पञ्च - ग्रे पुच्छाग्रे पञ्चदश उपधेयाः । तासु सप्त प्रत्यगग्राः । ता एताःषट्पञ्चाशत्पादेष्टकाः ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या पक्ष - येत् पक्षकरणी - पक्षार्धस्य तिर्यङ्मानी पादोननवशताङ्गुला । अर्धे तस्य सप्तमं पञ्चदशाङ्गुलं साष्टादशातिलं । तस्य करणस्य यथा तिर्यङ्नानी भवति पार्श्वमानी त्रिंशदङ्गुलैव तथाक्ष्णया रज्ज्वा करणं प्रजम्भयेत् - नमयेत् । एकः कर्णः चत्वारिंशदङ्गुलो द्वादशतिलान्वितः । अपरः सप्तविंशको विंशतितिलयुक्तः । आरत्नि (प्रादेश) रहिते (ष्वे)(त्वे) एकः कर्णः सार्धत्रयोविंशकः । अन्यः पञ्चतिलोनस्त्रिचत्वारिंशदङ्गुलः इष्टकाव्यासश् च त्रयोदशाङ्गुलस्त्रयोदशतिलयुक्तः । अथ पक्षाग्रीयापक्षमध्ययोर्नमनमाह - पक्ष येत् पक्षनमनी - पुरुषमात्री । तस्याः सप्तमेन पक्षाग्रीयापक्षमध्ययोः पक्षेष्टकांशस्य तिर्यक्फलकानि नमयेत् । तस्य साष्टादशतिलपञ्चदशाङ्गुलव्यासस्य पक्षेष्टकांशस्य तिर्यक्फलके यथा सपञ्चतिले सप्तदशाङ्गुले भवतः तथा फलकानि तक्षेत् । द्वे पक्षेष्टके पार्श्वसंहिते पक्षमध्यीया षडश्रिः पक्षेष्टकामुत्तरपूर्वतीर्घकर्णां भूमौ लिखित्वा तस्या दक्षिणतः त्रिंशदङ्गुलं समचतुरश्रं कृत्वा तस्य दक्षिणपूर्वमर्धं अ (पूर्वम) क्ष्णयाजह्यात् । सा पक्षाग्रीया पञ्चकोणा । अत्राणूकाः पञ्चदशभागीयानां स्थान इति वक्ष्यमाणत्वात् अणूकसंज्ञे द्वे करणे कार्ये । त्रिंशदङ्गुले द्वे स मचतुरश्रे दक्षिणोत्तरे लिखित्वा दक्षिणस्य दक्षिणपूर्वमर्धमक्ष्ण या निरस्येत् । उत्तरस्योत्तरापरं । एतदेकमणूकं । त्रिकोणं द्वितीयं । तस्य षष्टयङ्गुलमेकं फलकं । अन्ये चतुर्थसविशेषे ॥ अथोपधानं - अप - शिरसि अग्रेणैका । तस्याः पश्चात्तिस्रः । अप --- पञ्च पादेष्टकाः । उदीची रीतिः । पूर्वे - एकादश उदीच्येव रीतिरात्मन्येव । अप - ग्रे एताः षट्पञ्चाशदप्युदगायताः ॥ एकोनविंशः खण्डः कपर्दिभाष्यम् चतस्रश्चतस्रः पक्षाग्रीयाः पक्षाग्रयोः पक्षाप्यययोश् च विशयाः
pañca - gre pucchāgre pañcadaśa upadheyāḥ / tāsu sapta pratyagagrāḥ / tā etāḥṣaṭpañcāśatpādeṣṭakāḥ // sundararājīyā vyākhyā pakṣa - yet pakṣakaraṇī - pakṣārdhasya tiryaṅmānī pādonanavaśatāṅgulā / ardhe tasya saptamaṃ pañcadaśāṅgulaṃ sāṣṭādaśātilaṃ / tasya karaṇasya yathā tiryaṅnānī bhavati pārśvamānī triṃśadaṅgulaiva tathākṣṇayā rajjvā karaṇaṃ prajambhayet - namayet / ekaḥ karṇaḥ catvāriṃśadaṅgulo dvādaśatilānvitaḥ / aparaḥ saptaviṃśako viṃśatitilayuktaḥ / āratni (prādeśa) rahite (ṣve)(tve) ekaḥ karṇaḥ sārdhatrayoviṃśakaḥ / anyaḥ pañcatilonastricatvāriṃśadaṅgulaḥ iṣṭakāvyāsaś ca trayodaśāṅgulastrayodaśatilayuktaḥ / atha pakṣāgrīyāpakṣamadhyayornamanamāha - pakṣa yet pakṣanamanī - puruṣamātrī / tasyāḥ saptamena pakṣāgrīyāpakṣamadhyayoḥ pakṣeṣṭakāṃśasya tiryakphalakāni namayet / tasya sāṣṭādaśatilapañcadaśāṅgulavyāsasya pakṣeṣṭakāṃśasya tiryakphalake yathā sapañcatile saptadaśāṅgule bhavataḥ tathā phalakāni takṣet / dve pakṣeṣṭake pārśvasaṃhite pakṣamadhyīyā ṣaḍaśriḥ pakṣeṣṭakāmuttarapūrvatīrghakarṇāṃ bhūmau likhitvā tasyā dakṣiṇataḥ triṃśadaṅgulaṃ samacaturaśraṃ kṛtvā tasya dakṣiṇapūrvamardhaṃ a (pūrvama) kṣṇayājahyāt / sā pakṣāgrīyā pañcakoṇā / atrāṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāna iti vakṣyamāṇatvāt aṇūkasaṃjñe dve karaṇe kārye / triṃśadaṅgule dve sa macaturaśre dakṣiṇottare likhitvā dakṣiṇasya dakṣiṇapūrvamardhamakṣṇa yā nirasyet / uttarasyottarāparaṃ / etadekamaṇūkaṃ / trikoṇaṃ dvitīyaṃ / tasya ṣaṣṭayaṅgulamekaṃ phalakaṃ / anye caturthasaviśeṣe // athopadhānaṃ - apa - śirasi agreṇaikā / tasyāḥ paścāttisraḥ / apa --- pañca pādeṣṭakāḥ / udīcī rītiḥ / pūrve - ekādaśa udīcyeva rītirātmanyeva / apa - gre etāḥ ṣaṭpañcāśadapyudagāyatāḥ // ekonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ kapardibhāṣyam catasraścatasraḥ pakṣāgrīyāḥ pakṣāgrayoḥ pakṣāpyayayoś ca viśayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ता आत्मनि चतसृभिश् चतसृभिः षोडशीभिर् यथायोगं पर्युपदध्यात्
tā ātmani catasṛbhiś catasṛbhiḥ ṣoḍaśībhir yathāyogaṃ paryupadadhyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपर्यस्य कारिता उत्तरे पक्षे । चतस्रश्चतस्रो विशयाः । पक्षसन्ध्योर्दक्षिणपक्षाप्यये विपर्यस्य कारिता उत्तरे पक्षेष्टका मात्रम् । पक्षयोरात्मन्यर्धेष्टकामात्रं । ता इति विशयाः प्रत्यवमृश्यन्ते । आत्मनि चतसृभिश्चतसृभिःषोडसीभिः विपर्यस्य कारिताः । दक्षिणपक्षाप्ययस्था यथा तैरेताभिश्चतसृभिरुपदध्यात् तथा चतसृभिरुत्तरपक्षाप्ययस्थाः । प्रतीत्यस्मिन्नर्थे परिशब्दः ॥ चतस्रश्चतस्रः पक्षमध्यीयाः पक्षमध्ययोः
viparyasya kāritā uttare pakṣe / catasraścatasro viśayāḥ / pakṣasandhyordakṣiṇapakṣāpyaye viparyasya kāritā uttare pakṣeṣṭakā mātram / pakṣayorātmanyardheṣṭakāmātraṃ / tā iti viśayāḥ pratyavamṛśyante / ātmani catasṛbhiścatasṛbhiḥṣoḍasībhiḥ viparyasya kāritāḥ / dakṣiṇapakṣāpyayasthā yathā tairetābhiścatasṛbhirupadadhyāt tathā catasṛbhiruttarapakṣāpyayasthāḥ / pratītyasminnarthe pariśabdaḥ // catasraścatasraḥ pakṣamadhyīyāḥ pakṣamadhyayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्षेष्टकाभिः प्राचीभिः पक्षौ प्रच्छादयेत्
pakṣeṣṭakābhiḥ prācībhiḥ pakṣau pracchādayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्षमध्ये भवा वक्रभूताश्चतस्रो दक्षिणे पक्षमध्ये चतस्र एवोत्तरपक्षमध्ये । पक्षेष्टका उक्तलक्षणाः । ताभिः प्रागा यताभिः पक्षौ प्राच्छादयेत् । पक्षयोरुपदध्यात् । विपर्यस्य कारिताश्वत्वारिंशत् ॥ अवशिष्टं षोडशीभिः प्राच्छादयेत् शिष्ठमग्निक्षेत्रं षोडशीभिः उपदध्यात् ॥ अन्त्या बाह्यविशेषा अन्यत्र शिरसः
