समूह्यशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तमाह--- समूह धाति समूहन्निव उपधान इत्ति परितो ऽग्निक्षेत्रमिष्टकाःस्थापयित्वा समूहन् - सम्पादयन्निव यथायथा बाह्याभ्यन्तरा इष्टकाः उन्नता भवेयुः तथातथोपदध्यात् । अयमर्थः - यथा सर्वमग्निक्षेत्रमन्तरत उन्नतं बहिर्निनतं भवति तथा पुरिषेण कृत्वा तत्रेष्टका उपधाय सपुरीषाबिः क्षेत्रपूरणं कुर्यादिति ॥ दिक्षुचा - यते। दिक्षु चतृसृष्वपि चात्वालाः । पुरीषाणां वाहुल्याच्चात्वालबाहुलयं दिक्ष्वेकैकं चात्वालं शम्यया विमाय काल एव प्रकृतिवदुत्तरवेदिषु यवयति । तेभ्यः सर्वेभ्यः पुरीषाण्यादाय चितिमभ्यूहयेदिति । प्रकृतान्येव विमानकरणोपधानानि ॥ परिचत - ते परिचयनमत्र गुणः । क्षुत्यर्थं व्याचष्टे - मध्यमा - य्यः। तृतीयस्यां चितावाक्रमणादिस्वयमातृण्णान्तमुपधाय हिरण्येष्टकाभिर्गणैः प्रदक्षिणैः प्रदक्षिणं स्वयमातृण्णां परिचिनुयात् । प्राकृतानां स्थानानां वाधकं परिचयनम् । एष द्विशतः । उप - क्तः उपचयनमपि गुणः । उपचयनं समीते चयनम् । तान्येव विमानकरणोपधानानि । सर्वं परिचाय्यवत् । अयं भेदः - आद्यस्य बहिरारभ्य स्वयमातृण्णासमीपे समाप्तिः । द्वितीयस्य स्वयमातृण्णासमीप आरभ्य वहिःसमाप्तिः । सुन्दरराजीया व्याख्या अथ चतुर्दशः खण्डः समू धाति अग्ननिक्षेत्रं परित इष्टकाःस्थापयित्वा समूहन् एकत्र राशीकूर्वन्निवोपदधाति ॥ दिक्षु चात्वाला स परिचाय्यः स्वयमातृण्णामुपधायान्याःसर्वा इष्टकाःस्वयमातृण्णां परित उपदधाति । न तु प्राचीः प्रतीचीरित्यादयो विशेषाः । पूर्वःपूर्वो गणःसवयमातृण्णासमीपे । ततस्ततो बहिरुत्तरौत्तरः । अनयोःसमूह्यपरिचाय्ययोः प्रकृतिवदेव रूपं इष्टकाश् च विशेषावचनात् । अथवा समूहस्य परितःस्थित्वा समूहने क्रियमाणे मण्डलरूप इष्टकाचयो भवतीत्यर्थान्मण्डलरूपत्वमग्नेर्भवति । परिचाय्यस्यापि स्वयमातृण्णापरिचयनं मण्डलरूप एवाग्नावुपपद्यते इति अर्थादेव मण्डलरूपत्वं । तथाच बोधायनः - समूह्यपरिचाय्यौ पूर्वेण रथचक्रचिता व्याख्याताविति । उपचा - क्रः पूर्वस्यैवेदं शाकान्तरीयं संज्ञान्तरमित्यर्थः । कपर्दिभाष्टम् श्मशानचितं चिन्वीत यः कामयेत् पितृलोक ऋध्नुयामिति विज्ञायते
samūhyaśabdasya pravṛttinimittamāha--- samūha dhāti samūhanniva upadhāna itti parito 'gnikṣetramiṣṭakāḥsthāpayitvā samūhan - sampādayanniva yathāyathā bāhyābhyantarā iṣṭakāḥ unnatā bhaveyuḥ tathātathopadadhyāt / ayamarthaḥ - yathā sarvamagnikṣetramantarata unnataṃ bahirninataṃ bhavati tathā puriṣeṇa kṛtvā tatreṣṭakā upadhāya sapurīṣābiḥ kṣetrapūraṇaṃ kuryāditi // dikṣucā - yate. dikṣu catṛsṛṣvapi cātvālāḥ / purīṣāṇāṃ vāhulyāccātvālabāhulayaṃ dikṣvekaikaṃ cātvālaṃ śamyayā vimāya kāla eva prakṛtivaduttaravediṣu yavayati / tebhyaḥ sarvebhyaḥ purīṣāṇyādāya citimabhyūhayediti / prakṛtānyeva vimānakaraṇopadhānāni // paricata - te paricayanamatra guṇaḥ / kṣutyarthaṃ vyācaṣṭe - madhyamā - yyaḥ. tṛtīyasyāṃ citāvākramaṇādisvayamātṛṇṇāntamupadhāya hiraṇyeṣṭakābhirgaṇaiḥ pradakṣiṇaiḥ pradakṣiṇaṃ svayamātṛṇṇāṃ paricinuyāt / prākṛtānāṃ sthānānāṃ vādhakaṃ paricayanam / eṣa dviśataḥ / upa - ktaḥ upacayanamapi guṇaḥ / upacayanaṃ samīte cayanam / tānyeva vimānakaraṇopadhānāni / sarvaṃ paricāyyavat / ayaṃ bhedaḥ - ādyasya bahirārabhya svayamātṛṇṇāsamīpe samāptiḥ / dvitīyasya svayamātṛṇṇāsamīpa ārabhya vahiḥsamāptiḥ / sundararājīyā vyākhyā atha caturdaśaḥ khaṇḍaḥ samū dhāti agnanikṣetraṃ parita iṣṭakāḥsthāpayitvā samūhan ekatra rāśīkūrvannivopadadhāti // dikṣu cātvālā sa paricāyyaḥ svayamātṛṇṇāmupadhāyānyāḥsarvā iṣṭakāḥsvayamātṛṇṇāṃ parita upadadhāti / na tu prācīḥ pratīcīrityādayo viśeṣāḥ / pūrvaḥpūrvo gaṇaḥsavayamātṛṇṇāsamīpe / tatastato bahiruttarauttaraḥ / anayoḥsamūhyaparicāyyayoḥ prakṛtivadeva rūpaṃ iṣṭakāś ca viśeṣāvacanāt / athavā samūhasya paritaḥsthitvā samūhane kriyamāṇe maṇḍalarūpa iṣṭakācayo bhavatītyarthānmaṇḍalarūpatvamagnerbhavati / paricāyyasyāpi svayamātṛṇṇāparicayanaṃ maṇḍalarūpa evāgnāvupapadyate iti arthādeva maṇḍalarūpatvaṃ / tathāca bodhāyanaḥ - samūhyaparicāyyau pūrveṇa rathacakracitā vyākhyātāviti / upacā - kraḥ pūrvasyaivedaṃ śākāntarīyaṃ saṃjñāntaramityarthaḥ / kapardibhāṣṭam śmaśānacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayet pitṛloka ṛdhnuyāmiti vijñāyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.