इति पञ्चदशः खण्डः तौ चतुरश्रौ यौ पार्श्वस्थौ । तावक्ष्णया कर्णेन आलिखेत्; यथाप्यये आत्मपुच्छसन्धौ अर्धपुरुषमात्रं कृतं पूर्वस्य भवति । प्राच्यमिव दक्षिणं प्राच्यमिवोत्तरम् । एवं कृते ऽप्ययेर्ऽधपुरुषमात्रं भवति । शिरःस्थानेर्ऽधषुरुषप्रमाणेन चतुरश्रं कृत्वा पूर्वस्याः करण्या अर्धादारब्य तावत्येवार्धे मध्ये निपातयेत् - आलिखेत् । तिस्रः परिशिष्यन्त इत्युपरितने वक्ष्यति । अत्रापि तिस्रः शिरसीत्युक्तम् । पञ्चदशः खण्डः। करविन्दीया व्याख्या अर्धद - यामः अपरेण यूपावटदेशं संचरमवशिष्येत्यादि विमाय पक्षाप्ययेषु शङ्कुं निहत्य दक्षिणोत्तरया रज्ज्वा नवारत्नीन् प्रादेशमङ्गुलं चतुर्भागोनां चायामं कृत्वा पक्षाग्रेषु शङ्कुं निहन्यात् । एवमेकादशभिरङ्गुलीभिः प्रादेशेन च पुरुषो हीयते । तत्रार्धाष्टमाभिरङ्गुलीभिरेका चतुर्भागीया भवति । तदर्धेनार्धद्विपुरुषायामां रज्जुमुभयतः पाशां कृत्वा मध्ये लक्षणं कृत्वा पक्षस्यापरकोटिशङ्क्वोः प्रतिमुच्य लक्षणेन प्राचीमपसार्य शङ्कुं निहन्यात् । एवं तस्यैव पूर्वयोः कोट्योः प्रतिमुच्य लक्षणेन प्रतीचीमपसार्य तत्र शङ्कुः । एवं कृते पश्चिमपार्श्वमान्याः पुरस्तात् पक्ष्मध्ये चतुर्विंशत्यङ्गुले सार्धसप्ततिले लक्षणं निपतति पुरतश्वैवं । स निर्णामः - निर्णमनं पक्षस्य । अर्धदशमा इत्यादि स निर्णाम इत्यन्तेनोत्तरमपि पक्षं कुर्यात् ॥ आत्मद्वि - व्यासः आत्मानं प्राक्त्वेन द्विपुरुषायाममुदक्त्वेनाध्यर्धपुरुषमनुपृष्ठयं मिनुयात् ॥ पुच्छे - येस्यात् पुच्छे पुरुषायामानि तदर्धविस्ताराणि प्रत्यगायतानि त्रीणि चतुरश्राणि दक्षिणोत्तराणि विहृत्य दक्षिणं चतुरश्रं दक्षिणापरकोटिं प्रत्यक्ष्णयालिखेत् । एवमुत्तरापरकोटिं प्रति । एवं कृते पुच्छमूलेर्ऽधपुरुषविस्तारमग्रे ऽध्यर्धपुरुषविस्तारं पुरुषमात्रायामं चतुरश्रं भवति ॥ शिरः - येत् आत्मनः पूर्वकरणीमध्ये पुच्छवदर्धायामविस्तारं चतुरश्रं कृत्वा तत्पूर्वकरणीमध्याद् दक्षिणोत्तरकरण्योर्मध्ये रेखां निपातयेत - रेखयोर्बहिस्त्यजेत् ॥ पञ्चदशः खण्डः। सुन्दरराजीया व्याख्या अर्धद - यामः व्यासः पुरुषमात्र एव । अथ तस्य निर्णामः - द्विपुर् - णामः कोटयोरग्राप्यययोरेवं पुरस्तात्पूर्वयोः कोटयोरन्तौ नियम्य यत्पश्चादपच्छिद्यते तत्पुरस्तादागच्छति । एतेन - ख्यातः आत्मा - व्यासः एवमेवात्मनि त्रयः पुरुषाः स्थिताः । पुच्छे - येत् आत्मनः पुरस्ताच्छिरः । इति पञ्चदशः खण्डः कपर्दिभाष्यम् अप्ययान् प्रति श्रोण्यंसान् अपच्छिन्द्यात् अप्ययशब्देन पक्षपुच्छशिरसां सन्धिरुक्तः । तान्प्रत्यपच्छि न्द्यात् - श्रोण्यंसाच्यजेत् । शिरसो ऽप्ययादारभ्य पक्षाप्ययं प्रति । एवं श्रोण्योरंसे च । एवं द्वे द्वे चतुर्भागीये निरस्ते भवतः । वक्ष्यति चत्वारिंशत्परिशिप्यन्त इति ॥ एवम् इव हि श्येनः
iti pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ tau caturaśrau yau pārśvasthau / tāvakṣṇayā karṇena ālikhet; yathāpyaye ātmapucchasandhau ardhapuruṣamātraṃ kṛtaṃ pūrvasya bhavati / prācyamiva dakṣiṇaṃ prācyamivottaram / evaṃ kṛte 'pyayer'dhapuruṣamātraṃ bhavati / śiraḥsthāner'dhaṣuruṣapramāṇena caturaśraṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhādārabya tāvatyevārdhe madhye nipātayet - ālikhet / tisraḥ pariśiṣyanta ityuparitane vakṣyati / atrāpi tisraḥ śirasītyuktam / pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ. karavindīyā vyākhyā ardhada - yāmaḥ apareṇa yūpāvaṭadeśaṃ saṃcaramavaśiṣyetyādi vimāya pakṣāpyayeṣu śaṅkuṃ nihatya dakṣiṇottarayā rajjvā navāratnīn prādeśamaṅgulaṃ caturbhāgonāṃ cāyāmaṃ kṛtvā pakṣāgreṣu śaṅkuṃ nihanyāt / evamekādaśabhiraṅgulībhiḥ prādeśena ca puruṣo hīyate / tatrārdhāṣṭamābhiraṅgulībhirekā caturbhāgīyā bhavati / tadardhenārdhadvipuruṣāyāmāṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ kṛtvā pakṣasyāparakoṭiśaṅkvoḥ pratimucya lakṣaṇena prācīmapasārya śaṅkuṃ nihanyāt / evaṃ tasyaiva pūrvayoḥ koṭyoḥ pratimucya lakṣaṇena pratīcīmapasārya tatra śaṅkuḥ / evaṃ kṛte paścimapārśvamānyāḥ purastāt pakṣmadhye caturviṃśatyaṅgule sārdhasaptatile lakṣaṇaṃ nipatati purataśvaivaṃ / sa nirṇāmaḥ - nirṇamanaṃ pakṣasya / ardhadaśamā ityādi sa nirṇāma ityantenottaramapi pakṣaṃ kuryāt // ātmadvi - vyāsaḥ ātmānaṃ prāktvena dvipuruṣāyāmamudaktvenādhyardhapuruṣamanupṛṣṭhayaṃ minuyāt // pucche - yesyāt pucche puruṣāyāmāni tadardhavistārāṇi pratyagāyatāni trīṇi caturaśrāṇi dakṣiṇottarāṇi vihṛtya dakṣiṇaṃ caturaśraṃ dakṣiṇāparakoṭiṃ pratyakṣṇayālikhet / evamuttarāparakoṭiṃ prati / evaṃ kṛte pucchamūler'dhapuruṣavistāramagre 'dhyardhapuruṣavistāraṃ puruṣamātrāyāmaṃ caturaśraṃ bhavati // śiraḥ - yet ātmanaḥ pūrvakaraṇīmadhye pucchavadardhāyāmavistāraṃ caturaśraṃ kṛtvā tatpūrvakaraṇīmadhyād dakṣiṇottarakaraṇyormadhye rekhāṃ nipātayeta - rekhayorbahistyajet // pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ. sundararājīyā vyākhyā ardhada - yāmaḥ vyāsaḥ puruṣamātra