pakṣamadhye bhavā vakrabhūtāścatasro dakṣiṇe pakṣamadhye catasra evottarapakṣamadhye / pakṣeṣṭakā uktalakṣaṇāḥ / tābhiḥ prāgā yatābhiḥ pakṣau prācchādayet / pakṣayorupadadhyāt / viparyasya kāritāśvatvāriṃśat // avaśiṣṭaṃ ṣoḍaśībhiḥ prācchādayet śiṣṭhamagnikṣetraṃ ṣoḍaśībhiḥ upadadhyāt // antyā bāhyaviśeṣā anyatra śirasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरस्मिन् प्रस्तारे पुरस्ताच् छिरसि द्वे षोडश्यौ बाह्यविशेषे उपदध्यात् अन्ते भवा अन्त्याः - अग्नयन्तस्थाः । ता बाह्यविशेषाः बाह्यतःसविशेषाः अन्यत्र शिरसः - शिरो वर्जियित्वा । आत्मनि मध्ये षट् प्राच्यः षट् प्रतीच्यः । आत्मनि रीतिद्वयम् । अवशिष्टं पुच्छे च । तासु यदि षोडशीबिरेवोपधीयन्ते संख्यापूर्यते किं तु बिद्यते । चतसृष्वपि रीतिषु भेदो वर्जनीयः । तस्मादर्धाश्वोपधेयाः । कथमनुच्यमाना उपधीयन्ते नोच्यमानाः? उक्ता एव "यच्चतुरश्रं त्रयश्रि वा सम्पद्येतार्धेष्टकाभिः पादेष्टकाभिर्वा प्रच्छादयेत्ऽ इति वदता । ननु यद्यर्धाश्वोपधीयन्ते अतिरिच्यते संख्या; नैष दोषः; ऊनाधिकप्रस्तार इत्युक्तं पूर्वस्मिन् पटले । पुच्छे रीतिद्वयम् । तिस्रस्तिस्रोर्ऽधेष्टका उपधाय षोडश्यः पुनश्वोत्तरे पार्श्वे एकैकोर्ऽधः । एवमात्मनि द्वयो रीत्योर्दक्षिणतस्तिस्रोर्ऽधेष्टकाः । ततो द्वे षोडश्यौ एकैकोर्धः । शिरसि तिर्यग्द्वे षोडश्यौ । एवमष्टोत्तरं शतद्वयं । अपरस्मिन्निति - पूर्वभागे द्वे षोडश्यौ बाह्यतःसविशेषे घोणाकारे उपदध्यात् । विपर्यस्य कारिता दक्षिणतः ॥ ते ऽपरेण द्वे विशये अभ्यन्तरविशेषे
aparasmin prastāre purastāc chirasi dve ṣoḍaśyau bāhyaviśeṣe upadadhyāt ante bhavā antyāḥ - agnayantasthāḥ / tā bāhyaviśeṣāḥ bāhyataḥsaviśeṣāḥ anyatra śirasaḥ - śiro varjiyitvā / ātmani madhye ṣaṭ prācyaḥ ṣaṭ pratīcyaḥ / ātmani rītidvayam / avaśiṣṭaṃ pucche ca / tāsu yadi ṣoḍaśībirevopadhīyante saṃkhyāpūryate kiṃ tu bidyate / catasṛṣvapi rītiṣu bhedo varjanīyaḥ / tasmādardhāśvopadheyāḥ / kathamanucyamānā upadhīyante nocyamānāḥ? uktā eva "yaccaturaśraṃ trayaśri vā sampadyetārdheṣṭakābhiḥ pādeṣṭakābhirvā pracchādayet' iti vadatā / nanu yadyardhāśvopadhīyante atiricyate saṃkhyā; naiṣa doṣaḥ; ūnādhikaprastāra ityuktaṃ pūrvasmin paṭale / pucche rītidvayam / tisrastisror'dheṣṭakā upadhāya ṣoḍaśyaḥ punaśvottare pārśve ekaikor'dhaḥ / evamātmani dvayo rītyordakṣiṇatastisror'dheṣṭakāḥ / tato dve ṣoḍaśyau ekaikordhaḥ / śirasi tiryagdve ṣoḍaśyau / evamaṣṭottaraṃ śatadvayaṃ / aparasminniti - pūrvabhāge dve ṣoḍaśyau bāhyataḥsaviśeṣe ghoṇākāre upadadhyāt / viparyasya kāritā dakṣiṇataḥ // te 'pareṇa dve viśaye abhyantaraviśeṣe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वाभ्याम् अर्धेष्टकाभ्यां यथायोगं पर्युपदध्यात् ते विशये इष्टके द्वाभ्यामर्धेष्टकाभ्यां विशयाभ्यां यथायोगं परिगृह्णीयात् । षोडश्योरर्धेष्टकयोश् च यथा विशेषाःसंहिता भवेयुः तथोपदध्यादित्यर्थः ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या चत - ग्रयोः तासामर्धेष्टकामात्राण्यात्मनि । ता ध्यात् दक्षिणाग्राभिः दक्षिणाप्ययस्था उदीचीरितराः ॥ चतस्र - ध्यीयाः पक्ष - दयेत् अशीत्या प्रागायताभिः ॥ अव - दयेत् अणूकाः पञ्चदशभागीयानां स्थान इति वक्ष्यमाणत्वात् अणूकाभिः सह प्रच्छादनभेदपरिहाराय तत्र पुच्छात्मशिरःसु पूर्वनिहिताभिः पादरीतिभिःसह षोडश रीतयः उदीच्यः । पुच्छाग्रे पादरीतिरुक्ता । द्वितीयस्यां पार्श्वयोरणूके मध्ये चतस्रः षोडश्यः । एवं तृतीयाषष्ठीत्रयोदश्यो ऽणूकाभिरेव द्विप्रकाराभिः सन्ध्यन्तराले द्वादश षोडश्यः प्रगायताः शिरसो ऽपरार्धे द्वे षोडश्यौ द्विशतः प्रस्तारः ॥ अन्त्या - शिरसः च शब्दो ऽत्राध्याहर्तव्यः । द्वाभ्यां विशेषाः । अन्तेषु या उपधेयास्ता बाह्यविशेषाः षोडश्यो भवेयुः । एतच्चात्मन्येव । पक्षयोरशक्यत्वात् पुच्छभेदसम्भवाच्च । तस्मादात्मनः श्रोण्यंसेष्वष्टौ षोडशीर्दक्षि (णाग्रा) णा उदगग्राश्चोपदध्यात् । एकैकत्र द्वेद्वे । अस्मिन् पक्षे यच्चतुरश्रं त्र्यश्रि वेति वक्ष्यमाणाभिः पाद्याभिः संख्यापूरणं । तत्र पुच्छाप्ययस्य पुरस्ताद्द्वे अर्धे शिरसो ऽप्ययस्य पश्चाद्द्वे अर्धे । तासां मध्ये चतुर्विशतिः पाद्याः । पार्श्वयोः षट् षट् षोडश्यः । यद्वा एताः पाद्याः षोडशीश्वः षट्त्रिंशतमुद्धृत्य षट्त्रिंशदर् (ध्यार्) धा निधेयाः । तत्र दक्षिणपार्श्वस्था प्रागुत्तरविशेषाः विपरीता उत्तराः । पुच्छमध्ये षट् षोडश्यः प्रागायताः । ततः पा (तत्प्रा) र्श्वयोस्वतस्रोर्ऽधेष्टकाः । शेषं पूर्ववदेव । अ(त)त्र आत्मनि प्राच्यः पञ्चरीत्यः उदीच्यो वा अष्टौ ॥ अपर - दध्यात् ते प - शेषे एते अपि प्रागग्रे । द्वाभ्यां - दध्यात् तयोः षोडश्योर्मध्ये शिरसो ऽप्यये द्वे अर्धेष्टके इत्यर्थः । कपर्दिभाष्यम् बाह्यविशेषाभ्यां परिगृह्णीयात्
dvābhyām ardheṣṭakābhyāṃ yathāyogaṃ paryupadadhyāt te viśaye iṣṭake dvābhyāmardheṣṭakābhyāṃ viśayābhyāṃ yathāyogaṃ parigṛhṇīyāt / ṣoḍaśyorardheṣṭakayoś ca yathā viśeṣāḥsaṃhitā bhaveyuḥ tathopadadhyādityarthaḥ // sundararājīyā vyākhyā cata - grayoḥ tāsāmardheṣṭakāmātrāṇyātmani / tā dhyāt dakṣiṇāgrābhiḥ dakṣiṇāpyayasthā udīcīritarāḥ // catasra - dhyīyāḥ pakṣa - dayet aśītyā prāgāyatābhiḥ // ava - dayet aṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāna iti vakṣyamāṇatvāt aṇūkābhiḥ saha pracchādanabhedaparihārāya tatra pucchātmaśiraḥsu pūrvanihitābhiḥ pādarītibhiḥsaha ṣoḍaśa rītayaḥ udīcyaḥ / pucchāgre pādarītiruktā / dvitīyasyāṃ pārśvayoraṇūke madhye catasraḥ ṣoḍaśyaḥ / evaṃ tṛtīyāṣaṣṭhītrayodaśyo 'ṇūkābhireva dviprakārābhiḥ sandhyantarāle dvādaśa ṣoḍaśyaḥ pragāyatāḥ śiraso 'parārdhe dve ṣoḍaśyau dviśataḥ prastāraḥ // antyā - śirasaḥ ca śabdo 'trādhyāhartavyaḥ / dvābhyāṃ viśeṣāḥ / anteṣu yā upadheyāstā bāhyaviśeṣāḥ ṣoḍaśyo bhaveyuḥ / etaccātmanyeva / pakṣayoraśakyatvāt pucchabhedasambhavācca / tasmādātmanaḥ śroṇyaṃseṣvaṣṭau ṣoḍaśīrdakṣi (ṇāgrā) ṇā udagagrāścopadadhyāt / ekaikatra dvedve / asmin pakṣe yaccaturaśraṃ tryaśri veti vakṣyamāṇābhiḥ pādyābhiḥ saṃkhyāpūraṇaṃ / tatra pucchāpyayasya purastāddve ardhe śiraso 'pyayasya paścāddve ardhe / tāsāṃ madhye caturviśatiḥ pādyāḥ / pārśvayoḥ ṣaṭ ṣaṭ ṣoḍaśyaḥ / yadvā etāḥ pādyāḥ ṣoḍaśīśvaḥ ṣaṭtriṃśatamuddhṛtya ṣaṭtriṃśadar (dhyār) dhā nidheyāḥ / tatra dakṣiṇapārśvasthā prāguttaraviśeṣāḥ viparītā uttarāḥ / pucchamadhye ṣaṭ ṣoḍaśyaḥ prāgāyatāḥ / tataḥ pā (tatprā) rśvayosvatasror'dheṣṭakāḥ / śeṣaṃ pūrvavadeva / a(ta)tra ātmani prācyaḥ pañcarītyaḥ udīcyo vā aṣṭau // apara - dadhyāt te pa - śeṣe ete api prāgagre / dvābhyāṃ - dadhyāt tayoḥ ṣoḍaśyormadhye śiraso 'pyaye dve ardheṣṭake ityarthaḥ / kapardibhāṣyam bāhyaviśeṣābhyāṃ parigṛhṇīyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभयत्र तृतीयापदश्रवणात् विध्यन्तरमेतत् न पूर्वयोर्विशेषणम् । चशब्दो ऽध्याहर्तव्यः बाह्यविशेषाभ्यां चेति । बाह्यविशेषाभ्यां चार्धेष्टकाभ्यां परिगृह्णीयात् । शिरस्यनवकाशादात्मन्येव । आत्मनः करणीनां सन्धिषु षोडश्यो बाह्यविशेषा उपदध्यात्
ubhayatra tṛtīyāpadaśravaṇāt vidhyantarametat na pūrvayorviśeṣaṇam / caśabdo 'dhyāhartavyaḥ bāhyaviśeṣābhyāṃ ceti / bāhyaviśeṣābhyāṃ cārdheṣṭakābhyāṃ parigṛhṇīyāt / śirasyanavakāśādātmanyeva / ātmanaḥ karaṇīnāṃ sandhiṣu ṣoḍaśyo bāhyaviśeṣā upadadhyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनः करण्यः, तासां सन्धिषु श्रोण्यंसेषु चतस्रः षोडश्यो बाह्यविशेषाः प्रत्यन्तविशेषाः ॥ चतस्रश् चतस्रो ऽर्धेष्टकाः पक्षाग्रयोः नखाकारेष्वर्धेष्टकाश्वोपधेयाश्चतस्रश्चतस्रः ॥ पक्षेष्टकाभिर् उदीचीभिः पक्षौ प्रच्छादयेत्
ātmanaḥ karaṇyaḥ, tāsāṃ sandhiṣu śroṇyaṃseṣu catasraḥ ṣoḍaśyo bāhyaviśeṣāḥ pratyantaviśeṣāḥ // catasraś catasro 'rdheṣṭakāḥ pakṣāgrayoḥ nakhākāreṣvardheṣṭakāśvopadheyāścatasraścatasraḥ // pakṣeṣṭakābhir udīcībhiḥ pakṣau pracchādayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदगायताभिः पक्षयो रुपदध्यात् । षट्पञ्चाशाद्विपर्यस्य कारिताः । तिस्रस्तिस्रो ऽर्धेष्टकाः पुच्छपार्श्वयोः
udagāyatābhiḥ pakṣayo rupadadhyāt / ṣaṭpañcāśādviparyasya kāritāḥ / tisrastisro 'rdheṣṭakāḥ pucchapārśvayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिस्रस्तिस्रोर्ऽधेष्टकाः पुच्छपार्श्वयोर्बाह्यविशेषाः ॥ अवशिष्टं षोडशीभिः प्रच्छादयेत् अवशिष्टमग्निक्षेत्रं षोडशीभिः प्रच्छादयेत् ॥ अन्त्या बाह्यविशेषा अन्यत्र पुच्छात्
