प्रधिशेषेषु सप्तसप्तेष्टकाः । चतसृणां मुखेषु तिस्रः । पार्श्वयोर्द्वेद्वे इति तासां चत्वरि करणानि । त्रिकोणमाद्यं, तस्य षट्तिलोनमष्टाविंशत्यङ्गुलमेकं फलकं । षट्त्रिंशकम् सप्ततिलोनं द्वितीयम् । त्र्यंशोनितं षट्चत्वारिंशदङ्गुलं तृतीयं कर्णरूपं, तद्धनुरिव तक्षेत्, यथाध्यर्धाङ्गुलिःशरो भवेत् । द्विदीयस्य षट्तिलोनमष्टाविंशकमेकं तिल्यक्फलकम् । त्र्यंशोनचतुश्वत्वारिंशदङ्गुलमन्यत् । सप्ततिलं षट्त्रिंशकमेकं पार्श्वम् । साष्टादशतिलं नवत्रिंशकं पार्श्वान्तरम् । तद्धनुरिव तक्षेत्, यथा स चतुस्तिलाङ्गुलिःशरः । तृतीयस्य सतिलं नवकमेकं तिर्यक्फलकमेकम् । सतिलं षोडशाह्गुलमन्यत् । द्वादशतिलोनं पञ्चत्रिंशदङ्गुलमेकं पार्श्वं द्वादशतिलयुक्तं पञ्चत्रिंशकं पार्श्वान्तरम्, तद्धनुरिव तक्षेत् । त्रिंशत्तिलाःशरः । चतुर्थस्य सतिले षोडशिके तिरश्वयौ पार्श्वे च दशतिलोनेपञ्चत्रिंशके । एफं पार्श्वं धनुरिव तक्षेत् । एकान्नत्रिंशत्तिलाःशरः । एषा इष्टका प्रधिमध्ये स्थाप्या, अभितस्तिस्रस्तिस्रः पूर्वोक्ताः क्रमोत्क्रमेण । एवं मण्डलक्षेत्रे अष्टाशीतिशतमिष्टका भवन्ति । ततो ऽपरप्रधेर्मध्यास्तिस्र उद्धृत्यत्सर्वग्रे निदध्यात् । त्सरुशेषे द्वादश दीर्घेष्टकाः । द्विशतः प्रस्तारः । एवमेवापरः प्रस्तारः । चतुरश्रस्रक्तयस्तु महादिक्षु भवन्ति । त्सरुणस्त्वन्ये द्वे करणे । तत्रैकस्य तिलोने षड्विंशत्यङ्गुले तिल्यक्फलके । चत्वारिंशदङ्गुले त्र्यंशे पार्श्वै । एकाक्ष्णयारझ्जुस्त्रिचत्वारिंशदङ्गुला षट्तिलयुक्ता । अन्या त्वेकपञ्चाशदह्गुला सदशतिला । एकं पार्श्वफलकं धनुरिव तक्षेत् । स चतुस्तिलाङ्गुलिःशरः । अन्यदपि पार्श्वमेवमेव । अन्तश्वापं तु भवति यथैवमिष्टकारूपं, एता इष्टकाःत्सरुपार्श्वयोश्चतस्रश्चतस्र उदगायताः । अथान्यत्तिलोनषड्विंशकं समचतुरश्रं तस्यैकं तिल्यक्फलं धनुरिव तक्षेत् यथा षोडशतिलाःशरो भवति । एवमेवान्यत्तिर्यक्फलकं। अन्तश्वावीं तु भवति । यथैवमिष्टकाःत्सरुमध्ये एताश्चतस्रः प्रस्तारो द्विशतः । व्यत्यसं चिनुयाद्यवतः प्रस्तारांश्वितीषोन्त् ॥ इति त्रयोदशः खण्डः कपर्दिक्षाष्यम् समूह्यं चिन्वीत पशुकाम इति विज्ञायते
pradhiśeṣeṣu saptasapteṣṭakāḥ / catasṛṇāṃ mukheṣu tisraḥ / pārśvayordvedve iti tāsāṃ catvari karaṇāni / trikoṇamādyaṃ, tasya ṣaṭtilonamaṣṭāviṃśatyaṅgulamekaṃ phalakaṃ / ṣaṭtriṃśakam saptatilonaṃ dvitīyam / tryaṃśonitaṃ ṣaṭcatvāriṃśadaṅgulaṃ tṛtīyaṃ karṇarūpaṃ, taddhanuriva takṣet, yathādhyardhāṅguliḥśaro bhavet / dvidīyasya ṣaṭtilonamaṣṭāviṃśakamekaṃ tilyakphalakam / tryaṃśonacatuśvatvāriṃśadaṅgulamanyat / saptatilaṃ ṣaṭtriṃśakamekaṃ pārśvam / sāṣṭādaśatilaṃ navatriṃśakaṃ pārśvāntaram / taddhanuriva takṣet, yathā sa catustilāṅguliḥśaraḥ / tṛtīyasya satilaṃ navakamekaṃ tiryakphalakamekam / satilaṃ ṣoḍaśāhgulamanyat / dvādaśatilonaṃ pañcatriṃśadaṅgulamekaṃ pārśvaṃ dvādaśatilayuktaṃ pañcatriṃśakaṃ pārśvāntaram, taddhanuriva takṣet / triṃśattilāḥśaraḥ / caturthasya satile ṣoḍaśike tiraśvayau pārśve ca daśatilonepañcatriṃśake / ephaṃ pārśvaṃ dhanuriva takṣet / ekānnatriṃśattilāḥśaraḥ / eṣā iṣṭakā pradhimadhye sthāpyā, abhitastisrastisraḥ pūrvoktāḥ kramotkrameṇa / evaṃ maṇḍalakṣetre aṣṭāśītiśatamiṣṭakā bhavanti / tato 'parapradhermadhyāstisra uddhṛtyatsarvagre nidadhyāt / tsaruśeṣe dvādaśa dīrgheṣṭakāḥ / dviśataḥ prastāraḥ / evamevāparaḥ prastāraḥ / caturaśrasraktayastu mahādikṣu bhavanti / tsaruṇastvanye dve karaṇe / tatraikasya tilone ṣaḍviṃśatyaṅgule tilyakphalake / catvāriṃśadaṅgule tryaṃśe pārśvai / ekākṣṇayārajhjustricatvāriṃśadaṅgulā ṣaṭtilayuktā / anyā tvekapañcāśadahgulā sadaśatilā / ekaṃ pārśvaphalakaṃ dhanuriva takṣet / sa catustilāṅguliḥśaraḥ / anyadapi pārśvamevameva / antaśvāpaṃ tu bhavati yathaivamiṣṭakārūpaṃ, etā iṣṭakāḥtsarupārśvayoścatasraścatasra udagāyatāḥ / athānyattilonaṣaḍviṃśakaṃ samacaturaśraṃ tasyaikaṃ tilyakphalaṃ dhanuriva takṣet yathā ṣoḍaśatilāḥśaro bhavati / evamevānyattiryakphalakaṃ. antaśvāvīṃ tu bhavati / yathaivamiṣṭakāḥtsarumadhye etāścatasraḥ prastāro dviśataḥ / vyatyasaṃ cinuyādyavataḥ prastārāṃśvitīṣont // iti trayodaśaḥ khaṇḍaḥ kapardikṣāṣyam samūhyaṃ cinvīta paśukāma iti vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समूहन्नेवेष्टका उपदधाति
samūhanneveṣṭakā upadadhāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिक्षु चात्वाला भवन्ति । तेभ्यः पुरषिमभ्युदूहतीति विज्ञायते
dikṣu cātvālā bhavanti | tebhyaḥ puraṣimabhyudūhatīti vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समूह्यं इत्युपधानप्रकारविशेषो नाकृतिविशेषः । प्रकृतावेवायं विधिः नाकृतिविकारेषु । अग्निक्षेत्रस्य परित इष्टकाः स्थापयित्वा यथा समूहनं क्रियते तथोपदधाति सर्वत उपादायोपदधातीति यावत् । स एवोपधानविधिः - "प्रतिदिशं चात्वाला भावन्ति बहिर्वेदि । तेभ्यश्वात्वालेभ्यः पुरीषं पांशूनभ्युदृहतीतिऽ श्रुतिः । परिचाय्यं चिन्वीत ग्रामकाम इति विज्ञायते