eva / atha tasya nirṇāmaḥ - dvipur - ṇāmaḥ koṭayoragrāpyayayorevaṃ purastātpūrvayoḥ koṭayorantau niyamya yatpaścādapacchidyate tatpurastādāgacchati / etena - khyātaḥ ātmā - vyāsaḥ evamevātmani trayaḥ puruṣāḥ sthitāḥ / pucche - yet ātmanaḥ purastācchiraḥ / iti pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ kapardibhāṣyam apyayān prati śroṇyaṃsān apacchindyāt apyayaśabdena pakṣapucchaśirasāṃ sandhiruktaḥ / tānpratyapacchi ndyāt - śroṇyaṃsācyajet / śiraso 'pyayādārabhya pakṣāpyayaṃ prati / evaṃ śroṇyoraṃse ca / evaṃ dve dve caturbhāgīye niraste bhavataḥ / vakṣyati catvāriṃśatpariśipyanta iti // evam iva hi śyenaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसिद्धः । वक्ष्यति च "यावदाम्नानसारूप्यम्ऽ इति । करणं पुरुषस्य पञ्चमायामं षष्ठव्यासं कारयेद् यथायोगनतं तत्प्रथमम्
prasiddhaḥ / vakṣyati ca "yāvadāmnānasārūpyam' iti / karaṇaṃ puruṣasya pañcamāyāmaṃ ṣaṣṭhavyāsaṃ kārayed yathāyoganataṃ tatprathamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषपञ्चमायामं पुरुषषष्ठव्यासं - अरत्निमात्री पार्श्वमानी षड्भागा तिर्यङ्भानी यथा युज्यते तथा नतः; नतशब्देन प्रजम्भनमुच्यते । तथा प्रजम्भयेत् । एकामक्ष्णयादीर्घां कुर्यात् । यथा युज्यत इति यथायोगः । तत्प्रथमं करणम् । प्रथममित्यस्य संज्ञा । ते द्वे प्राची संहिते । तद् द्वितीयम्
puruṣapañcamāyāmaṃ puruṣaṣaṣṭhavyāsaṃ - aratnimātrī pārśvamānī ṣaḍbhāgā tiryaṅbhānī yathā yujyate tathā nataḥ; nataśabdena prajambhanamucyate / tathā prajambhayet / ekāmakṣṇayādīrghāṃ kuryāt / yathā yujyata iti yathāyogaḥ / tatprathamaṃ karaṇam / prathamamityasya saṃjñā / te dve prācī saṃhite | tad dvitīyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते द्वे विपर्यस्ते उपसृत्य मध्यमफलके संसृष्टे यथा तिष्ठतः तथाविधं करणं द्वितीयम् । प्रथमस्य षड्भागम् अष्टभागेन वर्धयेत् । यथायोगनतं तत् तृतीयम्
te dve viparyaste upasṛtya madhyamaphalake saṃsṛṣṭe yathā tiṣṭhataḥ tathāvidhaṃ karaṇaṃ dvitīyam / prathamasya ṣaḍbhāgam aṣṭabhāgena vardhayet | yathāyoganataṃ tat tṛtīyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथमस्य षड्बागकरणमष्टभागेव वर्धयेद्दीर्घं कुर्यात् । मात्रा? तमक्ष्णया छिन्द्यात् । छिन्ना यथा युज्यते नमनं तता योगः । यथा पक्षनमने ऽध्यर्घं युज्यते तथा नतं वक्रं तृतीयकरणम् । चतुर्भागीयाध्यर्धा । तस्याश् चतुर्भागीयामात्रम् अक्ष्णया छिन्द्यात् । तच् चतुर्थम्
prathamasya ṣaḍbāgakaraṇamaṣṭabhāgeva vardhayeddīrghaṃ kuryāt / mātrā? tamakṣṇayā chindyāt / chinnā yathā yujyate namanaṃ tatā yogaḥ / yathā pakṣanamane 'dhyarghaṃ yujyate tathā nataṃ vakraṃ tṛtīyakaraṇam / caturbhāgīyādhyardhā | tasyāś caturbhāgīyāmātram akṣṇayā chindyāt | tac caturtham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथमादयःशब्दा व्यवहारसौकर्याय ॥ तेद्वे - यम् प्रथमकरणे प्रागायते दक्षिणमेकमुत्तरमेकमिति संहिते चतुर्विंशत्यङ्गुले पार्श्वमान्यौ चत्वारिंशदङ्गुले तिर्यङ्नान्यौ । तयोरेकानमनविधिना मध्ये निर्णता एकपार्श्वे उन्नता । तद्द्वितीयं करणम् । प्रथमकरणस्य षड्भागो विंशत्यङ्गुलमष्टभागेन पञ्चदशाङ्गुलेन यथायोगनतेन वर्धयेत्; यथा षड्बागः पभानुरोधी वक्रःस्यादष्टमबाग आत्मानुरूप ऋजुर्भवेत्तत्तृतीयं करणम् ॥ चतुर्भा र्थं चतुर्भागीयाणूकाख्या । साध्यर्दा कार्या । तस्याश्चतुर्भागीयामात्रमक्ष्णयामात्रमक्ष्णया छिन्द्यात् । एतदृक्तं भवति--पञ्चचत्वारिंशदङ्गुलायामं त्रिंशदह्गुलव्यासं कृत्वा त्रिंशदङ्गुलमक्ष्णया छिन्द्यात् । एवमेका पार्श्वमानी । पञ्चचत्वारिंशदङ्गुलयः एका तिर्यङ्भानी त्रिंशदह्गुलयः एकाक्ष्णया स्थिता द्विचत्वारिंशदङ्गुलयः चतुर्दश तिलाः । एतच्चतुर्तं करणम् ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या अप्य - छिन्द्यात् पक्षपुच्छशिरो ऽप्ययेभ्यः अन्योन्यं प्रत्यक्ष्णया परिच्छिन्द्यात् । एवमात्मनोर्ऽधपुरुषो निरस्तो भवति । एवमिव - प्रथमम् चतुर्विंशत्यङ्गुलं । पार्श्वफलकम् । विंशत्यङ्गुलं तिर्यक्फलकम् । यथायोगनतं यथा युज्यते पक्षे तथा नतम् । तस्यैकाक्ष्णयारज्जुः पञ्चत्रिंशिका विंशतितिलयुक्ता । अपरा षड्विंशिका षट्तिलयुक्ता । एवं कृते पक्षायामस्य द्वादशभागः एकान्नविंशतिरह्गुलयः तिलौ च इष्टकाव्यासो भवति । तदेतत्प्रथमं करणम् । अरत्निप्रादेशरहितप्रकृतिके पक्षायामस्य त्रिंशदङ्गुलहानिः । तदनुगुणं चेष्टकानां नमनं भवति । तत्र कर्णौ एकविंशकैकान्नत्रिंशकौ तिलत्रययुक्तौ । तेद्वे - द्वितीयम् यथा षडश्री भवति तथा संहिते । प्रथ - तृतीयम् पञ्चदशाङ्गुलव्यासं अरत्नयायामं समकर्णं दीर्घचतुरश्रं प्रागायतं मूमौ लिखित्वा प्रथमेन प्रागायतेन युञ्जयात्तत्तृतीयम् । ऋज्ववस्थितमेव प्रथमापेक्षया नतमित्युच्यते यथायोगनतमिति । चतुर्भाग - चतुर्थम् एका पार्स्वमानी पञ्चदशाङ्गुला । अन्या पञ्चचत्वारिंशदङ्गुला । एका तिर्यङ्नानी त्रिंशदङ्गुला । अन्या द्विचत्वारिंशदङ्गुला सचतुर्दशतिला । कपर्दिभाष्यम् चतुर्बागीयार्धं पञ्चमम्
