यावदाम्नानेन वेणुना चतुरश्रे आत्मनि पुरुषान् अवमिमोते विधिविभक्तेरभावात् । नित्यो ऽग्निरुत्तरवेदिवत् । "अग्निष्टोम उत्तरवेदिरुत्तरेषु क्रतुष्वग्निःऽ इति नित्यवचनात् । यदि प्रस्तावो ऽनया श्रुत्या स्वीक्रियते गार्हपत्यचितेः पूर्वमेव प्रस्तावो न कर्तव्यः । सत्यमेतत् । इह प्रस्ताववचनस्येदं प्रयोजनम्- वक्ष्यमाणानि धमार्णि महाग्नेरेव यथा स्युरिति । कानि पुनस्तानि? जानुदघ्राजो महाग्नेवेति कात्यायनीये शुल्बे महाग्ननेरेवैते धर्मा इति स्पष्टमुक्तम् । किं चाश्चेहाग्निशब्देन निरुपपदेन चोदिता धर्मा यथा स्युरिति । यथा--"तं वा एतं यजमान एव चिन्वीतऽ इति यजमानो महाग्नेरेव कर्ता न गार्हपत्यादेः । गार्हपत्यधिष्णयानामध्वर्युरेव कर्ता । पश्चाद्विधातव्यानां धिष्णियानां पूर्वं विधानस्यैतत्प्रयोजनम् । यो ऽग्नेश्वेता स भवत्येव । यद्यपि बहवो भ्रातृव्या इति क्रियते ऽनया श्रुत्या । वयसां--पक्षिणां एषो ऽग्निः प्रतिमया प्रकृत्या चेतव्य इति आकृतेःस्वरूपस्य विधानं क्रियते । स चोत्पततां छाययेत्यर्थ इति बोधायनेनोक्तम् । वैशब्दो निश्वये । असावप्याचार्यो वक्ष्यति "वक्रपुच्छो व्यस्तपक्षऽ इति । तस्माच्छ्येनचिदेव प्रथमः । शुल्बान्तरे चोक्तं "श्येनचिदग्नीनां प्रथमो ऽग्निःऽ इति । यदि श्येनो नित्यः कथं स्वर्गकाम इति ? यूपद्रव्यवत् । यथा खादिरं स्वर्गकामस्येति खादिरस्य नित्यत्वं काम्यत्वं च । प्रत्यक्षविधानाद्यावदाम्रायेन । वाशब्दः पक्षव्यावृत्तौ । तेन नैषापृतिचोदनापि श्येनः प्रकृतिः । कुतः? प्रत्यक्षविधानात् । प्रत्यक्षमेवात्र विधीयते । पक्षीभवतीत्यारभ्य पक्षपुच्छानामपि प्रमाणं विहितम् । तेन विरोधात् । नन्क्तमाकृतिचोदनेति, नैषा चोदना; नापि विधिः; विधिविभक्तेरभावात् । चीयत इति निर्दिश्यते; न चिनुयाच्चेतव्यमिति वा । विध्यन्तरशेषभूतत्वाच्च पश्यामो न विधायिकेति । "ब्रह्नवादिनो वदन्ति न्यङ्ङग्निश्वेतव्या ३ उत्ताना ३ इत्यारभ्य प्राचीनमुत्तानं पुरूषशीर्षमुपदधातिऽ इति पुरुषशिरसः उपधानं विधीयते । तस्य शेषभूतमिदं न विधायकम् । श्येनचिदग्नीनां प्रथम इति पिठकश्येनमधिकृत्यैतदुक्तं पुरुषमात्रपक्षपुच्छस्य समाख्या श्येन इति । तस्मादविरोधः । यावदाम्नानं तावदेव सारूप्यं । पक्षपुच्छवत्तथा सारूप्यं गृहीत्वा वयःशब्दो वर्तते । तस्मात्पुरुषमात्रपक्षपुच्छवानग्निरिति तामेव प्रकृतिं निश्वित्य अन्ये आकृतिविशेषा वक्रपक्षादयः काम्या इति सिद्धम् । वक्ष्यति "काम्या गुणविकाराऽ इति । वेणुना चतुरश्र आत्मनि पुरुषानवमिमीते--अग्निकल्पे उक्तलक्षणेन वेणुना मिमीते--मिनोति स्थण्डुलार्धं क्षेत्रं वक्ष्यमाणेन मागैण सर्वतो द्विपुरुष आत्मा द्वाभ्यां चत्वारीति वचनाच्चतवारि च पुरुषक्षेत्राण्यात्मनि--- पुरुषं दक्षिणे पक्षे पुरुषं पुच्छे पुरुषम् उत्तरे पुरुषमेकं दक्षिणे पक्षे पुरुषं पुच्छे पुरुषमुत्तरे--विवं त्रीणि चतुरश्राणि पुरुषप्रमाणानि, आत्मना सह सप्त पुरुषक्षेत्राणि ॥ अरत्निना दक्षिणतो दक्षिणं पक्षं वर्धयति । एवम् उत्तरत उत्तरम् अरत्निप्रमाणेन दक्षिणतः दक्षिणं वक्षं वर्धयति--दीर्घङ्करोति । उत्तरतश्चोत्तरं पक्षम् ॥ प्रादेशेन वितस्त्या वा पश्चात्पुच्छम्
