आत्मपक्षसन्धौ पुरुषमात्रं वेणुं नियम्य लेखायामेव पुरुषस्यान्ते वेणोरन्ते लक्षणं कुर्यात् । तस्मान्नितोदात्पागायतं प्राचीनं वेणुं लेखायामेव निधायान्त्ये छिद्रे शङ्कुं लक्षणं वा निहत्य नितोदयोरन्तौ नाना आलिखेत् । अपरस्मान्नितोदादा रभ्यापरान्तमालिखेत् । पूर्वस्मान्नितोदाच्चारभ्य पूर्वान्तमिति । तत्पक्षनमनं पक्षस्य वक्रता । एतेनेति उत्तरपक्षनमनमप्येवं कुर्यात् ॥ अष्टादशः खण्डः द्विपुरुषं पस्चादर्धपुरुषं पुरस्ताच् चतुर्भागोनः पुरुष आयामो ऽष्टादशकरण्यो पार्श्वयोस् ताः पञ्चदशपरिगृह्णन्ति । तत् पुच्छम्
ātmapakṣasandhau puruṣamātraṃ veṇuṃ niyamya lekhāyāmeva puruṣasyānte veṇorante lakṣaṇaṃ kuryāt / tasmānnitodātpāgāyataṃ prācīnaṃ veṇuṃ lekhāyāmeva nidhāyāntye chidre śaṅkuṃ lakṣaṇaṃ vā nihatya nitodayorantau nānā ālikhet / aparasmānnitodādā rabhyāparāntamālikhet / pūrvasmānnitodāccārabhya pūrvāntamiti / tatpakṣanamanaṃ pakṣasya vakratā / eteneti uttarapakṣanamanamapyevaṃ kuryāt // aṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ dvipuruṣaṃ pascādardhapuruṣaṃ purastāc caturbhāgonaḥ puruṣa āyāmo 'ṣṭādaśakaraṇyo pārśvayos tāḥ pañcadaśaparigṛhṇanti | tat puccham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथम्? अर्धपुरुषव्यासा पादोनपुरुषायामा षट्करोति । तस्याभितो द्वे चतुरश्रे समे सर्वतः पादोनपुरुषमात्रे । तावक्ष्णया लिखेत् । शिष्टं प्रत्येकमर्धपञ्चमं करोति । अर्धपञ्चममर्धपञ्चमं च नव । नवसु षट्सु क्षिप्तेषु पञ्चदश । तत्पुच्छं - पुच्छंसंज्ञं भवति । करणान्युच्यन्ते ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या अथोक्तमेव श्येनचितं प्रकारान्तरेण व्याख्यातुं ब्राह्नणं पुनरुपन्यस्यति----- श्येन - यते पुरुषस्य - द्यते षोडश्यः - षोडशांशाः । ताश्चतुर्भागीया इष्टकाः विंशत्यधिकं शतं । "शदन्तविंशतेश्वेतिऽ डः । सारत्निप्रादेशः सप्तविधोग्निः पुरुषक्षेत्रस्य षोडशीभिर्विंशत्यधिकं शतं सम्पद्यते ॥ तासां - त्मनि आत्मनि चत्वारिंशत् षोडश्यो भवन्ति ॥ तिस्रः --त् तरे अथात्मनो विमान आह - अध्यर्धात्मा षोडशीनां निरस्नप्रकारो ऽप्ययान प्रति श्रोण्यंसानित्युक्तो वेदितव्यः । शिर त्तरः षोडशभागोर्ऽधाष्टमा अङ्गुलयः । अरत्निप्रादेशरहितप्रकृतिके तु पूर्ववत् पक्षायामस्य त्रिंशदङ्गुलहानिर्द्रष्टव्या । द्विपुरुषायामे द्वात्रिंशत् षोडश्यः । षोडशभागेन चैका । एवं त्रयस्त्रिंशत् । ततः- पक्षा - ष्यन्ये दक्षिणेषां दक्षिणपूर्वाष्यर्धानि निरस्येत् । उत्तरेषामुत्तरपूर्वाणि । पक्षा नमनं पक्षाङ्ग्र त्रिंशदङ्गुलं चतुरश्रकृतमुत्सृज्य शिरसि पक्षस्य सार्धसप्तदशद्विशताङ्गुलस्य मध्ये लेखां कृत्वा पक्षाप्ययस्यापरान्ते पुरुषमात्रं वेणुं नियम्य तस्यां लेखायां निपातयेत् । सा यत्र निपतति लेखायां तत्र नितोदं कुर्यात् । शङ्कुं निहन्यात् तत्र पुरुषं नियभ्य ततः पुरस्तात्पुरुषान्ते नितोदं कृत्वा तदनुगुणं पूर्वापरावन्तावालिखेत् । पूर्वश्येने द्विपुरुषां रज्जुमित्युक्तमेव संनमनमत्र प्रकारान्तरेणोक्तमनुसन्धातव्यम् ॥ एते - ख्यातः द्विपु - पुच्छं अष्टादशानां षोडशीनां करण्यो नव तिलयुक्ते सप्तविंशतिशताङ्गुले पार्श्वयोरक्ष्णयारूपे भवतः । पुच्छात्मशिरसां षोडशी संख्या भूमौ लिखित्वा द्रष्टव्या ॥ कपर्दिभाष्यम् षोडशीं चतुर्भिः परिगृह्णीयात् पुरुषस्य षोडशभागे या तिष्टति सा षोडशी । तां चतुर्भिः फलैकः वक्ष्यमाणैः परिगृह्णीयात् - कारयेदिति यावत् । अष्टमेन त्रिभिर् अष्टमैश् चतुर्थेन चतुर्थसविशेषेणेति
katham? ardhapuruṣavyāsā pādonapuruṣāyāmā ṣaṭkaroti / tasyābhito dve caturaśre same sarvataḥ pādonapuruṣamātre / tāvakṣṇayā likhet / śiṣṭaṃ pratyekamardhapañcamaṃ karoti / ardhapañcamamardhapañcamaṃ ca nava / navasu ṣaṭsu kṣipteṣu pañcadaśa / tatpucchaṃ - pucchaṃsaṃjñaṃ bhavati / karaṇānyucyante // sundararājīyā vyākhyā athoktameva śyenacitaṃ prakārāntareṇa vyākhyātuṃ brāhnaṇaṃ punarupanyasyati----- śyena - yate puruṣasya - dyate ṣoḍaśyaḥ - ṣoḍaśāṃśāḥ / tāścaturbhāgīyā iṣṭakāḥ viṃśatyadhikaṃ śataṃ / "śadantaviṃśateśveti' ḍaḥ / sāratniprādeśaḥ saptavidhogniḥ puruṣakṣetrasya ṣoḍaśībhirviṃśatyadhikaṃ śataṃ sampadyate // tāsāṃ - tmani ātmani catvāriṃśat ṣoḍaśyo bhavanti // tisraḥ --t tare athātmano vimāna āha - adhyardhātmā ṣoḍaśīnāṃ nirasnaprakāro 'pyayāna prati śroṇyaṃsānityukto veditavyaḥ / śira ttaraḥ ṣoḍaśabhāgor'dhāṣṭamā aṅgulayaḥ / aratniprādeśarahitaprakṛtike tu pūrvavat pakṣāyāmasya triṃśadaṅgulahānirdraṣṭavyā / dvipuruṣāyāme dvātriṃśat ṣoḍaśyaḥ / ṣoḍaśabhāgena caikā / evaṃ trayastriṃśat / tataḥ- pakṣā - ṣyanye dakṣiṇeṣāṃ dakṣiṇapūrvāṣyardhāni nirasyet / uttareṣāmuttarapūrvāṇi / pakṣā namanaṃ pakṣāṅgra triṃśadaṅgulaṃ caturaśrakṛtamutsṛjya śirasi pakṣasya sārdhasaptadaśadviśatāṅgulasya madhye lekhāṃ kṛtvā pakṣāpyayasyāparānte puruṣamātraṃ veṇuṃ niyamya tasyāṃ lekhāyāṃ nipātayet / sā yatra nipatati lekhāyāṃ tatra nitodaṃ kuryāt / śaṅkuṃ nihanyāt tatra puruṣaṃ niyabhya tataḥ purastātpuruṣānte nitodaṃ kṛtvā tadanuguṇaṃ pūrvāparāvantāvālikhet / pūrvaśyene dvipuruṣāṃ rajjumityuktameva saṃnamanamatra prakārāntareṇoktamanusandhātavyam // ete - khyātaḥ dvipu - pucchaṃ aṣṭādaśānāṃ ṣoḍaśīnāṃ karaṇyo nava tilayukte saptaviṃśatiśatāṅgule pārśvayorakṣṇayārūpe bhavataḥ / pucchātmaśirasāṃ ṣoḍaśī saṃkhyā bhūmau likhitvā draṣṭavyā // kapardibhāṣyam ṣoḍaśīṃ caturbhiḥ parigṛhṇīyāt puruṣasya ṣoḍaśabhāge yā tiṣṭati sā ṣoḍaśī / tāṃ caturbhiḥ phalaikaḥ vakṣyamāṇaiḥ parigṛhṇīyāt - kārayediti yāvat / aṣṭamena tribhir aṣṭamaiś caturthena caturthasaviśeṣeṇeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्धेष्टकां त्रिभिर् द्वाभ्यां चतुर्थाभ्यां चतुर्थसविशेषेणेति
ardheṣṭakāṃ tribhir dvābhyāṃ caturthābhyāṃ caturthasaviśeṣeṇeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादेष्टकां त्रिभिश् चतुर्थेनैकं चतुर्थसविशेषार्धाभ्यां चेति
pādeṣṭakāṃ tribhiś caturthenaikaṃ caturthasaviśeṣārdhābhyāṃ ceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्षेष्टकां चतुर्भिर् द्वाभ्यां चतुर्थाभ्यां द्विसप्तमाभ्यां चेति
pakṣeṣṭakāṃ caturbhir dvābhyāṃ caturthābhyāṃ dvisaptamābhyāṃ ceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्षमध्यीयां चतुर्भिर् द्वाभ्यां चतुर्थाभ्यां द्विसप्तमाभ्यां चेति
pakṣamadhyīyāṃ caturbhir dvābhyāṃ caturthābhyāṃ dvisaptamābhyāṃ ceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्षाग्रीयां त्रिभिश् चतुर्थेनैकं चतुर्थसप्तमाभ्याम् एकं चतुर्थसविशेषसप्तमाभ्यां चेति
pakṣāgrīyāṃ tribhiś caturthenaikaṃ caturthasaptamābhyām ekaṃ caturthasaviśeṣasaptamābhyāṃ ceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेतैश्चतुर्भिः फलकैः षोडशीं कारयेत् ॥ अर्धे - चेति परिगृह्णीयादिति शेषः । अर्धेष्टकां त्रिभिः फलकैः परिगृह्णीयात् । त्रिंशदङ्गुलाभ्यां द्विचत्वारिंशदङ्गुलेन सचतुर्दशतिलेन च त्रिभिः फलकैः ॥ पादे - चेति एकविंशत्यङ्गुलाभ्यां ससप्ततिलाभ्यां त्रिंशदङ्गुलेन चैकेन चेति त्रिभिः ॥ पक्षा - ति त्रिंशदङ्गुलाभ्यां सप्तदशाङ्गुलाभ्यां पञ्चतिलाधिकाभ्यां चेति । पक्षेष्टकां द्वाभ्यां चतुर्थाभ्यां समाभ्यां च कारयेत् । अस्य च नमनमुपरिष्टाद्वक्ष्यति ॥ पक्ष - ति पक्षमध्यमयोग्या पक्षमध्यीया । तां त्रिंशदङ्गुलाभ्यां चतु स्त्रिंशदङ्गुलभ्यां द्विसप्तदशाह्गुलाभ्यां दशतिलाधिकाभ्यां चेति चतुर्भिः ॥ पक्षा - ति पक्षाग्रयोग्या पक्षाग्रीया । तां त्रिंशदङ्गुलेनैकं पञ्चतिलाधिकसप्तचत्वारिंशदङ्गुलेनैकं तथैकोनविंशतितिलाधिकेन एकोनषष्टयङ्गुलेनैकमिति त्रिभिः फलकैः परिगृह्णीयात् । एवं षट् करणान्युक्तानि । पक्षेष्टकाः पक्षमध्यीयाः पक्षाग्रीया इति त्रयाणां तत्र तत्रोपधाने योग्यत्वाय क्षेत्रसमत्वाय सुन्दरराजीया व्याख्या अथकरणानि- षोडशीं - णेति पूर्वश्येनचतुर्थ्येषा । एतां चतुर्भिः फलकैः परिगृह्णीयात् । तत्राष्टमेन त्रिभिरष्टमैरिति पार्श्वफलके । उत्तरे तिर्यक्फलके । सविशेषं चतुर्थं चतुर्थस्य द्विकरणी चतुर्दश तिलाः द्विचत्वारिंशदङ्गुलाः । अर्धे णेति पादे चेति पूर्वश्येननमन्येषा । चतुर्थे त्रिंशदङ्गुले पार्श्वफलके । सप्तमे सपञ्व्रतिलसप्तदशाङ्गुले तिर्यक्फलके । पक्षमध्यी चेति द्वे पक्षेष्टके । समस्ते एषा । पूवश्येने द्वितीयावद्रूपं । पक्षा चेति पक्षेष्टका - अर्धेष्टका । समस्ते एका । कपर्दिभाष्यम् पक्षकरण्याःसप्तमं तिर्यङ्मानी । पुरुषचतुर्थं च पार्श्वमानी । तस्याक्ष्णया रज्ज्वा करणं प्रजृम्भयेत् दीर्घीकुर्यात् । अनयेति करणी । पक्षकरणी - पक्षस्य करणी पक्षकरणी इष्टका । तस्या उक्तं करणं पुरुषसप्तमं तिर्यङ्भानी पुरुषचतुर्थी पार्श्वमानीति । पक्षेष्टकां चतुर्भिरिति । तमेव दीर्घीभूतं करणं प्रजम्भयेत् - दीर्घीकुर्यात् । कथमेकया क्ष्णया रज्ज्वायतया दीर्घीकुर्यात्करणम्? पक्षनमन्याः सप्तमेन फलकानि नमयेत्
evametaiścaturbhi.ḥ phalakaiḥ ṣoḍaśīṃ kārayet // ardhe - ceti parigṛhṇīyāditi śeṣaḥ / ardheṣṭakāṃ tribhiḥ phalakaiḥ parigṛhṇīyāt / triṃśadaṅgulābhyāṃ dvicatvāriṃśadaṅgulena sacaturdaśatilena ca tribhiḥ phalakaiḥ // pāde - ceti ekaviṃśatyaṅgulābhyāṃ sasaptatilābhyāṃ triṃśadaṅgulena caikena ceti tribhiḥ // pakṣā - ti triṃśadaṅgulābhyāṃ saptadaśāṅgulābhyāṃ pañcatilādhikābhyāṃ ceti / pakṣeṣṭakāṃ dvābhyāṃ caturthābhyāṃ samābhyāṃ ca kārayet / asya ca namanamupariṣṭādvakṣyati // pakṣa - ti pakṣamadhyamayogyā pakṣamadhyīyā / tāṃ triṃśadaṅgulābhyāṃ catu striṃśadaṅgulabhyāṃ dvisaptadaśāhgulābhyāṃ daśatilādhikābhyāṃ ceti caturbhiḥ // pakṣā - ti pakṣāgrayogyā pakṣāgrīyā / tāṃ triṃśadaṅgulenaikaṃ pañcatilādhikasaptacatvāriṃśadaṅgulenaikaṃ tathaikonaviṃśatitilādhikena ekonaṣaṣṭayaṅgulenaikamiti tribhiḥ phalakaiḥ parigṛhṇīyāt / evaṃ ṣaṭ karaṇānyuktāni / pakṣeṣṭakāḥ pakṣamadhyīyāḥ pakṣāgrīyā iti trayāṇāṃ tatra tatropadhāne yogyatvāya kṣetrasamatvāya