prathamādayaḥśabdā vyavahārasaukaryāya // tedve - yam prathamakaraṇe prāgāyate dakṣiṇamekamuttaramekamiti saṃhite caturviṃśatyaṅgule pārśvamānyau catvāriṃśadaṅgule tiryaṅnānyau / tayorekānamanavidhinā madhye nirṇatā ekapārśve unnatā / taddvitīyaṃ karaṇam / prathamakaraṇasya ṣaḍbhāgo viṃśatyaṅgulamaṣṭabhāgena pañcadaśāṅgulena yathāyoganatena vardhayet; yathā ṣaḍbāgaḥ pabhānurodhī vakraḥsyādaṣṭamabāga ātmānurūpa ṛjurbhavettattṛtīyaṃ karaṇam // caturbhā rthaṃ caturbhāgīyāṇūkākhyā / sādhyardā kāryā / tasyāścaturbhāgīyāmātramakṣṇayāmātramakṣṇayā chindyāt / etadṛktaṃ bhavati--pañcacatvāriṃśadaṅgulāyāmaṃ triṃśadahgulavyāsaṃ kṛtvā triṃśadaṅgulamakṣṇayā chindyāt / evamekā pārśvamānī / pañcacatvāriṃśadaṅgulayaḥ ekā tiryaṅbhānī triṃśadahgulayaḥ ekākṣṇayā sthitā dvicatvāriṃśadaṅgulayaḥ caturdaśa tilāḥ / etaccaturtaṃ karaṇam // sundararājīyā vyākhyā apya - chindyāt pakṣapucchaśiro 'pyayebhyaḥ anyonyaṃ pratyakṣṇayā paricchindyāt / evamātmanor'dhapuruṣo nirasto bhavati / evamiva - prathamam caturviṃśatyaṅgulaṃ / pārśvaphalakam / viṃśatyaṅgulaṃ tiryakphalakam / yathāyoganataṃ yathā yujyate pakṣe tathā natam / tasyaikākṣṇayārajjuḥ pañcatriṃśikā viṃśatitilayuktā / aparā ṣaḍviṃśikā ṣaṭtilayuktā / evaṃ kṛte pakṣāyāmasya dvādaśabhāgaḥ ekānnaviṃśatirahgulayaḥ tilau ca iṣṭakāvyāso bhavati / tadetatprathamaṃ karaṇam / aratniprādeśarahitaprakṛtike pakṣāyāmasya triṃśadaṅgulahāniḥ / tadanuguṇaṃ ceṣṭakānāṃ namanaṃ bhavati / tatra karṇau ekaviṃśakaikānnatriṃśakau tilatrayayuktau / tedve - dvitīyam yathā ṣaḍaśrī bhavati tathā saṃhite / pratha - tṛtīyam pañcadaśāṅgulavyāsaṃ aratnayāyāmaṃ samakarṇaṃ dīrghacaturaśraṃ prāgāyataṃ mūmau likhitvā prathamena prāgāyatena yuñjayāttattṛtīyam / ṛjvavasthitameva prathamāpekṣayā natamityucyate yathāyoganatamiti / caturbhāga - caturtham ekā pārsvamānī pañcadaśāṅgulā / anyā pañcacatvāriṃśadaṅgulā / ekā tiryaṅnānī triṃśadaṅgulā / anyā dvicatvāriṃśadaṅgulā sacaturdaśatilā / kapardibhāṣyam caturbāgīyārdhaṃ pañcamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकतस्त्रिंशदङ्गुलमन्यतः पञ्चदशाङ्गुलं तत्पञ्चमम् । तस्याक्ष्णया भेदः षष्ठम्
