इति पञ्चदशः खण्डः तौ चतुरश्रौ यौ पार्श्वस्थौ । तावक्ष्णया कर्णेन आलिखेत्; यथाप्यये आत्मपुच्छसन्धौ अर्धपुरुषमात्रं कृतं पूर्वस्य भवति । प्राच्यमिव दक्षिणं प्राच्यमिवोत्तरम् । एवं कृते ऽप्ययेर्ऽधपुरुषमात्रं भवति । शिरःस्थानेर्ऽधषुरुषप्रमाणेन चतुरश्रं कृत्वा पूर्वस्याः करण्या अर्धादारब्य तावत्येवार्धे मध्ये निपातयेत् - आलिखेत् । तिस्रः परिशिष्यन्त इत्युपरितने वक्ष्यति । अत्रापि तिस्रः शिरसीत्युक्तम् । पञ्चदशः खण्डः। करविन्दीया व्याख्या अर्धद - यामः अपरेण यूपावटदेशं संचरमवशिष्येत्यादि विमाय पक्षाप्ययेषु शङ्कुं निहत्य दक्षिणोत्तरया रज्ज्वा नवारत्नीन् प्रादेशमङ्गुलं चतुर्भागोनां चायामं कृत्वा पक्षाग्रेषु शङ्कुं निहन्यात् । एवमेकादशभिरङ्गुलीभिः प्रादेशेन च पुरुषो हीयते । तत्रार्धाष्टमाभिरङ्गुलीभिरेका चतुर्भागीया भवति । तदर्धेनार्धद्विपुरुषायामां रज्जुमुभयतः पाशां कृत्वा मध्ये लक्षणं कृत्वा पक्षस्यापरकोटिशङ्क्वोः प्रतिमुच्य लक्षणेन प्राचीमपसार्य शङ्कुं निहन्यात् । एवं तस्यैव पूर्वयोः कोट्योः प्रतिमुच्य लक्षणेन प्रतीचीमपसार्य तत्र शङ्कुः । एवं कृते पश्चिमपार्श्वमान्याः पुरस्तात् पक्ष्मध्ये चतुर्विंशत्यङ्गुले सार्धसप्ततिले लक्षणं निपतति पुरतश्वैवं । स निर्णामः - निर्णमनं पक्षस्य । अर्धदशमा इत्यादि स निर्णाम इत्यन्तेनोत्तरमपि पक्षं कुर्यात् ॥ आत्मद्वि - व्यासः आत्मानं प्राक्त्वेन द्विपुरुषायाममुदक्त्वेनाध्यर्धपुरुषमनुपृष्ठयं मिनुयात् ॥ पुच्छे - येस्यात् पुच्छे पुरुषायामानि तदर्धविस्ताराणि प्रत्यगायतानि त्रीणि चतुरश्राणि दक्षिणोत्तराणि विहृत्य दक्षिणं चतुरश्रं दक्षिणापरकोटिं प्रत्यक्ष्णयालिखेत् । एवमुत्तरापरकोटिं प्रति । एवं कृते पुच्छमूलेर्ऽधपुरुषविस्तारमग्रे ऽध्यर्धपुरुषविस्तारं पुरुषमात्रायामं चतुरश्रं भवति ॥ शिरः - येत् आत्मनः पूर्वकरणीमध्ये पुच्छवदर्धायामविस्तारं चतुरश्रं कृत्वा तत्पूर्वकरणीमध्याद् दक्षिणोत्तरकरण्योर्मध्ये रेखां निपातयेत - रेखयोर्बहिस्त्यजेत् ॥ पञ्चदशः खण्डः। सुन्दरराजीया व्याख्या अर्धद - यामः व्यासः पुरुषमात्र एव । अथ तस्य निर्णामः - द्विपुर् - णामः कोटयोरग्राप्यययोरेवं पुरस्तात्पूर्वयोः कोटयोरन्तौ नियम्य यत्पश्चादपच्छिद्यते तत्पुरस्तादागच्छति । एतेन - ख्यातः आत्मा - व्यासः एवमेवात्मनि त्रयः पुरुषाः स्थिताः । पुच्छे - येत् आत्मनः पुरस्ताच्छिरः । इति पञ्चदशः खण्डः कपर्दिभाष्यम् अप्ययान् प्रति श्रोण्यंसान् अपच्छिन्द्यात् अप्ययशब्देन पक्षपुच्छशिरसां सन्धिरुक्तः । तान्प्रत्यपच्छि न्द्यात् - श्रोण्यंसाच्यजेत् । शिरसो ऽप्ययादारभ्य पक्षाप्ययं प्रति । एवं श्रोण्योरंसे च । एवं द्वे द्वे चतुर्भागीये निरस्ते भवतः । वक्ष्यति चत्वारिंशत्परिशिप्यन्त इति ॥ एवम् इव हि श्येनः
