तस्या विहरणमाह- निमित्ते रज्जुं रज्जुमध्यं नियम्य प्रतिमुच्य दक्षिणायै दक्षिणस्याः श्रोणेरारभ्य दक्षिणमंसं प्रत्यालिखेत् । तिर्यङ्भान्योरपि मध्ये लक्षणं कृत्वा श्रोण्योरंसयोश्वान्तौ नियम्य पश्चात्पुरस्ताच्चापायम्येत्यादि द्रष्टव्यम् । एतदेव श्रोण्यंसयोरुन्नयनम् । विमितायां चतुरश्रीकृतायां संनमनात्पूर्वमेव किञ्चिदुपसंहरेत्, "पुरस्तादंहीयसीऽ इति श्रुतिसामर्थ्यात् । अत्र बोधायनः- "यजमानमात्री प्राची, तस्या एवार्धं पुरस्तात्तिरश्वी, त्रिभागोना पश्चात् तिरश्वी त्रिंशत्पदानिऽ इति ॥ कपर्दिभाष्यं त्रिंशत् पदानि प्रक्रमा वा पश्चात्तिरश्वी भवति । षट्त्रिंशत् प्राची चतुर्विंशतिः पुरस्तात् तिरश्चीति सौमिक्या वेदेर् विज्ञायते
tasyā viharaṇamāha- nimitte rajjuṃ rajjumadhyaṃ niyamya pratimucya dakṣiṇāyai dakṣiṇasyāḥ śroṇerārabhya dakṣiṇamaṃsaṃ pratyālikhet / tiryaṅbhānyorapi madhye lakṣaṇaṃ kṛtvā śroṇyoraṃsayośvāntau niyamya paścātpurastāccāpāyamyetyādi draṣṭavyam / etadeva śroṇyaṃsayorunnayanam / vimitāyāṃ caturaśrīkṛtāyāṃ saṃnamanātpūrvameva kiñcidupasaṃharet, "purastādaṃhīyasī' iti śrutisāmarthyāt / atra bodhāyanaḥ- "yajamānamātrī prācī, tasyā evārdhaṃ purastāttiraśvī, tribhāgonā paścāt tiraśvī triṃśatpadāni' iti // kapardibhāṣyaṃ triṃśat padāni prakramā vā paścāttiraśvī bhavati | ṣaṭtriṃśat prācī caturviṃśatiḥ purastāt tiraścīti saumikyā veder vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षट्त्रिंशिकायाम् अष्टादशोपसमस्य अपरस्माद् अन्ताद् द्वादशसु लक्षणं पञ्चदशसु लक्षणं पृष्ठ्यान्तयोर् अन्तौ नियम्य पञ्चदशकेन दक्षिणापायम्य शङ्कुं निहन्त्येवम् उत्तरतःश्रोणी । विपर्यस्यांसौ पञ्चदशिकेनैवापायम्य द्वादशिके शङ्कुं निहन्ति । एवम् उत्तरतस्ताव् अंसौ पदानीत्यस्मदीया श्रुतिः । त्रिंशत्पदानि प्रक्रमा वा पश्चात्तिरश्वीति । तिर्यङ्भानी भवति । षट्त्रिंशत्पृष्ठ्या प्राची चतुर्विंशतिः पुरस्तात् तिर्यङ्भानी भवतीति सौमिक्या वेदेः सोमे श्रुतिः । षट्त्रिंशिकायां रज्ज्वां अष्टादशोपसमस्य प्रक्षिप्यान्तयोः पाशौ कृत्वापरस्मादन्ताद्द्वादशसु लक्षणं पञ्चदशसु लक्षणं निरञ्जनं कृत्वा पृष्ठ्यान्तयोः प्राग्वंशस्य मध्यमाल्लालाटिकात्तीन्प्राचः प्रक्रमान् प्रक्रम्य शङ्कुं निहत्य तस्माच्च पुरस्तात् षट्त्रिंशत्प्रक्रमे शङ्कू निहत्य तयोः पाशौ प्रतिमुच्य पञ्चदशकेन दक्षिणापायम्य शङ्कं निहन्यात् । सा दक्षिणा श्रोणी । एवमुत्तरतो ऽपसार्य शङ्कुं निहन्यात् । सोत्तरा श्रोणी । विपर्यस्तयांसौ । पञ्चदशिकेनैवोपायम्य द्वादशके शङ्कू निहन्त्यैवमुत्तरतस्तावंसौ । शङ्कोः पाशावुन्मुच्य पूर्वपाशमपरस्मिन्प्रतिमुञ्चेत् । अपरं पूर्वस्मिन्प्रतिमुञ्चेत् । स