ekatastriṃśadaṅgulamanyataḥ pañcadaśāṅgulaṃ tatpañcamam / tasyākṣṇayā bhedaḥ ṣaṣṭham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य पञ्चमस्याक्ष्णया कर्णेन विभज्यत इति भेदःषष्ठम् । पुरुषस्य पञ्चमभागं दशभागव्यासं प्रतीचीनम् आयच्छेत् । तस्य दक्षिणतो ऽन्यम् उत्तरतश् च । ताव् अक्ष्णया दक्षिणाओअरयोः कोट्योर् आलिखेत् । तत् सप्तमम्
tasya pañcamasyākṣṇayā karṇena vibhajyata iti bhedaḥṣaṣṭham / puruṣasya pañcamabhāgaṃ daśabhāgavyāsaṃ pratīcīnam āyacchet | tasya dakṣiṇato 'nyam uttarataś ca | tāv akṣṇayā dakṣiṇāoarayoḥ koṭyor ālikhet | tat saptamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरत्निमात्रायामं प्रादेशव्यासं प्रतीचीनं प्रत्यगायतमायच्छेत् । भूमौ दक्षिणपार्श्वे ऽन्यं तथाविधमुत्तरतश्वान्यं तथाविधम् । तावक्ष्णया कर्णेन दक्षिणावरयोः कोट्योरारभ्य स्रुच्यवदालिखेत् । तत्सप्तमम् ॥ एवमन्यत् । उत्तरं तूत्तरस्याः कोट्यालिखेत् तद् अष्टमम्
aratnimātrāyāmaṃ prādeśavyāsaṃ pratīcīnaṃ pratyagāyatamāyacchet / bhūmau dakṣiṇapārśve 'nyaṃ tathāvidhamuttarataśvānyaṃ tathāvidham / tāvakṣṇayā karṇena dakṣiṇāvarayoḥ koṭyorārabhya srucyavadālikhet / tatsaptamam // evamanyat | uttaraṃ tūttarasyāḥ koṭyālikhet tad aṣṭamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेव कृत्वोत्तरं चतुरश्रमुत्तरस्याः कोट्या आरभ्य दक्षिणां कोटिं प्रत्यालिखेत् स्रौववत्तदष्टमम् । चतुर्भागीयाक्ष्णयोभयतो भेदो नवमम्
evameva kṛtvottaraṃ caturaśramuttarasyāḥ koṭyā ārabhya dakṣiṇāṃ koṭiṃ pratyālikhet srauvavattadaṣṭamam / caturbhāgīyākṣṇayobhayato bhedo navamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्ष्णया उभयतः कर्णेन भेदनं खण्डनं तस्याश्चतुर्भागीयायास्तथाविधं नवमं करणम् । पादमात्रं पादेष्टका त्रिभिरिति ॥ उपधाने षष्टिःषष्टिः पक्षयोः प्रथमा उदीचीर्निर् उपदध्यात्
akṣṇayā ubhayataḥ karṇena bhedanaṃ khaṇḍanaṃ tasyāścaturbhāgīyāyāstathāvidhaṃ navamaṃ karaṇam / pādamātraṃ pādeṣṭakā tribhiriti // upadhāne ṣaṣṭiḥṣaṣṭiḥ pakṣayoḥ prathamā udīcīrnir upadadhyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुच्छपार्श्वयोर् अष्टावष्टौ षठ्ययस् तिस्रो ऽग्रे तत एकान् ततस् तिस्रः तत एका पुच्छाप्यये चतुर्थ्यौ विशये । तयोस् तु पश्चात् पञ्चम्याव् अनीकसंहिते
pucchapārśvayor aṣṭāvaṣṭau ṣaṭhyayas tisro 'gre tata ekān tatas tisraḥ tata ekā pucchāpyaye caturthyau viśaye | tayos tu paścāt pañcamyāv anīkasaṃhite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.