कलाभागस्त्रिप्रमाणायास्तत्तृतीयस्य नवमपूणत्वादिति गम्यमानत्वान्नोक्तम् । चतुर्थेन षोडश, पञ्चमेन पञ्चविंशतिरित्यादि द्रष्टव्यम् ॥ इति सुन्दरराजीये आपस्तम्बशुल्बसूत्रव्याख्याने शुल्बप्रदीपे प्रथमः पटलः। कपर्दिभाष्यम् पूर्वमविशेषेण मानमुक्तम्, अस्येयानायामः इयान्विस्तर एवं च विहर्तव्यमिति । विशेषविधानार्थमाह- आग्न्याधेयिके विहारे गार्हपत्याहवनीययोर् अन्तराले विज्ञायते गार्हपत्याहवनीययोरन्तरालं यथा स्यान्नाहवनीयदक्षिणाग्नयोः दक्षिणाग्निगार्हपत्ययोर्वा मा भूदित्येवमर्थं गार्हपत्याहवनीयग्रहणम् । विज्ञायते--श्रूयते । श्रुतिर्वक्ष्यमाणा । अष्टासु प्रक्रमेषु ब्राह्मणो ऽग्निम् आदधीत । एकादशसु राजन्यः । द्वादशसु वैश्यः
kalābhāgastripramāṇāyāstattṛtīyasya navamapūṇatvāditi gamyamānatvānnoktam / caturthena ṣoḍaśa, pañcamena pañcaviṃśatirityādi draṣṭavyam // iti sundararājīye āpastambaśulbasūtravyākhyāne śulbapradīpe prathamaḥ paṭalaḥ. kapardibhāṣyam pūrvamaviśeṣeṇa mānamuktam, asyeyānāyāmaḥ iyānvistara evaṃ ca vihartavyamiti / viśeṣavidhānārthamāha- āgnyādheyike vihāre gārhapatyāhavanīyayor antarāle vijñāyate gārhapatyāhavanīyayorantarālaṃ yathā syānnāhavanīyadakṣiṇāgnayoḥ dakṣiṇāgnigārhapatyayorvā mā bhūdityevamarthaṃ gārhapatyāhavanīyagrahaṇam / vijñāyate--śrūyate / śrutirvakṣyamāṇā / aṣṭāsu prakrameṣu brāhmaṇo 'gnim ādadhīta | ekādaśasu rājanyaḥ | dvādaśasu vaiśyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्विंशत्याम् अपरिमिते यावता वा चक्षुषा मन्यते तस्मान् नातिदूरम् आधेय इति सर्वेषाम् अविशेषेण श्रूयते
caturviṃśatyām aparimite yāvatā vā cakṣuṣā manyate tasmān nātidūram ādheya iti sarveṣām aviśeṣeṇa śrūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरिमितं "प्रमाणाभ्दूयऽ इति कल्पान्तरम् । चक्षुषा मन्यत इति दण्डादिमाननिषेधः । इयानष्टौ प्रक्रमाः, इयानेकादश इयान् द्वादशेति चक्षुक्षा यावन्तं देशं मन्यते तस्मान्नातिदरं तस्यावधेःसमीप आधेयः । एतत्सर्वं प्रयोगकाल एवोक्तमनूद्यते । कपर्दिभाष्यम् दक्षिणतः पुरस्ताद् वितृतीयदेशे गार्हपत्यस्य नेदीयसि दक्षिणाग्नेर् विज्ञायते
aparimitaṃ "pramāṇābhdūya' iti kalpāntaram / cakṣuṣā manyata iti daṇḍādimānaniṣedhaḥ / iyānaṣṭau prakramāḥ, iyānekādaśa iyān dvādaśeti cakṣukṣā yāvantaṃ deśaṃ manyate tasmānnātidaraṃ tasyāvadheḥsamīpa ādheyaḥ / etatsarvaṃ prayogakāla evoktamanūdyate / kapardibhāṣyam dakṣiṇataḥ purastād vitṛtīyadeśe gārhapatyasya nedīyasi dakṣiṇāgner vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वितृतीयदेशे विकलतृतीयदेशे ईषदूनतृतीयदेश इत्यर्थः । गार्हपत्यस्य दक्षिणतः पुरस्तात्तस्यैव नेदीयसि वितृतीयदेशे दक्षिणाग्रेरायतनमिति ॥ कपर्दिभाष्यम्। तत्कथं गृह्यत इत्याय । गार्हपत्याहवनीययोर् अन्तरालं पञ्चधा षड्धा वा संविभज्य षष्ठं सप्तमं वा भागम् आगन्तुम् उपसमस्य समं त्रैधं विभज्यापरस्मिंस् तृतीये लक्षणं कृत्वा गार्हपत्याहवनीययोर् अन्तौ नियम्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य निमित्तं करोति तद् दक्षिणाग्नेर् आयतनम् । श्रुतिसामर्थ्यात्