विपर्यासः । विपर्यस्तया--एवं कृतया रज्ज्वांऽसौ मातव्यौ । तेनैव निरञ्जनेन दक्षिणापसार्य द्वादशके शङ्कुं निहन्यात् । तेनैवोदगपसार्य द्वादशके शङ्कुः । तावंसौ । महावेद्या मानं किमिर्थमिदमुच्यते । यावता सिद्धमेतत्? अनेकरज्जुविहरणविवक्षयोक्तमिति केचित्परिहरन्ति । आयामं वेत्यस्मिन् पक्षे द्वादशके लक्षणम् । पञ्चदशके लक्षणे च सप्तविंशतौ निरञ्जनमिति लक्षणबाहुल्यप्रतिपादनार्थमित्यपरे । समचतुरश्राणां दीर्घचतुरश्राणां च विहरणमुक्तम् । इह तु दीर्घविषमचतुरश्रस्येत्यन्ये । तदेकरज्ज्वा विहरणम्
ṣaṭtriṃśikāyām aṣṭādaśopasamasya aparasmād antād dvādaśasu lakṣaṇaṃ pañcadaśasu lakṣaṇaṃ pṛṣṭhyāntayor antau niyamya pañcadaśakena dakṣiṇāpāyamya śaṅkuṃ nihantyevam uttarataḥśroṇī | viparyasyāṃsau pañcadaśikenaivāpāyamya dvādaśike śaṅkuṃ nihanti | evam uttaratastāv aṃsau padānītyasmadīyā śrutiḥ / triṃśatpadāni prakramā vā paścāttiraśvīti / tiryaṅbhānī bhavati / ṣaṭtriṃśatpṛṣṭhyā prācī caturviṃśatiḥ purastāt tiryaṅbhānī bhavatīti saumikyā vedeḥ some śrutiḥ / ṣaṭtriṃśikāyāṃ rajjvāṃ aṣṭādaśopasamasya prakṣipyāntayoḥ pāśau kṛtvāparasmādantāddvādaśasu lakṣaṇaṃ pañcadaśasu lakṣaṇaṃ nirañjanaṃ kṛtvā pṛṣṭhyāntayoḥ prāgvaṃśasya madhyamāllālāṭikāttīnprācaḥ prakramān prakramya śaṅkuṃ nihatya tasmācca purastāt ṣaṭtriṃśatprakrame śaṅkū nihatya tayoḥ pāśau pratimucya pañcadaśakena dakṣiṇāpāyamya śaṅkaṃ nihanyāt / sā dakṣiṇā śroṇī / evamuttarato 'pasārya śaṅkuṃ nihanyāt / sottarā śroṇī / viparyastayāṃsau / pañcadaśikenaivopāyamya dvādaśake śaṅkū nihantyaivamuttaratastāvaṃsau / śaṅkoḥ pāśāvunmucya pūrvapāśamaparasminpratimuñcet / aparaṃ pūrvasminpratimuñcet / sa viparyāsaḥ / viparyastayā--evaṃ kṛtayā rajjvāṃ'sau mātavyau / tenaiva nirañjanena dakṣiṇāpasārya dvādaśake śaṅkuṃ nihanyāt / tenaivodagapasārya dvādaśake śaṅkuḥ / tāvaṃsau / mahāvedyā mānaṃ kimirthamidamucyate / yāvatā siddhametat? anekarajjuviharaṇavivakṣayoktamiti kecitpariharanti / āyāmaṃ vetyasmin pakṣe dvādaśake lakṣaṇam / pañcadaśake lakṣaṇe ca saptaviṃśatau nirañjanamiti lakṣaṇabāhulyapratipādanārthamityapare / samacaturaśrāṇāṃ dīrghacaturaśrāṇāṃ ca viharaṇamuktam / iha tu dīrghaviṣamacaturaśrasyetyanye / tadekarajjvā viharaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिकचतुष्कयोः पञ्चिकाक्ष्णयारज्जुः । ताभिस् त्रिरभ्यस्ताभिर् अंसौ । चतुरभ्यस्ताभिःश्रोणी