tisrastisror'dheṣṭakāḥ pucchapārśvayorbāhyaviśeṣāḥ // avaśiṣṭaṃ ṣoḍaśībhiḥ pracchādayet avaśiṣṭamagnikṣetraṃ ṣoḍaśībhiḥ pracchādayet // antyā bāhyaviśeṣā anyatra pucchāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाह्य - यात् ते इत्येव । ते एव षोडश्यौ बाह्यविशेषाभ्यामन्याभ्यामर्धाभ्यां परिगृह्णीयात् । एते अर्धे शिरस्यनवकाशादात्मनि भवतः । एतदुक्तं भवति - विशयषोडश्योः पुरस्ताद्विशयभूते बहिर्विशेषे द्वे अर्वे तथाऽत्मनि विशयषोडश्योर्दक्षिणत उत्तरतश् च वहिर्विशेषे अन्ये अर्धे इति ॥ आत्म - ध्यात् आत्मनः करण्य आत्मकरण्यः । तासां सन्धिषु श्रोण्यंसेषु षोडश्यः चतस्रः । सर्वत्र छान्दसो विभक्तिव्यत्ययः । आत्मनि पक्षाप्यययोःसमीपेषु बाह्यविशेषाश्चतस्रः षोडशीरुपदध्यात् । अन्त्या बाह्यविशेषा इति वक्ष्यमाणे ऽपि बाह्यविशेषग्रहणं संख्यापूरणाय । पादानां चार्धानां च उपधानार्थं षोडशीनामुद्ध्वरणे प्रसक्ते आसाणुद्धरणं मा भूदित्येवमर्थम् ॥ चत - योः प्रतिपक्षं चतस्रोर्ऽधेष्टकाः बाह्यविशेषा इत्येव ॥ पक्षे - दयेत् पक्षयोरुदीच्यः पक्षेषटकाः सप्त रीतयः ॥ तिस्रर् - श्वयोः बाह्यविशेषा एव ॥ अव - येत् अवशिष्टमात्मनि त्रयस्त्रिंशत् षोडशीस्थानं पुच्छद्वादशषोडशीस्थानम् ॥ अन्त्य - च्छात् अन्त्याःसर्वा बाह्यविशेषा भवेयुः पुच्छादन्यत्र । पुच्छे त्वन्त्याःषोडश्यो ऽभ्यन्तरविशेषा एव । सुन्दरराजीया व्याख्या बाह्य - गृह्णीयात् ते षोडश्यौ बाह्यविशेषाभ्यां द्वाभ्यामर्धेष्टकाभ्यां दक्षिणत उत्तरतश्वात्मनि परिगृह्णीयात् ॥ आत्म - दध्यात् अष्टाश्रेरात्मनो ऽष्टौ करण्यः । तत्र दक्षिणोत्तरपार्श्वकरण्योः श्रोण्यंसकरणीभिः सह चत्वारः सन्धयः । तत्र श्रोणिसन्ध्योर्द्वे प्रत्यगग्रे षोडश्यौ । अंससन्ध्योर्द्वे प्रागग्रे । एवं चतस्रः षोडश्यः । ये तु चत्वारः पूर्वापर (कोट्योः) करण्योःसन्धयः तत्र पूर्वयोस्तावद्बाह्यविशेषाभ्यां परिगृह्णीयादित्यर्धेष्टके उक्ते । अपरयोरपि पूर्वसादृश्यार्थं भेदपरिहारार्थं चाध्यर्धे एवोपधेये । चतस्र - योः पक्षे - दयेत् एकैकं षट्पञ्चाशता । तिस्र - योः बाह्यविशेषाः । कपर्दिभाष्यम् यच् चतुरश्रं त्र्यश्रं वा संपद्येतार्धेष्टकाभिः पादेष्टकाभिर् वा प्रच्छादयेत्
bāhya - yāt te ityeva / te eva ṣoḍaśyau bāhyaviśeṣābhyāmanyābhyāmardhābhyāṃ parigṛhṇīyāt / ete ardhe śirasyanavakāśādātmani bhavataḥ / etaduktaṃ bhavati - viśayaṣoḍaśyoḥ purastādviśayabhūte bahirviśeṣe dve arve tathā'tmani viśayaṣoḍaśyordakṣiṇata uttarataś ca vahirviśeṣe anye ardhe iti // ātma - dhyāt ātmanaḥ karaṇya ātmakaraṇyaḥ / tāsāṃ sandhiṣu śroṇyaṃseṣu ṣoḍaśyaḥ catasraḥ / sarvatra chāndaso vibhaktivyatyayaḥ / ātmani pakṣāpyayayoḥsamīpeṣu bāhyaviśeṣāścatasraḥ ṣoḍaśīrupadadhyāt / antyā bāhyaviśeṣā iti vakṣyamāṇe 'pi bāhyaviśeṣagrahaṇaṃ saṃkhyāpūraṇāya / pādānāṃ cārdhānāṃ ca upadhānārthaṃ ṣoḍaśīnāmuddhvaraṇe prasakte āsāṇuddharaṇaṃ mā bhūdityevamartham // cata - yoḥ pratipakṣaṃ catasror'dheṣṭakāḥ bāhyaviśeṣā ityeva // pakṣe - dayet pakṣayorudīcyaḥ pakṣeṣaṭakāḥ sapta rītayaḥ // tisrar - śvayoḥ bāhyaviśeṣā eva // ava - yet avaśiṣṭamātmani trayastriṃśat ṣoḍaśīsthānaṃ pucchadvādaśaṣoḍaśīsthānam // antya - cchāt