vitṛtīyadeśe vikalatṛtīyadeśe īṣadūnatṛtīyadeśa ityarthaḥ / gārhapatyasya dakṣiṇataḥ purastāttasyaiva nedīyasi vitṛtīyadeśe dakṣiṇāgrerāyatanamiti // kapardibhāṣyam. tatkathaṃ gṛhyata ityāya / gārhapatyāhavanīyayor antarālaṃ pañcadhā ṣaḍdhā vā saṃvibhajya ṣaṣṭhaṃ saptamaṃ vā bhāgam āgantum upasamasya samaṃ traidhaṃ vibhajyāparasmiṃs tṛtīye lakṣaṇaṃ kṛtvā gārhapatyāhavanīyayor antau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṃ karoti tad dakṣiṇāgner āyatanam | śrutisāmarthyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्कथं ग्राह्यमित्यत आह--- समं सर्वं, गार्हपत्याहवनीययोः गार्हपत्यस्य पौरस्त्ये शङ्कौ आहवनीयस्य पाश्वात्ये शङ्कौ च दक्षिणतो दक्षिणाग्नयायतनम् । तदायतनमध्यमित्यन्ये । तस्मिन्, पक्षे गार्हपत्याहवनीययोरापि मध्ययोरेव ग्रहणम् । सर्वाण्येवाग्रयायतनानि पिशीलमात्राणि चतुरश्राणि परिमण्डलानि वा धिष्णियत्वान्मण्डलं गार्हपत्यस्य । अर्धमण्डलं दक्षिणाग्नेश्चतुरश्रमाहवनीयस्येत्यैतिहासिकाःसर्वाणि चायतनानि क्षेत्रतस्तुल्यानीत्याहुः । तत्रोक्तो मण्डलविधिः आहवनीयस्याक्ष्णयारज्ज्वा चतुरश्रं विहृत्य विधानेन मण्डलं कृत्वा उत्तरार्वं जह्यात्तद्दक्षिणाग्नयायतनम् ॥ कपर्दिक्षाष्यम् यजमानमात्री प्राच्य् अपरिमिता वा यथासन्नानि हवींषि संभवेद् एवं तिरश्ची प्राञ्चौ वेद्यंसाव् उन्नयति । प्रतीची श्रोणी पुरस्ताद् अंहीयसी पश्चात् प्रथीयसी मध्ये संनततरैवम् इव हि योषेति दार्शिक्या वेदेर् विज्ञायते
tatkathaṃ grāhyamityata āha--- samaṃ sarvaṃ, gārhapatyāhavanīyayoḥ gārhapatyasya paurastye śaṅkau āhavanīyasya pāśvātye śaṅkau ca dakṣiṇato dakṣiṇāgnayāyatanam / tadāyatanamadhyamityanye / tasmin, pakṣe gārhapatyāhavanīyayorāpi madhyayoreva grahaṇam / sarvāṇyevāgrayāyatanāni piśīlamātrāṇi caturaśrāṇi parimaṇḍalāni vā dhiṣṇiyatvānmaṇḍalaṃ gārhapatyasya / ardhamaṇḍalaṃ dakṣiṇāgneścaturaśramāhavanīyasyetyaitihāsikāḥsarvāṇi cāyatanāni kṣetratastulyānītyāhuḥ / tatrokto maṇḍalavidhiḥ āhavanīyasyākṣṇayārajjvā caturaśraṃ vihṛtya vidhānena maṇḍalaṃ kṛtvā uttarārvaṃ jahyāttaddakṣiṇāgnayāyatanam // kapardikṣāṣyam yajamānamātrī prācy aparimitā vā yathāsannāni havīṃṣi saṃbhaved evaṃ tiraścī prāñcau vedyaṃsāv unnayati | pratīcī śroṇī purastād aṃhīyasī paścāt prathīyasī madhye saṃnatataraivam iva hi yoṣeti dārśikyā veder vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यजमानमात्री चतुररत्निः पञ्चारत्निर्वा यथाऽसन्नानि हवीषि संभवेत् संगृह्णीयात् । एवं तिरश्वी अर्धलक्षणं तिर्यगित्यर्थः । उन्नयति दीर्घं नयति । प्रतीची प्रतीच्या योषासादृश्यं च "चतुःशिखण्डाऽ इति मन्त्रवर्णात् दर्शिक्याः- दर्शपूर्णमासिक्याः । कपर्दिक्षाष्यम् अपरेणाहवनीयं यजमानमात्री दीर्घं चतुरश्रं विहृत्य तावतीं रज्जुम् आयम्य मध्ये लक्षणं कृत्वा दक्षिणयोः श्रोण्यंसयोर् अन्तरा नियम्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य निमित्तं करोति । निमित्ते रज्जुं नियम्यान्तौ समस्य । दक्षिणायाः श्रोणेर् दक्षिणम् अंसम् आलिखेत् । एवम् उत्तरतः । तिर्यङ्मानीं द्विगुणां तथा कृत्वा पश्चात् पुरस्ताच् चोपलिखेत् । विमितायां पुरस्तात् पार्श्वमान्याव् उपसंहरेत् । श्रुतिसामर्थ्यात्
yajamānamātrī caturaratniḥ pañcāratnirvā yathā'sannāni havīṣi saṃbhavet saṃgṛhṇīyāt / evaṃ tiraśvī ardhalakṣaṇaṃ tiryagityarthaḥ / unnayati dīrghaṃ nayati / pratīcī pratīcyā yoṣāsādṛśyaṃ ca "catuḥśikhaṇḍā' iti mantravarṇāt darśikyāḥ- darśapūrṇamāsikyāḥ / kapardikṣāṣyam apareṇāhavanīyaṃ yajamānamātrī dīrghaṃ caturaśraṃ vihṛtya tāvatīṃ rajjum āyamya madhye lakṣaṇaṃ kṛtvā dakṣiṇayoḥ śroṇyaṃsayor antarā niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṃ karoti | nimitte rajjuṃ niyamyāntau samasya | dakṣiṇāyāḥ śroṇer dakṣiṇam aṃsam ālikhet | evam uttarataḥ | tiryaṅmānīṃ dviguṇāṃ tathā kṛtvā paścāt purastāc copalikhet | vimitāyāṃ purastāt pārśvamānyāv upasaṃharet | śrutisāmarthyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.