trikacatuṣkayoḥ pañcikākṣṇayārajjuḥ | tābhis trirabhyastābhir aṃsau | caturabhyastābhiḥśroṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिकचतुष्कयोस्तिर्यक्पाश्वमान्योः अभ्यस्ताभिः उपक्षिप्ताभिः, यथा- त्रिका त्रिरभ्यस्ता द्वादशिका, चतुष्का त्रिरभ्यस्ता षोडाशेका, पञ्चिका त्रिरभ्यस्ता विंशतिका । एताभिस्तिसृभिरभ्यस्ताभिरंसौ मातव्यौ । एताभिरेव चतुरभ्यस्ताभिः पञ्चदशिकया विंशिकया च श्रोणी मातव्ये । द्विरभ्यस्ताभिरप्येताभिरंसौ मातुं शक्येते । सर्वत्र द्वादशिकांऽसयोः । तिर्यङ्भानी पञ्चदशिका । श्रोण्योरितरा पृष्ठ्यायां पार्श्वमानी एवं षड्भीरज्जुभिर्विहरणम् । एवमुत्तरत्र ॥ कपर्दीया भाष्यम्। प्रथमनिहते शङ्कौ त्रिकं साभ्यासम् । द्वादशिकापञ्चिकयोस् त्रयोदशिकाक्ष्णयारज्जुः, ताभिर् अंसौ द्विरभ्यस्ताभिः श्रोणी
trikacatuṣkayostiryakpāśvamānyoḥ abhyastābhiḥ upakṣiptābhiḥ, yathā- trikā trirabhyastā dvādaśikā, catuṣkā trirabhyastā ṣoḍāśekā, pañcikā trirabhyastā viṃśatikā / etābhistisṛbhirabhyastābhiraṃsau mātavyau / etābhireva caturabhyastābhiḥ pañcadaśikayā viṃśikayā ca śroṇī mātavye / dvirabhyastābhirapyetābhiraṃsau mātuṃ śakyete / sarvatra dvādaśikāṃ'sayoḥ / tiryaṅbhānī pañcadaśikā / śroṇyoritarā pṛṣṭhyāyāṃ pārśvamānī evaṃ ṣaḍbhīrajjubhirviharaṇam / evamuttaratra // kapardīyā bhāṣyam. prathamanihate śaṅkau trikaṃ sābhyāsam / dvādaśikāpañcikayos trayodaśikākṣṇayārajjuḥ, tābhir aṃsau dvirabhyastābhiḥ śroṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विरभ्यस्ताभिः षव्डिंशिकादिभिः । कपर्दिक्षाष्यम्। पञ्चदशिकाष्टिकयोः सप्तदशिकाक्ष्णयारज्जुः । ताभिःश्रोणी प्रथमनिहताच्छङ्कोः पुरस्तादष्टसु शङ्कुं निहत्य तस्मिन् सप्तदशिकामामष्टिकां च प्रतिमुच्य प्रथमनिहते पञ्चदशिकाम् । ताभिः श्रोणी ॥ द्वादशिकापञ्चत्रिंशिकयोः सप्तत्रिंशिकाक्ष्णयारज्जुः । ताभिर् अंसौ
dvirabhyastābhiḥ ṣavḍiṃśikādibhiḥ / kapardikṣāṣyam. pañcadaśikāṣṭikayoḥ saptadaśikākṣṇayārajjuḥ | tābhiḥśroṇī prathamanihatācchaṅkoḥ purastādaṣṭasu śaṅkuṃ nihatya tasmin saptadaśikāmāmaṣṭikāṃ ca pratimucya prathamanihate pañcadaśikām / tābhiḥ śroṇī // dvādaśikāpañcatriṃśikayoḥ saptatriṃśikākṣṇayārajjuḥ | tābhir aṃsau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथमनिहताच्छङ्कोः पुरस्तात्प्रक्रमे शङ्कुं निहत्य तस्मिन् सप्तात्रिंशिकां पञ्चत्रिंशिकां च प्रतिमुच्य यूपावटीये द्वादशिकाम् । ताभिरंसौ मातव्यौ ॥ एतावन्ति ज्ञेयानि वेदिविहरणानि भवन्ति