sundararājīyā vyākhyā athakaraṇāni- ṣoḍaśīṃ - ṇeti pūrvaśyenacaturthyeṣā / etāṃ caturbhiḥ phalakaiḥ parigṛhṇīyāt / tatrāṣṭamena tribhiraṣṭamairiti pārśvaphalake / uttare tiryakphalake / saviśeṣaṃ caturthaṃ caturthasya dvikaraṇī caturdaśa tilāḥ dvicatvāriṃśadaṅgulāḥ / ardhe ṇeti pāde ceti pūrvaśyenanamanyeṣā / caturthe triṃśadaṅgule pārśvaphalake / saptame sapañvratilasaptadaśāṅgule tiryakphalake / pakṣamadhyī ceti dve pakṣeṣṭake / samaste eṣā / pūvaśyene dvitīyāvadrūpaṃ / pakṣā ceti pakṣeṣṭakā - ardheṣṭakā / samaste ekā / kapardibhāṣyam pakṣakaraṇyāḥsaptamaṃ tiryaṅmānī | puruṣacaturthaṃ ca pārśvamānī | tasyākṣṇayā rajjvā karaṇaṃ prajṛmbhayet dīrghīkuryāt / anayeti karaṇī / pakṣakaraṇī - pakṣasya karaṇī pakṣakaraṇī iṣṭakā / tasyā uktaṃ karaṇaṃ puruṣasaptamaṃ tiryaṅbhānī puruṣacaturthī pārśvamānīti / pakṣeṣṭakāṃ caturbhiriti / tameva dīrghībhūtaṃ karaṇaṃ prajambhayet - dīrghīkuryāt / kathamekayā kṣṇayā rajjvāyatayā dīrghīkuryātkaraṇam? pakṣanamanyāḥ saptamena phalakāni namayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्षनमनीति नितोदलेखामूलयोरन्तरालम् । तत्सप्तधा विभज्य एकेन भागेन । किमुक्तं भवति? यावत्प्रजम्भितेन तस्याःसप्तमी तिर्यग्भवति तावत्प्रजम्भयोदिति । एवं यथा भवति तथा फलकानि नमयेत् । नतं नमनं कुर्यात् । पक्षनमनी सा पक्षाग्राणामप्येवमेव । तत्र श्लोकः --- तिलैःषोडशभिर्न्यूनं तिर्यक्स्यात्षोडशाङ्गुलम् । तथा तथा चतुर्भ्यां च सप्तमाभ्यां च नामयेत् ॥ उपधाने चतस्रः पादेष्टकाः पुरस्ताच् छिरसि । अपरेण शिरसो ऽप्ययं पञ्च । पूर्वेण पक्षाप्ययाव् एकादश । अपरेणैकादश पूर्वेण पुच्छाप्ययं पञ्चापरेण पञ्च पञ्चदश पुच्छाग्रे
pakṣanamanīti nitodalekhāmūlayorantarālam / tatsaptadhā vibhajya ekena bhāgena / kimuktaṃ bhavati? yāvatprajambhitena tasyāḥsaptamī tiryagbhavati tāvatprajambhayoditi / evaṃ yathā bhavati tathā phalakāni namayet / nataṃ namanaṃ kuryāt / pakṣanamanī sā pakṣāgrāṇāmapyevameva / tatra ślokaḥ --- tilaiḥṣoḍaśabhirnyūnaṃ tiryaksyātṣoḍaśāṅgulam / tathā tathā caturbhyāṃ ca saptamābhyāṃ ca nāmayet // upadhāne catasraḥ pādeṣṭakāḥ purastāc chirasi | apareṇa śiraso 'pyayaṃ pañca | pūrveṇa pakṣāpyayāv ekādaśa | apareṇaikādaśa pūrveṇa pucchāpyayaṃ pañcāpareṇa pañca pañcadaśa pucchāgre
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.