yāvadāmnānena veṇunā caturaśre ātmani puruṣān avamimote vidhivibhakterabhāvāt / nityo 'gniruttaravedivat / "agniṣṭoma uttaravediruttareṣu kratuṣvagniḥ' iti nityavacanāt / yadi prastāvo 'nayā śrutyā svīkriyate gārhapatyaciteḥ pūrvameva prastāvo na kartavyaḥ / satyametat / iha prastāvavacanasyedaṃ prayojanam- vakṣyamāṇāni dhamārṇi mahāgnereva yathā syuriti / kāni punastāni? jānudaghrājo mahāgneveti kātyāyanīye śulbe mahāgnanerevaite dharmā iti spaṣṭamuktam / kiṃ cāścehāgniśabdena nirupapadena coditā dharmā yathā syuriti / yathā--"taṃ vā etaṃ yajamāna eva cinvīta' iti yajamāno mahāgnereva kartā na gārhapatyādeḥ / gārhapatyadhiṣṇayānāmadhvaryureva kartā / paścādvidhātavyānāṃ dhiṣṇiyānāṃ pūrvaṃ vidhānasyaitatprayojanam / yo 'gneśvetā sa bhavatyeva / yadyapi bahavo bhrātṛvyā iti kriyate 'nayā śrutyā / vayasāṃ--pakṣiṇāṃ eṣo 'gniḥ pratimayā prakṛtyā cetavya iti ākṛteḥsvarūpasya vidhānaṃ kriyate / sa cotpatatāṃ chāyayetyartha iti bodhāyanenoktam / vaiśabdo niśvaye / asāvapyācāryo vakṣyati "vakrapuccho vyastapakṣa' iti / tasmācchyenacideva prathamaḥ / śulbāntare coktaṃ "śyenacidagnīnāṃ prathamo 'gniḥ' iti / yadi śyeno nityaḥ kathaṃ svargakāma iti ? yūpadravyavat / yathā khādiraṃ svargakāmasyeti khādirasya nityatvaṃ kāmyatvaṃ ca / pratyakṣavidhānādyāvadāmrāyena / vāśabdaḥ pakṣavyāvṛttau / tena naiṣāpṛticodanāpi śyenaḥ prakṛtiḥ / kutaḥ? pratyakṣavidhānāt / pratyakṣamevātra vidhīyate / pakṣībhavatītyārabhya pakṣapucchānāmapi pramāṇaṃ vihitam / tena virodhāt / nanktamākṛticodaneti, naiṣā codanā; nāpi vidhiḥ; vidhivibhakterabhāvāt / cīyata iti nirdiśyate; na cinuyāccetavyamiti vā / vidhyantaraśeṣabhūtatvācca paśyāmo na vidhāyiketi / "brahnavādino vadanti nyaṅṅagniśvetavyā 3 uttānā 3 ityārabhya prācīnamuttānaṃ purūṣaśīrṣamupadadhāti' iti puruṣaśirasaḥ upadhānaṃ vidhīyate / tasya śeṣabhūtamidaṃ na vidhāyakam / śyenacidagnīnāṃ prathama iti piṭhakaśyenamadhikṛtyaitaduktaṃ puruṣamātrapakṣapucchasya samākhyā śyena iti / tasmādavirodhaḥ / yāvadāmnānaṃ tāvadeva sārūpyaṃ / pakṣapucchavattathā sārūpyaṃ gṛhītvā vayaḥśabdo vartate / tasmātpuruṣamātrapakṣapucchavānagniriti tāmeva prakṛtiṃ niśvitya anye ākṛtiviśeṣā vakrapakṣādayaḥ kāmyā iti siddham / vakṣyati "kāmyā guṇavikārā' iti / veṇunā caturaśra ātmani puruṣānavamimīte--agnikalpe uktalakṣaṇena veṇunā mimīte--minoti sthaṇḍulārdhaṃ kṣetraṃ vakṣyamāṇena māgaiṇa sarvato dvipuruṣa ātmā dvābhyāṃ catvārīti vacanāccatavāri ca puruṣakṣetrāṇyātmani--- puruṣaṃ dakṣiṇe pakṣe puruṣaṃ pucche puruṣam uttare puruṣamekaṃ dakṣiṇe pakṣe puruṣaṃ pucche puruṣamuttare--vivaṃ trīṇi caturaśrāṇi puruṣapramāṇāni, ātmanā saha sapta puruṣakṣetrāṇi // aratninā dakṣiṇato dakṣiṇaṃ pakṣaṃ vardhayati | evam uttarata uttaram aratnipramāṇena dakṣiṇataḥ dakṣiṇaṃ vakṣaṃ vardhayati--dīrghaṅkaroti / uttarataścottaraṃ pakṣam // prādeśena vitastyā vā paścātpuccham
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.