पक्षस्य नमनी षष्ठः तेन स्यात्फलकानतिः ॥ एवं द्वितीयश्येनोक्तमार्गेणोन्नीय जम्भनम् । करणस्य विधातव्यं फलकानमनं तथा ॥ इति करविन्दस्वामिकृतायां शुल्बप्रतीपिकायां पञ्चमः पटलः सुन्दरराजीया व्याख्या शेषेर् --- थ्यः पुच्छ उदगायताः । श्रोण्यंअश् च आत्मनः श्रोण्यंसेषु द्वेद्वे बाह्यविशेषे । शेषे पञ्चम्यः आत्मशेषे षड्विंशतिचतुर्थ्यः प्राच्यः प्रतीच्यः । तत्र मध्यरीत्योः सप्तसप्तोदगग्रा दक्षिणाग्राश् च । द्वितीयपञ्चमरीत्योः पञ्चपञ्च मताः । सममध्ये दक्षिणोत्तरे अन्याः प्राक्प्रतीच्यः । आद्यन्तरीत्योर्मध्ये एकैकचतुर्थ्यौ दक्षिणोत्तरयोः पश्चात्पुरस्ताच्च द्वेद्वे षष्ठयौ । ताश्वाष्टौ दक्षिणोत्तराः । तद्रीत्योः शेषे चतस्रः पञ्चम्य उदगायताः । शिरसि चतुर्थ्यौ विशये अप्यये पुच्छाप्ययवत् । तयो च्यौ बाह्यविशेषे चतुर्थ्यौ । एष स्तारः अतो ऽत्र संख्यापूरणाय कर्तव्यो यत्न इत्यर्थः । अपर तामेकैकाम् अन्यतरतः दक्षिणे पार्श्वे उत्तरे वा द्वितीयचतुर्थीभ्यां सप्तमीभ्यां संहितामेकां सप्तमीमन्तरुपदध्यात् ॥ शेषे ष्टम्यः षुच्छ शेषे । श्रोण्यंअचीश् च द्वेद्वे बाह्यविशेषे । शेषे पञ्चमी आत्मशेषे विंशतिश्चतुर्थ्यः प्रागायताः । मध्ये प्रागायताभिः षष्ठीभिर्द्वात्रिंशता द्वे रीती । तयोर्दक्षिणस्यां द्वे उद्धृत्य एकां पञ्चमीं निदध्यात् ॥ शिरसि चतुर्थ्यौ उदगायते ॥ तयो म्यः उदगायताः ॥ एष स्तारः - व्यत्या र्षेत् इति श्री सुन्दरराजकृतायां शुल्बप्रदीपिकायां पञ्चमः पटलः कपर्दिभाष्यम् श्येनचितं चिन्वीत सुवर्गकाम इति विज्ञायते
pakṣasya namanī ṣaṣṭhaḥ tena syātphalakānatiḥ // evaṃ dvitīyaśyenoktamārgeṇonnīya jambhanam / karaṇasya vidhātavyaṃ phalakānamanaṃ tathā // iti karavindasvāmikṛtāyāṃ śulbapratīpikāyāṃ pañcamaḥ paṭalaḥ sundararājīyā vyākhyā śeṣer --- thyaḥ puccha udagāyatāḥ / śroṇyaṃaś ca ātmanaḥ śroṇyaṃseṣu dvedve bāhyaviśeṣe / śeṣe pañcamyaḥ ātmaśeṣe ṣaḍviṃśaticaturthyaḥ prācyaḥ pratīcyaḥ / tatra madhyarītyoḥ saptasaptodagagrā dakṣiṇāgrāś ca / dvitīyapañcamarītyoḥ pañcapañca matāḥ / samamadhye dakṣiṇottare anyāḥ prākpratīcyaḥ / ādyantarītyormadhye ekaikacaturthyau dakṣiṇottarayoḥ paścātpurastācca dvedve ṣaṣṭhayau / tāśvāṣṭau dakṣiṇottarāḥ / tadrītyoḥ śeṣe catasraḥ pañcamya udagāyatāḥ / śirasi caturthyau viśaye apyaye pucchāpyayavat / tayo cyau bāhyaviśeṣe caturthyau / eṣa stāraḥ ato 'tra saṃkhyāpūraṇāya kartavyo yatna ityarthaḥ / apara tāmekaikām anyatarataḥ dakṣiṇe pārśve uttare vā dvitīyacaturthībhyāṃ saptamībhyāṃ saṃhitāmekāṃ saptamīmantarupadadhyāt // śeṣe ṣṭamyaḥ ṣuccha śeṣe / śroṇyaṃacīś ca dvedve bāhyaviśeṣe / śeṣe pañcamī ātmaśeṣe viṃśatiścaturthyaḥ prāgāyatāḥ / madhye prāgāyatābhiḥ ṣaṣṭhībhirdvātriṃśatā dve rītī / tayordakṣiṇasyāṃ dve uddhṛtya ekāṃ pañcamīṃ nidadhyāt // śirasi caturthyau udagāyate // tayo myaḥ udagāyatāḥ // eṣa stāraḥ - vyatyā rṣet iti śrī sundararājakṛtāyāṃ śulbapradīpikāyāṃ pañcamaḥ paṭalaḥ kapardibhāṣyam śyenacitaṃ cinvīta suvargakāma iti vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्रपक्षो व्यस्तपुच्छो भवति । पश्चात् प्राङ् उदूहति । पुरस्तात् प्रत्यङ् उदूहति । एवम् इव हि वयसां मध्ये पक्षनिर्णामो भवतीति विज्ञायते