prathamanihatācchaṅkoḥ purastātprakrame śaṅkuṃ nihatya tasmin saptātriṃśikāṃ pañcatriṃśikāṃ ca pratimucya yūpāvaṭīye dvādaśikām / tābhiraṃsau mātavyau // etāvanti jñeyāni vediviharaṇāni bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छेदरहितान्येतावन्ति । सच्छेदान्यन्यान्यपि बहूनि सन्ति यथा- अर्धद्वादशिकार्धचतुर्थिकयोरर्धत्रयोदशिकाक्ष्णयारज्जुः, ताभिरंसौ । पञ्चदशिकासपादैकादशिकयोः पादोनैकान्नविंशिकाक्ष्णयारज्जुः, ताभिःश्रोणी इत्यादि । कपर्दिभाष्यम्। अष्टविंशत्योनं पदसहस्रं महावेदिः द्विसप्ततिः नवशतानि च पदपरिमितानि क्षेत्राणि महावोदेः, प्रक्रममाने ऽप्येवम् । पदग्रहणं किमर्थं, उच्यते--पदग्रहणमहद्व्रहणाम्यामेतत् ज्ञायते--वेद्याः पदेन माने सदोहविर्धानयो रपि पदेन मानं नारत्निभिः, उत्तरवेदिश् च युगमात्री न सर्वतो दशपदेति प्रक्रममितायां वेद्यामरत्निविहितयोःसदोहविर्धानयोःसर्वतो दशपदाया उत्तरवेदेश्वासंभवात् पदेनैव सदोहविर्धान। योर्विमान युगमात्रोत्तरवेदिरिति सिद्धम् । संख्यानप्रयोजनम् वोदन्तृतीये यजत इत्यादिषु । सुन्दरराजीया। अष्टाविंशत्यूनंअमहावेदिः। पदग्रहणं प्रक्रमस्याप्युपलक्षणम् । कपर्दिक्षाष्यम् दक्षिणस्माद् अंसाद् द्वादशसु दक्षिणस्यां श्रोण्यां निपातयेत् । छेदं विपर्यस्योत्तरत उपदध्यात् । सा दीर्घा चतुरश्रा । तथा युक्तां संचक्षीत
chedarahitānyetāvanti / sacchedānyanyānyapi bahūni santi yathā- ardhadvādaśikārdhacaturthikayorardhatrayodaśikākṣṇayārajjuḥ, tābhiraṃsau / pañcadaśikāsapādaikādaśikayoḥ pādonaikānnaviṃśikākṣṇayārajjuḥ, tābhiḥśroṇī ityādi / kapardibhāṣyam. aṣṭaviṃśatyonaṃ padasahasraṃ mahāvediḥ dvisaptatiḥ navaśatāni ca padaparimitāni kṣetrāṇi mahāvodeḥ, prakramamāne 'pyevam / padagrahaṇaṃ kimarthaṃ, ucyate--padagrahaṇamahadvrahaṇāmyāmetat jñāyate--vedyāḥ padena māne sadohavirdhānayo rapi padena mānaṃ nāratnibhiḥ, uttaravediś ca yugamātrī na sarvato daśapadeti prakramamitāyāṃ vedyāmaratnivihitayoḥsadohavirdhānayoḥsarvato daśapadāyā uttaravedeśvāsaṃbhavāt padenaiva sadohavirdhāna. yorvimāna yugamātrottaravediriti siddham / saṃkhyānaprayojanam vodantṛtīye yajata ityādiṣu / sundararājīyā. aṣṭāviṃśatyūnaṃamahāvediḥ. padagrahaṇaṃ prakramasyāpyupalakṣaṇam / kapardikṣāṣyam dakṣiṇasmād aṃsād dvādaśasu dakṣiṇasyāṃ śroṇyāṃ nipātayet | chedaṃ viparyasyottarata upadadhyāt | sā dīrghā caturaśrā | tathā yuktāṃ saṃcakṣīta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणस्मादंसादारभ्य द्वादशस्वेव श्रोण्यां विपादयेत् । त्रीणि पदानि श्रोणिदेशे, विपर्यस्योत्तरस्मिन्नंसे मनसा स्थापयेत् । एवं कृते सप्तविंशतिविस्तारा षट्त्रिंशदायता दीर्घचतुरश्रा भवति । तथाभूतां वेदिं सप्तविंशतिं षट्त्रिंशत्या गुणिते सति अष्टाविंशत्यूनपदसहस्रं भवति । सौमिक्या वेदितृतीयदेशे यजेतेति सौत्रामण्या वेदेर् विज्ञायते वेदितृतीये यजेतेति दार्शिकपाशलकयोरशंभवात्सौमिकं लभ्यते । अतःसौमिक्या इत्युक्तम् । प्रक्रमास्य द्विकरणी प्रक्रमस्थानीया भवति त्रिकरण्या वा तृतीयकरणी प्रक्रमस्थाना, स्थानान्ताद्विभाषेति छप्रत्ययः । तृतीयकरणीं प्रक्रमं कृत्वा षट्त्रिंशिकायामित्यादिना विहरेत् । तृतीयकरण्या वा वक्ष्यमाणेन विधिना । अष्टिका दशिकेति तिर्यङ्मान्यौ । द्वादशिका पृष्ठया
