पञ्च - ग्रे पुच्छाग्रे पञ्चदश उपधेयाः । तासु सप्त प्रत्यगग्राः । ता एताःषट्पञ्चाशत्पादेष्टकाः ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या पक्ष - येत् पक्षकरणी - पक्षार्धस्य तिर्यङ्मानी पादोननवशताङ्गुला । अर्धे तस्य सप्तमं पञ्चदशाङ्गुलं साष्टादशातिलं । तस्य करणस्य यथा तिर्यङ्नानी भवति पार्श्वमानी त्रिंशदङ्गुलैव तथाक्ष्णया रज्ज्वा करणं प्रजम्भयेत् - नमयेत् । एकः कर्णः चत्वारिंशदङ्गुलो द्वादशतिलान्वितः । अपरः सप्तविंशको विंशतितिलयुक्तः । आरत्नि (प्रादेश) रहिते (ष्वे)(त्वे) एकः कर्णः सार्धत्रयोविंशकः । अन्यः पञ्चतिलोनस्त्रिचत्वारिंशदङ्गुलः इष्टकाव्यासश् च त्रयोदशाङ्गुलस्त्रयोदशतिलयुक्तः । अथ पक्षाग्रीयापक्षमध्ययोर्नमनमाह - पक्ष येत् पक्षनमनी - पुरुषमात्री । तस्याः सप्तमेन पक्षाग्रीयापक्षमध्ययोः पक्षेष्टकांशस्य तिर्यक्फलकानि नमयेत् । तस्य साष्टादशतिलपञ्चदशाङ्गुलव्यासस्य पक्षेष्टकांशस्य तिर्यक्फलके यथा सपञ्चतिले सप्तदशाङ्गुले भवतः तथा फलकानि तक्षेत् । द्वे पक्षेष्टके पार्श्वसंहिते पक्षमध्यीया षडश्रिः पक्षेष्टकामुत्तरपूर्वतीर्घकर्णां भूमौ लिखित्वा तस्या दक्षिणतः त्रिंशदङ्गुलं समचतुरश्रं कृत्वा तस्य दक्षिणपूर्वमर्धं अ (पूर्वम) क्ष्णयाजह्यात् । सा पक्षाग्रीया पञ्चकोणा । अत्राणूकाः पञ्चदशभागीयानां स्थान इति वक्ष्यमाणत्वात् अणूकसंज्ञे द्वे करणे कार्ये । त्रिंशदङ्गुले द्वे स मचतुरश्रे दक्षिणोत्तरे लिखित्वा दक्षिणस्य दक्षिणपूर्वमर्धमक्ष्ण या निरस्येत् । उत्तरस्योत्तरापरं । एतदेकमणूकं । त्रिकोणं द्वितीयं । तस्य षष्टयङ्गुलमेकं फलकं । अन्ये चतुर्थसविशेषे ॥ अथोपधानं - अप - शिरसि अग्रेणैका । तस्याः पश्चात्तिस्रः । अप --- पञ्च पादेष्टकाः । उदीची रीतिः । पूर्वे - एकादश उदीच्येव रीतिरात्मन्येव । अप - ग्रे एताः षट्पञ्चाशदप्युदगायताः ॥ एकोनविंशः खण्डः कपर्दिभाष्यम् चतस्रश्चतस्रः पक्षाग्रीयाः पक्षाग्रयोः पक्षाप्यययोश् च विशयाः
pañca - gre pucchāgre pañcadaśa upadheyāḥ / tāsu sapta pratyagagrāḥ / tā etāḥṣaṭpañcāśatpādeṣṭakāḥ // sundararājīyā vyākhyā pakṣa - yet pakṣakaraṇī - pakṣārdhasya tiryaṅmānī pādonanavaśatāṅgulā / ardhe tasya saptamaṃ pañcadaśāṅgulaṃ sāṣṭādaśātilaṃ / tasya karaṇasya yathā tiryaṅnānī bhavati pārśvamānī triṃśadaṅgulaiva tathākṣṇayā rajjvā karaṇaṃ prajambhayet - namayet / ekaḥ karṇaḥ catvāriṃśadaṅgulo dvādaśatilānvitaḥ / aparaḥ saptaviṃśako viṃśatitilayuktaḥ / āratni (prādeśa) rahite (ṣve)(tve) ekaḥ karṇaḥ sārdhatrayoviṃśakaḥ / anyaḥ pañcatilonastricatvāriṃśadaṅgulaḥ iṣṭakāvyāsaś ca trayodaśāṅgulastrayodaśatilayuktaḥ / atha pakṣāgrīyāpakṣamadhyayornamanamāha - pakṣa yet pakṣanamanī - puruṣamātrī / tasyāḥ saptamena pakṣāgrīyāpakṣamadhyayoḥ pakṣeṣṭakāṃśasya tiryakphalakāni namayet / tasya sāṣṭādaśatilapañcadaśāṅgulavyāsasya pakṣeṣṭakāṃśasya tiryakphalake yathā sapañcatile saptadaśāṅgule bhavataḥ tathā phalakāni takṣet / dve pakṣeṣṭake pārśvasaṃhite pakṣamadhyīyā ṣaḍaśriḥ pakṣeṣṭakāmuttarapūrvatīrghakarṇāṃ bhūmau likhitvā tasyā dakṣiṇataḥ triṃśadaṅgulaṃ samacaturaśraṃ kṛtvā tasya dakṣiṇapūrvamardhaṃ a (pūrvama) kṣṇayājahyāt / sā pakṣāgrīyā pañcakoṇā / atrāṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāna iti vakṣyamāṇatvāt aṇūkasaṃjñe dve karaṇe kārye / triṃśadaṅgule dve sa macaturaśre dakṣiṇottare likhitvā dakṣiṇasya dakṣiṇapūrvamardhamakṣṇa yā nirasyet / uttarasyottarāparaṃ / etadekamaṇūkaṃ / trikoṇaṃ dvitīyaṃ / tasya ṣaṣṭayaṅgulamekaṃ phalakaṃ / anye caturthasaviśeṣe // athopadhānaṃ - apa - śirasi agreṇaikā / tasyāḥ paścāttisraḥ / apa --- pañca pādeṣṭakāḥ / udīcī rītiḥ / pūrve - ekādaśa udīcyeva rītirātmanyeva / apa - gre etāḥ ṣaṭpañcāśadapyudagāyatāḥ // ekonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ kapardibhāṣyam catasraścatasraḥ pakṣāgrīyāḥ pakṣāgrayoḥ pakṣāpyayayoś ca viśayāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.