vakrapakṣo vyastapuccho bhavati | paścāt prāṅ udūhati | purastāt pratyaṅ udūhati | evam iva hi vayasāṃ madhye pakṣanirṇāmo bhavatīti vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्याः श्रुतेः पुनरुपन्यासो मार्गान्तरं प्रतिपादयितुम् । अथवा अन्यैवैषा श्रुतिः । इयमेवाकारमार्गता । वक्रेति - गतमेतत् । पुरुषस्य षोडशभिर् विंशं शतं सारत्निप्रादेशः सप्तविधः संपद्यते । तासां चत्वारिंशदात्मनि तिस्रः शिरसि पञ्चदश पुच्छ एकत्रिंशद् दक्षिणे पक्षे तथोत्तरे
asyāḥ śruteḥ punarupanyāso mārgāntaraṃ pratipādayitum / athavā anyaivaiṣā śrutiḥ / iyamevākāramārgatā / vakreti - gatametat / puruṣasya ṣoḍaśabhir viṃśaṃ śataṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate | tāsāṃ catvāriṃśadātmani tisraḥ śirasi pañcadaśa puccha ekatriṃśad dakṣiṇe pakṣe tathottare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषस्य षोडशमागः षोडशी । ताभिर्विंशोत्तरं शतं संपद्यते । परिगणनायां क्रियमाणायां एतावत्यः षोडश्यः सप्तार्धे शेरते । सप्त स्थापयित्वा षोडशीभिर्गुणिते द्वादशोत्तरं शतम् । अर्धपुरुषे द्वादशसु अष्टौ । क्षिप्ते विंशतिः । एवं विंशोत्तरं शतं सम्पन्नम् । तासामिति - तासां षोडशीनां चत्वारिंशदात्मन्युपधेयाः; तिस्रःशिरसि; सर्वत्र निधेया इति शेषः । पञ्चदश पुच्छे । दक्षिणे पक्षे एकत्रिंशत् तथोत्तरे । एकत्रिंशदुत्तरे पक्षे । कथमेता निधेया इत्युच्यते - अध्यर्धपुरुषस् तिर्यग् द्वाव् आयामत इति दीर्घं चतुरश्रं विहृत्य श्रोण्यंसेभ्यो द्वे द्वे षोडस्यौ निरस्येत् । चत्वारिंशत् परिशिष्यन्ते । स आत्मा
puruṣasya ṣoḍaśamāgaḥ ṣoḍaśī / tābhirviṃśottaraṃ śataṃ saṃpadyate / parigaṇanāyāṃ kriyamāṇāyāṃ etāvatyaḥ ṣoḍaśyaḥ saptārdhe śerate / sapta sthāpayitvā ṣoḍaśībhirguṇite dvādaśottaraṃ śatam / ardhapuruṣe dvādaśasu aṣṭau / kṣipte viṃśatiḥ / evaṃ viṃśottaraṃ śataṃ sampannam / tāsāmiti - tāsāṃ ṣoḍaśīnāṃ catvāriṃśadātmanyupadheyāḥ; tisraḥśirasi; sarvatra nidheyā iti śeṣaḥ / pañcadaśa pucche / dakṣiṇe pakṣe ekatriṃśat tathottare / ekatriṃśaduttare pakṣe / kathametā nidheyā ityucyate - adhyardhapuruṣas tiryag dvāv āyāmata iti dīrghaṃ caturaśraṃ vihṛtya śroṇyaṃsebhyo dve dve ṣoḍasyau nirasyet | catvāriṃśat pariśiṣyante | sa ātmā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अध्यर्धपुरुषा तिर्यङ्भानी द्विपुरुषा पार्श्वमानी । एवं दीर्घचतुरश्रं विहृत्य श्रोणीभ्यामंसाभ्यां च द्वे द्वे षोडश्यौ प्रत्येकं निरस्येत् - त्यजेत् । अक्ष्णया ॥॥ यथा श्रोण्यंसेषु चत्वारि चतुरश्राणि अर्धपुरुषप्रमाणानि कृत्वा अक्ष्णयान्यार्धानि निरस्येत् । शिष्टं चत्वारिंशत् । स आत्मा ॥ शिरस्यर्धपुरुषेण चतुरश्रं कृत्वा पूर्वस्याः करण्या अर्धात् तावति दक्षिणोत्तरयोर् निपातयेत् गतमेतत् - तिस्रः परिशिष्यन्ते । तच् छिरः
