यम् उपधाने चतुरश्रस्यावान्तरदेशान् प्रति स्रक्तीः सम्पादयेत् । मध्यानीतरस्मिन् प्रस्तारे । व्यत्यासं चिनुयाद् यावतः प्रस्तारांश् चिकीर्षेत्
tānyeva tānyeva mukhāni / atra caturthavat pañcamaṃ / tṛtīyavat ṣaṣṭham / dvitīyavat saptamam / prathamavadaṣṭamam / evaṃ dakṣiṇottarapaścimapradhiṣu dakṣiṇottarapaścimamukhānyetāni karaṇāni bhavanti // sundararājīyā vyākhyā rathacakra tsaṃbhavet viṣkambho maṇḍalavidhāveva prapañcitaḥ / madhye śaṅkuṃ nihatya pañcāśītiśatāṅgulena caturdaśatilayuktena parimaṇḍalaṃ bhramayet / tasya pariṇāhastilanyūnaṃ pañcaṣaṣṭhayadhikaśatottarasahasrāṅgulayaḥ / tasya madhye viṣkambhārdhadvikaraṇyā dviṣaṣṭiśatadvayāṅgulayā saptatilasahitayā samacaturaśramavadadhyāt / caturaśrādbahiśvatvāraḥ pradhayaḥ // iti dvādaśaḥ khaṇḍaḥ tasya kāreyet dvāviṃśatyaṅgulena pañcatilonena samacaturaśrakaraṇam / caturaśramadhye catuśvatvāriṃśacchatamiṣṭakāḥśerate / tāsāṃ - vibhajet. pradhimadhye ṣaṭ caturaśrā upadhāya tasya pradheḥśeṣamaṣṭadhā vibhajet / upahitānāṃ ṣaṇṇāṃ pārśvayordvedve mukhe catasra udīritāḥ / tāsāṃ catvāri karaṇāni / trikoṇamādyam / tasya tilatrayayuktaṃ ṣaḍviṃśatyaṅgulamekaṃ tiryakphalakam / sārdhasaptatilahīnaṃ trayastriṃśadaṅgulaṃ dvitīyam / ekādaśatilayuktadvicatvāriṃśadaṅgulaṃ tṛtī yam / karṇarūpaṃ taddhanuriva takṣet / yathā ṣaṭtilayuktāṅguliḥśaro bhavati / dvitīyasya ṣaḍviṃśatyaṅgulaṃ tilatrayayuktaṃ tiryakphalakamekam / ekādaśatilayuktaṃ dvicatvāriṃśadaṅgulamaparam / saptatilonaṃ trayastriṃśadaṅgulamekaṃ pārśvam / ṣaṭtriṃśakaṃ saviṃśatitilaṃ pārśvāntaram / taddhanuriva takṣet / yathā tilatrayonāṅguliḥśaro bhavati / tṛtīyasya sārdhaviṃśatyaṅgulamekaṃ tiryakphalakam / triṃśakaṃ ṣoḍaśatilahīnaṃ dvitīyam / saptatilonaṃ trayastriśakamekaṃ pārśvāntaram, taddhanuriva takṣet / pañcaviṃśatitilāstasya śaraḥ / etānyeva catvāri karaṇāni anyasmin pradhyardhe viparyāsena bhavanti / eva meva catvāraḥ pradhayaḥ // kapardibhāṣyam upadhāne caturaśrasyāvāntaradeśān prati sraktīḥ sampādayet | madhyānītarasmin prastāre | vyatyāsaṃ cinuyād yāvataḥ prastārāṃś cikīrṣet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतमेतत् । एष एव प्रस्तारो मण्डले श्मशाने द्रोणे च । द्रोणचितं चिन्वीतान्नकाम इति विज्ञायते
gatametat / eṣa eva prastāro maṇḍale śmaśāne droṇe ca / droṇacitaṃ cinvītānnakāma iti vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्नकामस्य द्रोणचिदिति श्रुतिः । द्वयानि तु खलु द्रोणानि, चतुरश्राणि परिमण्डलानि च
annakāmasya droṇaciditi śrutiḥ / dvayāni tu khalu droṇāni, caturaśrāṇi parimaṇḍalāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र यथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वात्
tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रोणशब्दो जलाधारस्य वर्तुलाकारस्य वाचकः । दारुमयस्य सत्सरुकस्य चतुरश्रस्य च । तत्रैकतरो गृह्यत इत्युच्यते । यथाकामी चतुरश्रं परिमण्डलं वा । अगृह्यमाणत्वाद्विशेषस्य चतुरश्रं परिमण्डलं वा चिनुयात् । उभयशब्दप्रवृतेः ॥ चतुरश्रं वा यस्य गुणशास्त्रम्