antyāḥsarvā bāhyaviśeṣā bhaveyuḥ pucchādanyatra / pucche tvantyāḥṣoḍaśyo 'bhyantaraviśeṣā eva / sundararājīyā vyākhyā bāhya - gṛhṇīyāt te ṣoḍaśyau bāhyaviśeṣābhyāṃ dvābhyāmardheṣṭakābhyāṃ dakṣiṇata uttarataśvātmani parigṛhṇīyāt // ātma - dadhyāt aṣṭāśrerātmano 'ṣṭau karaṇyaḥ / tatra dakṣiṇottarapārśvakaraṇyoḥ śroṇyaṃsakaraṇībhiḥ saha catvāraḥ sandhayaḥ / tatra śroṇisandhyordve pratyagagre ṣoḍaśyau / aṃsasandhyordve prāgagre / evaṃ catasraḥ ṣoḍaśyaḥ / ye tu catvāraḥ pūrvāpara (koṭyoḥ) karaṇyoḥsandhayaḥ tatra pūrvayostāvadbāhyaviśeṣābhyāṃ parigṛhṇīyādityardheṣṭake ukte / aparayorapi pūrvasādṛśyārthaṃ bhedaparihārārthaṃ cādhyardhe evopadheye / catasra - yoḥ pakṣe - dayet ekaikaṃ ṣaṭpañcāśatā / tisra - yoḥ bāhyaviśeṣāḥ / kapardibhāṣyam yac caturaśraṃ tryaśraṃ vā saṃpadyetārdheṣṭakābhiḥ pādeṣṭakābhir vā pracchādayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रागायताभिः द्वादशभिः षोडशीभिर्मध्यरीती द्वे । पुच्छाप्यये द्वे षोडश्यौ । प्रत्यगग्रपुच्छं पञ्चदशाङ्गुलेन पूर्वाच्चतस्रः षोडश्यः उदगायताः । पुच्छाग्रे दक्षिणतोर्ऽधेष्टका पूर्वमुक्ता । तस्या उदक् षोडश्युदगग्रा तस्या उदग्द्वे अर्धे ततो द्वे षोडश्यौ ततो द्वे अर्(ध्येर्)धे ततः षोडशी । ततोर्(ध्यार्)धा पूर्वमुक्ता । एवं द्विशतः प्रस्तारः । पाद्याभिः पूरणपक्षे आत्मनि दक्षिणपार्श्वे द्वादशार्ध्या उद्धृत्य वा अष्टौ चतस्रः षोडश्यो निधेयाः । एवमुत्तरपार्श्वे ऽपि । अस्मिन्नपि प्रस्तारे प्रकारान्तरमाह --- अन्त्य - च्छात् अत्रापि वाशब्दो ऽध्याहार्यः । यथा पूर्वस्मिन् प्रस्तारे अन्त्या बाह्यविशेषा इति षोडश्यो विहिताः तथात्रापि श्रोण्यंसेषु द्वे द्वे षोडश्यौ प्रागग्रे प्रत्यगग्रे चेत्यष्टौ निधेयाः । एतदप्यशक्यत्वात्पक्षयोर्न भवति । अस्मिन् पक्षे शिरो ऽप्यये अर्धेनोपधेये । पुच्छाप्यये ऽप्यर्धे द्वे उपधेये । पार्श्वस्थाश्चतस्रो रीतयोर्धे ऽष्टकाभिःपूरणीयाः । मध्यमरीत्योः षोडशषोडश्यः पुच्छाग्रमध्ये षट् षोडश्यः । ततः पूर्वस्यां मध्ये द्वे षोडश्यौ । शेषेर्ऽध्याः । ततः पूर्वस्यां मध्ये द्वे प्राच्यौ षोडश्यौ । शेषं पूर्ववदेव । एष द्विशतः । पाद्याभिः पूरणपक्षे ऽपि पूर्ववत्सर्वत्राविशेषात् पादायाभिः सम्भवे ऽपि विपरीतविशेषा उपधेयाः । केचित्तु अन्त्या बाह्यविशेषा इति पूर्वमुक्तम् । तयोरेव प्रस्तारयोः शेषमाहुः । तदनुपपन्नं, अन्त्यानां षोडशीनां अनियतविशेषाणामभावात् । उभयस्मिन् प्रस्तारे प्राहुः अन्त्या इति न केवलं षोडश्य एव गृह्यन्ते । अपितु याः काश्वान्त्या उपधेयाः ताश् च बाह्यविशेषाः कार्या इति । तेषां शिरसि द्वे षोडश्यौ बाह्यविशेषे बाह्यविशेषाभ्यां परिगृह्णीयात् । आत्मकरणीनां सन्धिषु षोडश्यो बाह्यविशेषा इति बाह्यविशेष शब्दकं अनर्थकं स्यात् । अन्यत्र शिरसो ऽन्यत्र पुच्छादिति च विरुध्येते । शिरसि पाद्यानां पुच्छपार्श्वयोरर्ध्यार्(धा)नां च बाह्यविशेषाणामेवेष्टत्वात् ॥ यच्चतु - येत् प्रस्तारद्वयसाधारणमिदम् । षोडशीभिः पूरयितुमशक्योपि यावद्द्विशतपूर्ति अर्धाः पाद्या उपधेयाः । तत्रार्ध्यारहिताभिः पाद्याभिः सङ्ख्यां पूरयितुमशक्यत्वात् । तस्मादर्ध्याभिः संमिश्राभिर्वा पाद्याभिः पूरणम् । तत्प्रकारश् च पूर्वमेकोक्तः ॥ कपर्दिभाष्यम् अणूकाः पञ्चदशभागीयानां स्थाने