adhyardhapuruṣā tiryaṅbhānī dvipuruṣā pārśvamānī / evaṃ dīrghacaturaśraṃ vihṛtya śroṇībhyāmaṃsābhyāṃ ca dve dve ṣoḍaśyau pratyekaṃ nirasyet - tyajet / akṣṇayā .... yathā śroṇyaṃseṣu catvāri caturaśrāṇi ardhapuruṣapramāṇāni kṛtvā akṣṇayānyārdhāni nirasyet / śiṣṭaṃ catvāriṃśat / sa ātmā // śirasyardhapuruṣeṇa caturaśraṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhāt tāvati dakṣiṇottarayor nipātayet gatametat - tisraḥ pariśiṣyante | tac chiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिस्रःशिष्टाः । तच्छिरः । पुरुषस् तिर्यग् द्वाव् आयामतः षोडशभागश् च दक्षिणः पक्षः । तथोत्तरः
tisraḥśiṣṭāḥ / tacchiraḥ / puruṣas tiryag dvāv āyāmataḥ ṣoḍaśabhāgaś ca dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | tathottaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषमात्रा तिर्यङ्बानी । द्विपुरुषा पार्श्वमानी । पुरुषषोडशमागाश्वार्धेनाष्टाह्गुलमात्रं दक्षिणे पक्षे चामामः । तद्वदेवोत्तरपक्षः ॥ पक्षाग्रेपक्षाग्रे पुरुषचतुर्थेन चत्वारि चतुरश्राणि कृत्वा तान्य् अक्ष्णया व्यवलिख्यार्धानि निरस्येत् । एकत्रिंशत् परिशिष्यन्ते
puruṣamātrā tiryaṅbānī / dvipuruṣā pārśvamānī / puruṣaṣoḍaśamāgāśvārdhenāṣṭāhgulamātraṃ dakṣiṇe pakṣe cāmāmaḥ / tadvadevottarapakṣaḥ // pakṣāgrepakṣāgre puruṣacaturthena catvāri caturaśrāṇi kṛtvā tāny akṣṇayā vyavalikhyārdhāni nirasyet | ekatriṃśat pariśiṣyante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्षयोरग्रे प्रत्येकं पुरुषचतुर्थप्रमाणेन चत्वारि चतुरश्राणि कृत्वा तान्यक्ष्णया कर्णेमालिख्य अर्धानि निरस्येत् । सुच्यवद्दक्षिणपक्षाग्राणि बहिर्भूतानि निरस्येत् । द्विपुरुषायामे द्वात्रिंशत् षोडश्यो भवन्ति । षोडशभागेन चैका । तासु द्वयोस्त्यक्तयोः एकत्रिंशत्परिशिष्यन्ते ॥ पक्षाग्रम् उत्सृज्य मध्ये पक्षस्य प्राचीं लेखाम् आलिखेत् पक्षाग्रमिति पुरुषचतुर्थेन कृतानि चतुरश्राणि लक्ष्यन्ते । पक्षायामे पुरुषचतुर्भागार्धमुत्सृज्येत्यर्थः । मध्ये पक्षस्य प्रगायतां लेखामालिखेत् ॥ पक्षाप्यये पुरुषं नियम्य लेखायां पुरुषान्ते नितोदन्तुकुर्यात् । नितोदात् प्राचीनं पुरुषान्ते नितोदं नितोदयोर् नानान्ताव् आलिखेत् । तत्पक्षिनमनम् । एतेनोत्तरः पक्षो व्याख्यातः
pakṣayoragre pratyekaṃ puruṣacaturthapramāṇena catvāri caturaśrāṇi kṛtvā tānyakṣṇayā karṇemālikhya ardhāni nirasyet / sucyavaddakṣiṇapakṣāgrāṇi bahirbhūtāni nirasyet / dvipuruṣāyāme dvātriṃśat ṣoḍaśyo bhavanti / ṣoḍaśabhāgena caikā / tāsu dvayostyaktayoḥ ekatriṃśatpariśiṣyante // pakṣāgram utsṛjya madhye pakṣasya prācīṃ lekhām ālikhet pakṣāgramiti puruṣacaturthena kṛtāni caturaśrāṇi lakṣyante / pakṣāyāme puruṣacaturbhāgārdhamutsṛjyetyarthaḥ / madhye pakṣasya pragāyatāṃ lekhāmālikhet // pakṣāpyaye puruṣaṃ niyamya lekhāyāṃ puruṣānte nitodantukuryāt | nitodāt prācīnaṃ puruṣānte nitodaṃ nitodayor nānāntāv ālikhet | tatpakṣinamanam | etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.