droṇaśabdo jalādhārasya vartulākārasya vācakaḥ / dārumayasya satsarukasya caturaśrasya ca / tatraikataro gṛhyata ityucyate / yathākāmī caturaśraṃ parimaṇḍalaṃ vā / agṛhyamāṇatvādviśeṣasya caturaśraṃ parimaṇḍalaṃ vā cinuyāt / ubhayaśabdapravṛteḥ // caturaśraṃ vā yasya guṇaśāstram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स चतुरश्रः
sa caturaśraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पश्चात् त्सरुर् भवत्य् अनुरूपत्वायेति विज्ञायते
paścāt tsarur bhavaty anurūpatvāyeti vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतम्। द्रोण - ते। अन्नाधारं पात्रं द्रोणमित्युच्यते । तदाकारं चिन्वीत अन्नकामः । द्वयानि - च। तुशब्दो भेदे । न प्रौगादिवदेकप्रकाराणि द्रोणानि किन्तु द्विप्रकाराणि चतुश्राणि परिमण्डलानि च । खलुशब्दः प्रसिद्धौ ॥ या - त्वात् - गतम्। उभयत्र द्रोणशब्दप्रयोगादुभयप्रकारौ ग्राह्यौ ॥ चतुर - श्रः चतुरश्राण्येव ग्राह्याणि । कुतः? यस्येदं गुणशास्त्रं स चतुरश्रः, प्राकृतं चतुरश्रं अग्निमनूद्यान्नकामाय द्रोणाकारं विधीयते । अत इदमपि चतुरश्रमेव ग्राह्यमित्यर्थः ॥ पश्चा - ते। आत्मनः पश्चात् पुच्छस्थानेत्सरुर्भवति । त्सरुर्मुष्टिः । प्राङ्भुखावस्थितस्थ पुरुषस्य पश्चात् स्थितः द्रोणो ऽपि पश्चान्मुष्टिर्भविष्यति । एवमिहापीत्यर्थः ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या उपाधाने - चतुरश्रं वा। तत्र हेतुमाह - यस्य - स चतुरश्रः। गुणप्रापकःसमचतुरश्रः । यस्य - अग्नेः । पश्चास्तरु - विज्ञायते । पश्चात्सरुर्यस्य स तथोक्तः । असमासो वा । त्सरुश्बद उभयलिङ्गः । "त्सरुः पुमानऽ इति नैघण्टुकः प्रमादः । "दशमंत्सरुऽ इति निर्देशात् । अनुरूपत्वं द्रोणानुरूप्यम् । एतच्च मण्डलचतुरश्रयोःसमानम् । तथाह भारद्वाजः - द्रोणिचितं चिन्वीतान्नकामश्चतुरश्रं परिमण्डलं वा पश्चात्सरुर्भवति । इति । स्पष्टमेवाह कात्यायनः - "दशमभागो वृत्तः पश्चात्पुरस्ताद्वा पण्डले ऽप्येवमेवऽ इति । कपर्दिभाष्यम् सर्वस्या भूमेर् दशमं त्सरुस् तस्य पुच्छेन निर्हार उक्तः
gatam. droṇa - te. annādhāraṃ pātraṃ droṇamityucyate / tadākāraṃ cinvīta annakāmaḥ / dvayāni - ca. tuśabdo bhede / na praugādivadekaprakārāṇi droṇāni kintu dviprakārāṇi catuśrāṇi parimaṇḍalāni ca / khaluśabdaḥ prasiddhau // yā - tvāt - gatam. ubhayatra droṇaśabdaprayogādubhayaprakārau grāhyau // catura - śraḥ caturaśrāṇyeva grāhyāṇi / kutaḥ? yasyedaṃ guṇaśāstraṃ sa caturaśraḥ, prākṛtaṃ caturaśraṃ agnimanūdyānnakāmāya droṇākāraṃ vidhīyate / ata idamapi caturaśrameva grāhyamityarthaḥ // paścā - te. ātmanaḥ paścāt pucchasthānetsarurbhavati / tsarurmuṣṭiḥ / prāṅbhukhāvasthitastha puruṣasya paścāt sthitaḥ droṇo 'pi paścānmuṣṭirbhaviṣyati / evamihāpītyarthaḥ // sundararājīyā vyākhyā upādhāne - caturaśraṃ vā. tatra hetumāha - yasya - sa caturaśraḥ. guṇaprāpakaḥsamacaturaśraḥ / yasya - agneḥ / paścāstaru - vijñāyate / paścātsaruryasya sa tathoktaḥ / asamāso vā / tsaruśbada ubhayaliṅgaḥ / "tsaruḥ pumāna' iti naighaṇṭukaḥ pramādaḥ / "daśamaṃtsaru' iti nirdeśāt / anurūpatvaṃ droṇānurūpyam / etacca maṇḍalacaturaśrayoḥsamānam / tathāha bhāradvājaḥ - droṇicitaṃ cinvītānnakāmaścaturaśraṃ parimaṇḍalaṃ vā paścātsarurbhavati / iti / spaṣṭamevāha kātyāyanaḥ - "daśamabhāgo vṛttaḥ paścātpurastādvā paṇḍale 'pyevameva' iti / kapardibhāṣyam sarvasyā bhūmer daśamaṃ tsarus tasya pucchena nirhāra uktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य करण्या द्वादशेनेष्टकाः कारयेत् । अध्यर्धाः पादेष्टकाश् च
tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayet | adhyardhāḥ pādeṣṭakāś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वादशचतुर्भागीयाक्षेत्रं सारत्निप्रादेशस्य दशम्ॐऽशः । षष्ठयङ्गुलप्रमाणं तिर्यङ्भानी तस्य द्विकरणी पार्श्वमानी । तस्या क्ष्णया रज्ज्वा कृते चतुरश्रे द्वादशचतुर्भागीया क्षेत्रं भवति । यच्सरोः प्रमाणम् । तयैव त्रिगुणीकृतया द्रोणः । तस्य पुच्छेन निर्हार उक्तः - पुच्छेनैव मानमार्गो व्याख्यातः । तस्य करण्या द्वादशेष्टकाः कारयोत् तस्येति द्रोणः परामृश्यते नत्सरुः स च त्रिकोण समदेशेन चतुर्भागीयेनेत्यर्थः । अध्यर्धाः पादेष्टेकाश् च अत्र विप्रतिपन्ना याज्ञिकाः अक्ष्णया पादमिच्छन्ति केचित् । केचिद्दीर्घपदपादमर्धेष्टकाः कर्तव्याः ताभिर्विना संख्यापूरणस्याशक्यत्वात् । व्क्तमुक्तं शुल्बान्तरे "अर्धेष्टकास्वेति । इहापि चकारादर्धेष्टकाश्चेति । करणानि च ष्ट्त्रिंशदङ्गुलं तिलोनमेकं करणञ्च; एकतो ऽध्यर्धं द्वितीयं; प्रथमकरणमुभयतो ऽभ्णया चतुर्धा दीर्घं,ऽ तेन पादानां तृतीयं करणं, तृतीयेनैव करणेन दीर्घेण वार्ऽधेष्टकानां करणं चतुर्थम् । उपधाने ऽध्यर्धाः पुरस्तात् प्रतीचीर् आत्मन्य् उपदधाति । त्सर्वर्गे श्रोण्योश् च प्राचीः
dvādaśacaturbhāgīyākṣetraṃ sāratniprādeśasya daśamoṃ'śaḥ / ṣaṣṭhayaṅgulapramāṇaṃ tiryaṅbhānī tasya dvikaraṇī pārśvamānī / tasyā kṣṇayā rajjvā kṛte caturaśre dvādaśacaturbhāgīyā kṣetraṃ bhavati / yacsaroḥ pramāṇam / tayaiva triguṇīkṛtayā droṇaḥ / tasya pucchena nirhāra uktaḥ - pucchenaiva mānamārgo vyākhyātaḥ / tasya karaṇyā dvādaśeṣṭakāḥ kārayot tasyeti droṇaḥ parāmṛśyate natsaruḥ sa ca trikoṇa samadeśena caturbhāgīyenetyarthaḥ / adhyardhāḥ pādeṣṭekāś ca atra vipratipannā yājñikāḥ akṣṇayā pādamicchanti kecit / keciddīrghapadapādamardheṣṭakāḥ kartavyāḥ tābhirvinā saṃkhyāpūraṇasyāśakyatvāt / vktamuktaṃ śulbāntare "ardheṣṭakāsveti / ihāpi cakārādardheṣṭakāśceti / karaṇāni ca ṣṭtriṃśadaṅgulaṃ tilonamekaṃ karaṇañca; ekato 'dhyardhaṃ dvitīyaṃ; prathamakaraṇamubhayato 'bhṇayā caturdhā dīrghaṃ,' tena pādānāṃ tṛtīyaṃ karaṇaṃ, tṛtīyenaiva karaṇena dīrgheṇa vār'dheṣṭakānāṃ karaṇaṃ caturtham / upadhāne 'dhyardhāḥ purastāt pratīcīr ātmany upadadhāti | tsarvarge śroṇyoś ca prācīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वम् अग्निं चतुरश्राभिः प्रच्छादयेत्
sarvam agniṃ caturaśrābhiḥ pracchādayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादेष्टकाभिः सङ्ख्यां पूरयेत्
pādeṣṭakābhiḥ saṅkhyāṃ pūrayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरस्मिन् प्रस्तारे ऽध्यर्धा दक्षिणत उदीचीर् आत्मन्य् उपदधात्य् उत्तरतश् च दक्षिणास् त्सरुपार्श्वयोर् दक्षिणा उतीचीश् च
aparasmin prastāre 'dhyardhā dakṣiṇata udīcīr ātmany upadadhāty uttarataś ca dakṣiṇās tsarupārśvayor dakṣiṇā utīcīś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वमग्निं चतुरश्राभिः प्रच्छादयेत्
sarvamagniṃ caturaśrābhiḥ pracchādayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादेष्टकाक्षिः सङ्क्यां पूरयेत्
pādeṣṭakākṣiḥ saṅkyāṃ pūrayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यत्यासं चिनुयाद् यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेत्
vyatyāsaṃ cinuyād yāvataḥ prastārāṃścikīrṣet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.