कथम्? अर्धपुरुषव्यासा पादोनपुरुषायामा षट्करोति । तस्याभितो द्वे चतुरश्रे समे सर्वतः पादोनपुरुषमात्रे । तावक्ष्णया लिखेत् । शिष्टं प्रत्येकमर्धपञ्चमं करोति । अर्धपञ्चममर्धपञ्चमं च नव । नवसु षट्सु क्षिप्तेषु पञ्चदश । तत्पुच्छं - पुच्छंसंज्ञं भवति । करणान्युच्यन्ते ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या अथोक्तमेव श्येनचितं प्रकारान्तरेण व्याख्यातुं ब्राह्नणं पुनरुपन्यस्यति----- श्येन - यते पुरुषस्य - द्यते षोडश्यः - षोडशांशाः । ताश्चतुर्भागीया इष्टकाः विंशत्यधिकं शतं । "शदन्तविंशतेश्वेतिऽ डः । सारत्निप्रादेशः सप्तविधोग्निः पुरुषक्षेत्रस्य षोडशीभिर्विंशत्यधिकं शतं सम्पद्यते ॥ तासां - त्मनि आत्मनि चत्वारिंशत् षोडश्यो भवन्ति ॥ तिस्रः --त् तरे अथात्मनो विमान आह - अध्यर्धात्मा षोडशीनां निरस्नप्रकारो ऽप्ययान प्रति श्रोण्यंसानित्युक्तो वेदितव्यः । शिर त्तरः षोडशभागोर्ऽधाष्टमा अङ्गुलयः । अरत्निप्रादेशरहितप्रकृतिके तु पूर्ववत् पक्षायामस्य त्रिंशदङ्गुलहानिर्द्रष्टव्या । द्विपुरुषायामे द्वात्रिंशत् षोडश्यः । षोडशभागेन चैका । एवं त्रयस्त्रिंशत् । ततः- पक्षा - ष्यन्ये दक्षिणेषां दक्षिणपूर्वाष्यर्धानि निरस्येत् । उत्तरेषामुत्तरपूर्वाणि । पक्षा नमनं पक्षाङ्ग्र त्रिंशदङ्गुलं चतुरश्रकृतमुत्सृज्य शिरसि पक्षस्य सार्धसप्तदशद्विशताङ्गुलस्य मध्ये लेखां कृत्वा पक्षाप्ययस्यापरान्ते पुरुषमात्रं वेणुं नियम्य तस्यां लेखायां निपातयेत् । सा यत्र निपतति लेखायां तत्र नितोदं कुर्यात् । शङ्कुं निहन्यात् तत्र पुरुषं नियभ्य ततः पुरस्तात्पुरुषान्ते नितोदं कृत्वा तदनुगुणं पूर्वापरावन्तावालिखेत् । पूर्वश्येने द्विपुरुषां रज्जुमित्युक्तमेव संनमनमत्र प्रकारान्तरेणोक्तमनुसन्धातव्यम् ॥ एते - ख्यातः द्विपु - पुच्छं अष्टादशानां षोडशीनां करण्यो नव तिलयुक्ते सप्तविंशतिशताङ्गुले पार्श्वयोरक्ष्णयारूपे भवतः । पुच्छात्मशिरसां षोडशी संख्या भूमौ लिखित्वा द्रष्टव्या ॥ कपर्दिभाष्यम् षोडशीं चतुर्भिः परिगृह्णीयात् पुरुषस्य षोडशभागे या तिष्टति सा षोडशी । तां चतुर्भिः फलैकः वक्ष्यमाणैः परिगृह्णीयात् - कारयेदिति यावत् । अष्टमेन त्रिभिर् अष्टमैश् चतुर्थेन चतुर्थसविशेषेणेति
katham? ardhapuruṣavyāsā pādonapuruṣāyāmā ṣaṭkaroti / tasyābhito dve caturaśre same sarvataḥ pādonapuruṣamātre / tāvakṣṇayā likhet / śiṣṭaṃ pratyekamardhapañcamaṃ karoti / ardhapañcamamardhapañcamaṃ ca nava / navasu ṣaṭsu kṣipteṣu pañcadaśa / tatpucchaṃ - pucchaṃsaṃjñaṃ bhavati / karaṇānyucyante // sundararājīyā vyākhyā athoktameva śyenacitaṃ prakārāntareṇa vyākhyātuṃ brāhnaṇaṃ punarupanyasyati----- śyena - yate puruṣasya - dyate ṣoḍaśyaḥ - ṣoḍaśāṃśāḥ / tāścaturbhāgīyā iṣṭakāḥ viṃśatyadhikaṃ śataṃ / "śadantaviṃśateśveti' ḍaḥ / sāratniprādeśaḥ saptavidhogniḥ puruṣakṣetrasya ṣoḍaśībhirviṃśatyadhikaṃ śataṃ sampadyate // tāsāṃ - tmani ātmani catvāriṃśat ṣoḍaśyo bhavanti // tisraḥ --t tare athātmano vimāna āha - adhyardhātmā ṣoḍaśīnāṃ nirasnaprakāro 'pyayāna prati śroṇyaṃsānityukto veditavyaḥ / śira ttaraḥ ṣoḍaśabhāgor'dhāṣṭamā aṅgulayaḥ / aratniprādeśarahitaprakṛtike tu pūrvavat pakṣāyāmasya triṃśadaṅgulahānirdraṣṭavyā / dvipuruṣāyāme dvātriṃśat ṣoḍaśyaḥ / ṣoḍaśabhāgena caikā / evaṃ trayastriṃśat / tataḥ- pakṣā - ṣyanye dakṣiṇeṣāṃ dakṣiṇapūrvāṣyardhāni nirasyet / uttareṣāmuttarapūrvāṇi / pakṣā namanaṃ pakṣāṅgra triṃśadaṅgulaṃ caturaśrakṛtamutsṛjya śirasi pakṣasya sārdhasaptadaśadviśatāṅgulasya madhye lekhāṃ kṛtvā pakṣāpyayasyāparānte puruṣamātraṃ veṇuṃ niyamya tasyāṃ lekhāyāṃ nipātayet / sā yatra nipatati lekhāyāṃ tatra nitodaṃ kuryāt / śaṅkuṃ nihanyāt tatra puruṣaṃ niyabhya tataḥ purastātpuruṣānte nitodaṃ kṛtvā tadanuguṇaṃ pūrvāparāvantāvālikhet / pūrvaśyene dvipuruṣāṃ rajjumityuktameva saṃnamanamatra prakārāntareṇoktamanusandhātavyam // ete - khyātaḥ dvipu - pucchaṃ aṣṭādaśānāṃ ṣoḍaśīnāṃ karaṇyo nava tilayukte saptaviṃśatiśatāṅgule pārśvayorakṣṇayārūpe bhavataḥ / pucchātmaśirasāṃ ṣoḍaśī saṃkhyā bhūmau likhitvā draṣṭavyā // kapardibhāṣyam ṣoḍaśīṃ caturbhiḥ parigṛhṇīyāt puruṣasya ṣoḍaśabhāge yā tiṣṭati sā ṣoḍaśī / tāṃ caturbhiḥ phalaikaḥ vakṣyamāṇaiḥ parigṛhṇīyāt - kārayediti yāvat / aṣṭamena tribhir aṣṭamaiś caturthena caturthasaviśeṣeṇeti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.