प्रथमादयःशब्दा व्यवहारसौकर्याय ॥ तेद्वे - यम् प्रथमकरणे प्रागायते दक्षिणमेकमुत्तरमेकमिति संहिते चतुर्विंशत्यङ्गुले पार्श्वमान्यौ चत्वारिंशदङ्गुले तिर्यङ्नान्यौ । तयोरेकानमनविधिना मध्ये निर्णता एकपार्श्वे उन्नता । तद्द्वितीयं करणम् । प्रथमकरणस्य षड्भागो विंशत्यङ्गुलमष्टभागेन पञ्चदशाङ्गुलेन यथायोगनतेन वर्धयेत्; यथा षड्बागः पभानुरोधी वक्रःस्यादष्टमबाग आत्मानुरूप ऋजुर्भवेत्तत्तृतीयं करणम् ॥ चतुर्भा र्थं चतुर्भागीयाणूकाख्या । साध्यर्दा कार्या । तस्याश्चतुर्भागीयामात्रमक्ष्णयामात्रमक्ष्णया छिन्द्यात् । एतदृक्तं भवति--पञ्चचत्वारिंशदङ्गुलायामं त्रिंशदह्गुलव्यासं कृत्वा त्रिंशदङ्गुलमक्ष्णया छिन्द्यात् । एवमेका पार्श्वमानी । पञ्चचत्वारिंशदङ्गुलयः एका तिर्यङ्भानी त्रिंशदह्गुलयः एकाक्ष्णया स्थिता द्विचत्वारिंशदङ्गुलयः चतुर्दश तिलाः । एतच्चतुर्तं करणम् ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या अप्य - छिन्द्यात् पक्षपुच्छशिरो ऽप्ययेभ्यः अन्योन्यं प्रत्यक्ष्णया परिच्छिन्द्यात् । एवमात्मनोर्ऽधपुरुषो निरस्तो भवति । एवमिव - प्रथमम् चतुर्विंशत्यङ्गुलं । पार्श्वफलकम् । विंशत्यङ्गुलं तिर्यक्फलकम् । यथायोगनतं यथा युज्यते पक्षे तथा नतम् । तस्यैकाक्ष्णयारज्जुः पञ्चत्रिंशिका विंशतितिलयुक्ता । अपरा षड्विंशिका षट्तिलयुक्ता । एवं कृते पक्षायामस्य द्वादशभागः एकान्नविंशतिरह्गुलयः तिलौ च इष्टकाव्यासो भवति । तदेतत्प्रथमं करणम् । अरत्निप्रादेशरहितप्रकृतिके पक्षायामस्य त्रिंशदङ्गुलहानिः । तदनुगुणं चेष्टकानां नमनं भवति । तत्र कर्णौ एकविंशकैकान्नत्रिंशकौ तिलत्रययुक्तौ । तेद्वे - द्वितीयम् यथा षडश्री भवति तथा संहिते । प्रथ - तृतीयम् पञ्चदशाङ्गुलव्यासं अरत्नयायामं समकर्णं दीर्घचतुरश्रं प्रागायतं मूमौ लिखित्वा प्रथमेन प्रागायतेन युञ्जयात्तत्तृतीयम् । ऋज्ववस्थितमेव प्रथमापेक्षया नतमित्युच्यते यथायोगनतमिति । चतुर्भाग - चतुर्थम् एका पार्स्वमानी पञ्चदशाङ्गुला । अन्या पञ्चचत्वारिंशदङ्गुला । एका तिर्यङ्नानी त्रिंशदङ्गुला । अन्या द्विचत्वारिंशदङ्गुला सचतुर्दशतिला । कपर्दिभाष्यम् चतुर्बागीयार्धं पञ्चमम्
prathamādayaḥśabdā vyavahārasaukaryāya // tedve - yam prathamakaraṇe prāgāyate dakṣiṇamekamuttaramekamiti saṃhite caturviṃśatyaṅgule pārśvamānyau catvāriṃśadaṅgule tiryaṅnānyau / tayorekānamanavidhinā madhye nirṇatā ekapārśve unnatā / taddvitīyaṃ karaṇam / prathamakaraṇasya ṣaḍbhāgo viṃśatyaṅgulamaṣṭabhāgena pañcadaśāṅgulena yathāyoganatena vardhayet; yathā ṣaḍbāgaḥ pabhānurodhī vakraḥsyādaṣṭamabāga ātmānurūpa ṛjurbhavettattṛtīyaṃ karaṇam // caturbhā rthaṃ caturbhāgīyāṇūkākhyā / sādhyardā kāryā / tasyāścaturbhāgīyāmātramakṣṇayāmātramakṣṇayā chindyāt / etadṛktaṃ bhavati--pañcacatvāriṃśadaṅgulāyāmaṃ triṃśadahgulavyāsaṃ kṛtvā triṃśadaṅgulamakṣṇayā chindyāt / evamekā pārśvamānī / pañcacatvāriṃśadaṅgulayaḥ ekā tiryaṅbhānī triṃśadahgulayaḥ ekākṣṇayā sthitā dvicatvāriṃśadaṅgulayaḥ caturdaśa tilāḥ / etaccaturtaṃ karaṇam // sundararājīyā vyākhyā apya - chindyāt pakṣapucchaśiro 'pyayebhyaḥ anyonyaṃ pratyakṣṇayā paricchindyāt / evamātmanor'dhapuruṣo nirasto bhavati / evamiva - prathamam caturviṃśatyaṅgulaṃ / pārśvaphalakam / viṃśatyaṅgulaṃ tiryakphalakam / yathāyoganataṃ yathā yujyate pakṣe tathā natam / tasyaikākṣṇayārajjuḥ pañcatriṃśikā viṃśatitilayuktā / aparā ṣaḍviṃśikā ṣaṭtilayuktā / evaṃ kṛte pakṣāyāmasya dvādaśabhāgaḥ ekānnaviṃśatirahgulayaḥ tilau ca iṣṭakāvyāso bhavati / tadetatprathamaṃ karaṇam / aratniprādeśarahitaprakṛtike pakṣāyāmasya triṃśadaṅgulahāniḥ / tadanuguṇaṃ ceṣṭakānāṃ namanaṃ bhavati / tatra karṇau ekaviṃśakaikānnatriṃśakau tilatrayayuktau / tedve - dvitīyam yathā ṣaḍaśrī bhavati tathā saṃhite / pratha - tṛtīyam pañcadaśāṅgulavyāsaṃ aratnayāyāmaṃ samakarṇaṃ dīrghacaturaśraṃ prāgāyataṃ mūmau likhitvā prathamena prāgāyatena yuñjayāttattṛtīyam / ṛjvavasthitameva prathamāpekṣayā natamityucyate yathāyoganatamiti / caturbhāga - caturtham ekā pārsvamānī pañcadaśāṅgulā / anyā pañcacatvāriṃśadaṅgulā / ekā tiryaṅnānī triṃśadaṅgulā / anyā dvicatvāriṃśadaṅgulā sacaturdaśatilā / kapardibhāṣyam caturbāgīyārdhaṃ pañcamam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.