iti pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ tau caturaśrau yau pārśvasthau / tāvakṣṇayā karṇena ālikhet; yathāpyaye ātmapucchasandhau ardhapuruṣamātraṃ kṛtaṃ pūrvasya bhavati / prācyamiva dakṣiṇaṃ prācyamivottaram / evaṃ kṛte 'pyayer'dhapuruṣamātraṃ bhavati / śiraḥsthāner'dhaṣuruṣapramāṇena caturaśraṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhādārabya tāvatyevārdhe madhye nipātayet - ālikhet / tisraḥ pariśiṣyanta ityuparitane vakṣyati / atrāpi tisraḥ śirasītyuktam / pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ. karavindīyā vyākhyā ardhada - yāmaḥ apareṇa yūpāvaṭadeśaṃ saṃcaramavaśiṣyetyādi vimāya pakṣāpyayeṣu śaṅkuṃ nihatya dakṣiṇottarayā rajjvā navāratnīn prādeśamaṅgulaṃ caturbhāgonāṃ cāyāmaṃ kṛtvā pakṣāgreṣu śaṅkuṃ nihanyāt / evamekādaśabhiraṅgulībhiḥ prādeśena ca puruṣo hīyate / tatrārdhāṣṭamābhiraṅgulībhirekā caturbhāgīyā bhavati / tadardhenārdhadvipuruṣāyāmāṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ kṛtvā pakṣasyāparakoṭiśaṅkvoḥ pratimucya lakṣaṇena prācīmapasārya śaṅkuṃ nihanyāt / evaṃ tasyaiva pūrvayoḥ koṭyoḥ pratimucya lakṣaṇena pratīcīmapasārya tatra śaṅkuḥ / evaṃ kṛte paścimapārśvamānyāḥ purastāt pakṣmadhye caturviṃśatyaṅgule sārdhasaptatile lakṣaṇaṃ nipatati purataśvaivaṃ / sa nirṇāmaḥ - nirṇamanaṃ pakṣasya / ardhadaśamā ityādi sa nirṇāma ityantenottaramapi pakṣaṃ kuryāt // ātmadvi - vyāsaḥ ātmānaṃ prāktvena dvipuruṣāyāmamudaktvenādhyardhapuruṣamanupṛṣṭhayaṃ minuyāt // pucche - yesyāt pucche puruṣāyāmāni tadardhavistārāṇi pratyagāyatāni trīṇi caturaśrāṇi dakṣiṇottarāṇi vihṛtya dakṣiṇaṃ caturaśraṃ dakṣiṇāparakoṭiṃ pratyakṣṇayālikhet / evamuttarāparakoṭiṃ prati / evaṃ kṛte pucchamūler'dhapuruṣavistāramagre 'dhyardhapuruṣavistāraṃ puruṣamātrāyāmaṃ caturaśraṃ bhavati // śiraḥ - yet ātmanaḥ pūrvakaraṇīmadhye pucchavadardhāyāmavistāraṃ caturaśraṃ kṛtvā tatpūrvakaraṇīmadhyād dakṣiṇottarakaraṇyormadhye rekhāṃ nipātayeta - rekhayorbahistyajet // pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ. sundararājīyā vyākhyā ardhada - yāmaḥ vyāsaḥ puruṣamātra eva / atha tasya nirṇāmaḥ - dvipur - ṇāmaḥ koṭayoragrāpyayayorevaṃ purastātpūrvayoḥ koṭayorantau niyamya yatpaścādapacchidyate tatpurastādāgacchati / etena - khyātaḥ ātmā - vyāsaḥ evamevātmani trayaḥ puruṣāḥ sthitāḥ / pucche - yet ātmanaḥ purastācchiraḥ / iti pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ kapardibhāṣyam apyayān prati śroṇyaṃsān apacchindyāt apyayaśabdena pakṣapucchaśirasāṃ sandhiruktaḥ / tānpratyapacchi ndyāt - śroṇyaṃsācyajet / śiraso 'pyayādārabhya pakṣāpyayaṃ prati / evaṃ śroṇyoraṃse ca / evaṃ dve dve caturbhāgīye niraste bhavataḥ / vakṣyati catvāriṃśatpariśipyanta iti // evam iva hi śyenaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.