prāgāyatābhiḥ dvādaśabhiḥ ṣoḍaśībhirmadhyarītī dve / pucchāpyaye dve ṣoḍaśyau / pratyagagrapucchaṃ pañcadaśāṅgulena pūrvāccatasraḥ ṣoḍaśyaḥ udagāyatāḥ / pucchāgre dakṣiṇator'dheṣṭakā pūrvamuktā / tasyā udak ṣoḍaśyudagagrā tasyā udagdve ardhe tato dve ṣoḍaśyau tato dve ar(dhyer)dhe tataḥ ṣoḍaśī / tator(dhyār)dhā pūrvamuktā / evaṃ dviśataḥ prastāraḥ / pādyābhiḥ pūraṇapakṣe ātmani dakṣiṇapārśve dvādaśārdhyā uddhṛtya vā aṣṭau catasraḥ ṣoḍaśyo nidheyāḥ / evamuttarapārśve 'pi / asminnapi prastāre prakārāntaramāha --- antya - cchāt atrāpi vāśabdo 'dhyāhāryaḥ / yathā pūrvasmin prastāre antyā bāhyaviśeṣā iti ṣoḍaśyo vihitāḥ tathātrāpi śroṇyaṃseṣu dve dve ṣoḍaśyau prāgagre pratyagagre cetyaṣṭau nidheyāḥ / etadapyaśakyatvātpakṣayorna bhavati / asmin pakṣe śiro 'pyaye ardhenopadheye / pucchāpyaye 'pyardhe dve upadheye / pārśvasthāścatasro rītayordhe 'ṣṭakābhiḥpūraṇīyāḥ / madhyamarītyoḥ ṣoḍaśaṣoḍaśyaḥ pucchāgramadhye ṣaṭ ṣoḍaśyaḥ / tataḥ pūrvasyāṃ madhye dve ṣoḍaśyau / śeṣer'dhyāḥ / tataḥ pūrvasyāṃ madhye dve prācyau ṣoḍaśyau / śeṣaṃ pūrvavadeva / eṣa dviśataḥ / pādyābhiḥ pūraṇapakṣe 'pi pūrvavatsarvatrāviśeṣāt pādāyābhiḥ sambhave 'pi viparītaviśeṣā upadheyāḥ / kecittu antyā bāhyaviśeṣā iti pūrvamuktam / tayoreva prastārayoḥ śeṣamāhuḥ / tadanupapannaṃ, antyānāṃ ṣoḍaśīnāṃ aniyataviśeṣāṇāmabhāvāt / ubhayasmin prastāre prāhuḥ antyā iti na kevalaṃ ṣoḍaśya eva gṛhyante / apitu yāḥ kāśvāntyā upadheyāḥ tāś ca bāhyaviśeṣāḥ kāryā iti / teṣāṃ śirasi dve ṣoḍaśyau bāhyaviśeṣe bāhyaviśeṣābhyāṃ parigṛhṇīyāt / ātmakaraṇīnāṃ sandhiṣu ṣoḍaśyo bāhyaviśeṣā iti bāhyaviśeṣa śabdakaṃ anarthakaṃ syāt / anyatra śiraso 'nyatra pucchāditi ca virudhyete / śirasi pādyānāṃ pucchapārśvayorardhyār(dhā)nāṃ ca bāhyaviśeṣāṇāmeveṣṭatvāt // yaccatu - yet prastāradvayasādhāraṇamidam / ṣoḍaśībhiḥ pūrayitumaśakyopi yāvaddviśatapūrti ardhāḥ pādyā upadheyāḥ / tatrārdhyārahitābhiḥ pādyābhiḥ saṅkhyāṃ pūrayitumaśakyatvāt / tasmādardhyābhiḥ saṃmiśrābhirvā pādyābhiḥ pūraṇam / tatprakāraś ca pūrvamekoktaḥ // kapardibhāṣyam aṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāne
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यत्यासं चिनुयाद् यावतः प्रस्तारांश् चिकीर्षेत्
vyatyāsaṃ cinuyād yāvataḥ prastārāṃś cikīrṣet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.