samūhyaṃ ityupadhānaprakāraviśeṣo nākṛtiviśeṣaḥ / prakṛtāvevāyaṃ vidhiḥ nākṛtivikāreṣu / agnikṣetrasya parita iṣṭakāḥ sthāpayitvā yathā samūhanaṃ kriyate tathopadadhāti sarvata upādāyopadadhātīti yāvat / sa evopadhānavidhiḥ - "pratidiśaṃ cātvālā bhāvanti bahirvedi / tebhyaśvātvālebhyaḥ purīṣaṃ pāṃśūnabhyudṛhatīti' śrutiḥ / paricāyyaṃ cinvīta grāmakāma iti vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयमप्युपधानविधिः ॥ मध्यमां स्वयमातृण्णां प्रदक्षिणमिष्टकागणैः परिचिनोति । स परियाय्यः
ayamapyupadhānavidhiḥ // madhyamāṃ svayamātṛṇṇāṃ pradakṣiṇamiṣṭakāgaṇaiḥ paricinoti | sa pariyāyyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृतीयस्यां चितौ स्वयमातृण्णामुपधाय इष्टकागणैः प्रदक्षिणं तां स्वयमातृण्णां परित उपदधाति । स परिचाय्यः । उपचाय्यं चिन्वीत ग्रामकाम इति विज्ञायते
tṛtīyasyāṃ citau svayamātṛṇṇāmupadhāya iṣṭakāgaṇaiḥ pradakṣiṇaṃ tāṃ svayamātṛṇṇāṃ parita upadadhāti / sa paricāyyaḥ / upacāyyaṃ cinvīta grāmakāma iti vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिचाय्येनोक्तः
paricāyyenoktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समूह्यशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तमाह--- समूह धाति समूहन्निव उपधान इत्ति परितो ऽग्निक्षेत्रमिष्टकाःस्थापयित्वा समूहन् - सम्पादयन्निव यथायथा बाह्याभ्यन्तरा इष्टकाः उन्नता भवेयुः तथातथोपदध्यात् । अयमर्थः - यथा सर्वमग्निक्षेत्रमन्तरत उन्नतं बहिर्निनतं भवति तथा पुरिषेण कृत्वा तत्रेष्टका उपधाय सपुरीषाबिः क्षेत्रपूरणं कुर्यादिति ॥ दिक्षुचा - यते। दिक्षु चतृसृष्वपि चात्वालाः । पुरीषाणां वाहुल्याच्चात्वालबाहुलयं दिक्ष्वेकैकं चात्वालं शम्यया विमाय काल एव प्रकृतिवदुत्तरवेदिषु यवयति । तेभ्यः सर्वेभ्यः पुरीषाण्यादाय चितिमभ्यूहयेदिति । प्रकृतान्येव विमानकरणोपधानानि ॥ परिचत - ते परिचयनमत्र गुणः । क्षुत्यर्थं व्याचष्टे - मध्यमा - य्यः। तृतीयस्यां चितावाक्रमणादिस्वयमातृण्णान्तमुपधाय हिरण्येष्टकाभिर्गणैः प्रदक्षिणैः प्रदक्षिणं स्वयमातृण्णां परिचिनुयात् । प्राकृतानां स्थानानां वाधकं परिचयनम् । एष द्विशतः । उप - क्तः उपचयनमपि गुणः । उपचयनं समीते चयनम् । तान्येव विमानकरणोपधानानि । सर्वं परिचाय्यवत् । अयं भेदः - आद्यस्य बहिरारभ्य स्वयमातृण्णासमीपे समाप्तिः । द्वितीयस्य स्वयमातृण्णासमीप आरभ्य वहिःसमाप्तिः । सुन्दरराजीया व्याख्या अथ चतुर्दशः खण्डः समू धाति अग्ननिक्षेत्रं परित इष्टकाःस्थापयित्वा समूहन् एकत्र राशीकूर्वन्निवोपदधाति ॥ दिक्षु चात्वाला स परिचाय्यः स्वयमातृण्णामुपधायान्याःसर्वा इष्टकाःस्वयमातृण्णां परित उपदधाति । न तु प्राचीः प्रतीचीरित्यादयो विशेषाः । पूर्वःपूर्वो गणःसवयमातृण्णासमीपे । ततस्ततो बहिरुत्तरौत्तरः । अनयोःसमूह्यपरिचाय्ययोः प्रकृतिवदेव रूपं इष्टकाश् च विशेषावचनात् । अथवा समूहस्य परितःस्थित्वा समूहने क्रियमाणे मण्डलरूप इष्टकाचयो भवतीत्यर्थान्मण्डलरूपत्वमग्नेर्भवति । परिचाय्यस्यापि स्वयमातृण्णापरिचयनं मण्डलरूप एवाग्नावुपपद्यते इति अर्थादेव मण्डलरूपत्वं । तथाच बोधायनः - समूह्यपरिचाय्यौ पूर्वेण रथचक्रचिता व्याख्याताविति । उपचा - क्रः पूर्वस्यैवेदं शाकान्तरीयं संज्ञान्तरमित्यर्थः । कपर्दिभाष्टम् श्मशानचितं चिन्वीत यः कामयेत् पितृलोक ऋध्नुयामिति विज्ञायते
samūhyaśabdasya pravṛttinimittamāha--- samūha dhāti samūhanniva upadhāna itti parito 'gnikṣetramiṣṭakāḥsthāpayitvā samūhan - sampādayanniva yathāyathā bāhyābhyantarā iṣṭakāḥ unnatā bhaveyuḥ tathātathopadadhyāt / ayamarthaḥ - yathā sarvamagnikṣetramantarata unnataṃ bahirninataṃ bhavati tathā puriṣeṇa kṛtvā tatreṣṭakā upadhāya sapurīṣābiḥ kṣetrapūraṇaṃ kuryāditi // dikṣucā - yate. dikṣu catṛsṛṣvapi cātvālāḥ / purīṣāṇāṃ vāhulyāccātvālabāhulayaṃ dikṣvekaikaṃ cātvālaṃ śamyayā vimāya kāla eva prakṛtivaduttaravediṣu yavayati / tebhyaḥ sarvebhyaḥ purīṣāṇyādāya citimabhyūhayediti / prakṛtānyeva vimānakaraṇopadhānāni // paricata - te paricayanamatra guṇaḥ / kṣutyarthaṃ vyācaṣṭe - madhyamā - yyaḥ. tṛtīyasyāṃ citāvākramaṇādisvayamātṛṇṇāntamupadhāya hiraṇyeṣṭakābhirgaṇaiḥ pradakṣiṇaiḥ pradakṣiṇaṃ svayamātṛṇṇāṃ paricinuyāt / prākṛtānāṃ sthānānāṃ vādhakaṃ paricayanam / eṣa dviśataḥ / upa - ktaḥ upacayanamapi guṇaḥ / upacayanaṃ samīte cayanam / tānyeva vimānakaraṇopadhānāni / sarvaṃ paricāyyavat / ayaṃ bhedaḥ - ādyasya bahirārabhya svayamātṛṇṇāsamīpe samāptiḥ / dvitīyasya svayamātṛṇṇāsamīpa ārabhya vahiḥsamāptiḥ / sundararājīyā vyākhyā atha caturdaśaḥ khaṇḍaḥ samū dhāti agnanikṣetraṃ parita iṣṭakāḥsthāpayitvā samūhan ekatra rāśīkūrvannivopadadhāti // dikṣu cātvālā sa paricāyyaḥ svayamātṛṇṇāmupadhāyānyāḥsarvā iṣṭakāḥsvayamātṛṇṇāṃ parita upadadhāti / na tu prācīḥ pratīcīrityādayo viśeṣāḥ / pūrvaḥpūrvo gaṇaḥsavayamātṛṇṇāsamīpe / tatastato bahiruttarauttaraḥ / anayoḥsamūhyaparicāyyayoḥ prakṛtivadeva rūpaṃ iṣṭakāś ca viśeṣāvacanāt / athavā samūhasya paritaḥsthitvā samūhane kriyamāṇe maṇḍalarūpa iṣṭakācayo bhavatītyarthānmaṇḍalarūpatvamagnerbhavati / paricāyyasyāpi svayamātṛṇṇāparicayanaṃ maṇḍalarūpa evāgnāvupapadyate iti arthādeva maṇḍalarūpatvaṃ / tathāca bodhāyanaḥ - samūhyaparicāyyau pūrveṇa rathacakracitā vyākhyātāviti / upacā - kraḥ pūrvasyaivedaṃ śākāntarīyaṃ saṃjñāntaramityarthaḥ / kapardibhāṣṭam śmaśānacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayet pitṛloka ṛdhnuyāmiti vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितृलोके ऋध्यासमिति यः कामयेत् स एवं चिनुयात् । द्वयानि खलु श्ममशानानि चतुरश्राणि परिमण्डलानि च
pitṛloke ṛdhyāsamiti yaḥ kāmayet sa evaṃ cinuyāt / dvayāni khalu śmamaśānāni caturaśrāṇi parimaṇḍalāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र यथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वात्
tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुरश्रं वा । यस्य गुणशास्त्रम्
caturaśraṃ vā | yasya guṇaśāstram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स चतुरश्रः । त्सरुवर्जं द्रोणचितोक्तः
sa caturaśraḥ | tsaruvarjaṃ droṇacitoktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुरश्राकाराणि सन्ति श्मशानानि परिमण्डलाकाराणि च । तत्रेच्छातः प्रवृत्तिः शब्दस्योभयप्रवृत्तेः । यदि वर्तुलाकारः रथचक्रवत् । चतुरश्रं वेति - गतमेतत् ॥ ।॥ यस्य गुणशास्त्रं पितृलोकसम्बद्धं तच्चतुरश्रे श्मशाने न वर्तुले । खाला हि तत्र निक्षिप्यन्ते । येषु पैतृमेधिकक्रिया तेषां पितॄणां सम्वन्धः ऋध्या च । तस्माच्चतुरश्र एव चेतव्यः यदि चतुरश्रस्तदात्सरुवर्जं द्रोणचितोक्तः - तत्सर्वं द्रोणचित्येव व्याख्यातम् ॥ छन्दश्चितं चिन्वीत पशुकाम इति विज्ञायते
caturaśrākārāṇi santi śmaśānāni parimaṇḍalākārāṇi ca / tatrecchātaḥ pravṛttiḥ śabdasyobhayapravṛtteḥ / yadi vartulākāraḥ rathacakravat / caturaśraṃ veti - gatametat // .// yasya guṇaśāstraṃ pitṛlokasambaddhaṃ taccaturaśre śmaśāne na vartule / khālā hi tatra nikṣipyante / yeṣu paitṛmedhikakriyā teṣāṃ pitṝṇāṃ samvandhaḥ ṛdhyā ca / tasmāccaturaśra eva cetavyaḥ yadi caturaśrastadātsaruvarjaṃ droṇacitoktaḥ - tatsarvaṃ droṇacityeva vyākhyātam // chandaścitaṃ cinvīta paśukāma iti vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छन्दोभिरेव यत्रेष्टकास्वीयन्ते तं छन्दस्विवं पशुकामश्विनुयादित्यस्याः श्रुतेरर्थं श्रुतिद्वयेन व्याचष्टे - सर्वैश् छन्दोबिश् चिनुयाद् इत्य् एकम् । प्राकृतैर् इत्य् अपरम्
chandobhireva yatreṣṭakāsvīyante taṃ chandasvivaṃ paśukāmaśvinuyādityasyāḥ śruterarthaṃ śrutidvayena vyācaṣṭe - sarvaiś chandobiś cinuyād ity ekam | prākṛtair ity aparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.