dakṣiṇasmādaṃsādārabhya dvādaśasveva śroṇyāṃ vipādayet / trīṇi padāni śroṇideśe, viparyasyottarasminnaṃse manasā sthāpayet / evaṃ kṛte saptaviṃśativistārā ṣaṭtriṃśadāyatā dīrghacaturaśrā bhavati / tathābhūtāṃ vediṃ saptaviṃśatiṃ ṣaṭtriṃśatyā guṇite sati aṣṭāviṃśatyūnapadasahasraṃ bhavati / saumikyā veditṛtīyadeśe yajeteti sautrāmaṇyā veder vijñāyate veditṛtīye yajeteti dārśikapāśalakayoraśaṃbhavātsaumikaṃ labhyate / ataḥsaumikyā ityuktam / prakramāsya dvikaraṇī prakramasthānīyā bhavati trikaraṇyā vā tṛtīyakaraṇī prakramasthānā, sthānāntādvibhāṣeti chapratyayaḥ / tṛtīyakaraṇīṃ prakramaṃ kṛtvā ṣaṭtriṃśikāyāmityādinā viharet / tṛtīyakaraṇyā vā vakṣyamāṇena vidhinā / aṣṭikā daśiketi tiryaṅmānyau | dvādaśikā pṛṣṭhayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टिका पुरस्तात्तिर्यङ्भानी । द्वादशिका पृष्ठया । द्वादशसु षडुपसमस्यापरस्मादन्तात्पञ्चसु लक्षणं चतुर्षु लक्षणं कृत्वा पृष्ठयान्तयोरन्तौ नियम्य पञ्चकेन दक्षिणा पसार्य शङ्कुं निहन्यात् । एवमुत्तरतस्ते श्रोणी । विपर्यस्तयांसौ । पञ्चकेन दक्षिणापायम्य चतुर्षु शङ्कुं निहन्यात् । एवमुत्तरतस्तावंसौ भवतः । त्रीणि चतुर्विंशानि पदशतानि सौत्रामणिकी वेदिः
aṣṭikā purastāttiryaṅbhānī / dvādaśikā pṛṣṭhayā / dvādaśasu ṣaḍupasamasyāparasmādantātpañcasu lakṣaṇaṃ caturṣu lakṣaṇaṃ kṛtvā pṛṣṭhayāntayorantau niyamya pañcakena dakṣiṇā pasārya śaṅkuṃ nihanyāt / evamuttarataste śroṇī / viparyastayāṃsau / pañcakena dakṣiṇāpāyamya caturṣu śaṅkuṃ nihanyāt / evamuttaratastāvaṃsau bhavataḥ / trīṇi caturviṃśāni padaśatāni sautrāmaṇikī vediḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणस्मादंसादारभ्य चतुर्ष्वव दक्षिणस्यां श्रोण्यां विपात्य शेषं विपर्यस्येत्यादि पूर्वावत् । द्वादशपदविस्तारा द्वादशपदायामा भवति एवं संचक्षीत ॥ द्विस्तावा वेदिर् भवतीत्य् अश्वमेधे विज्ञायते
dakṣiṇasmādaṃsādārabhya caturṣvava dakṣiṇasyāṃ śroṇyāṃ vipātya śeṣaṃ viparyasyetyādi pūrvāvat / dvādaśapadavistārā dvādaśapadāyāmā bhavati evaṃ saṃcakṣīta // dvistāvā vedir bhavatīty aśvamedhe vijñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.