आद्यस् तरतमेनापि यावत् क्षणिकं सर्वसंस्कृतम् इति । कथम् एषाम् एभिः क्षणिकत्वं सिध्यति । आद्यात्मिकानां हि संस्काराणां चतुर्दशविध उत्पादः । आद्य उत्पादो यावत् प्रथमत आत्मभावाभिनिर्वृत्तिः । तरतमेन यः प्रथमजन्म लक्षणाद् ऊर्ध्वं । चयेन य आहारस्वप्नब्रह्मचर्यासमापत्त्य् उपचयेन । आश्रयभावतः यश् चक्षुर्विज्क्नानादीनां चक्षुरादिभिर् आश्रयैः । विकारेण यो रागादिभिर् वर्णादिविपरिणामतः । परिपाकेन यो गर्भबालकुमारयुवमध्यमवृद्धावस्तासु । हीनत्वेन (म्स १५२) विशिष्टत्वेन च यो दुर्गतौ चोत्पद्यमानानां यथाक्रमं । भास्वरत्वेन यो निर्मितकामेषु परिनिर्मितकामेषु रूपारूप्येषु चोपपन्नानां । चित्तमात्रादीनत्वात् । आभास्वरत्वेन यस् तद् अन्यत्रोपपन्नानां । देशान्तरगमनेन यो ऽन्यदेशोत्पादनिरोधे ऽन्यदेशोत्पादः । सबीजत्वेन यो ऽर्हतश् चरमान् स्कन्धान् वर्जयित्वा । अबीजत्वेन यस् तेषाम् एवार्हतश् चरम् एषां । प्रतिबिम्बत्वेन । यो अष्टविमोक्षध्यायिनां समाधिवशेन प्रतिबिम्बानां संस्काराणां उत्पादः । एतस्यां चतुर्दशविधायाम् उत्पत्ताव् आध्यात्मिकानां संस्काराणां क्षणिकत्वं हेतुमान् अविशेषादिभिः कारणैर् वेदितव्यं । आद्योत्पादे तावत् हेतुविशेषात् । यदि हि तस्य हेतुत्वेन विशेषो न स्यात् तद् उत्तरायाः संस्कारप्रवृत्तेर् उत्तरोत्तरविशेषो नोपलभ्येत हेत्वविशेषात् । विशेषे च सति तदुत्तरेभ्यस् तस्यान्यत्वात् । क्षणिकत्वसिद्धिः । तरतमोत्पादे मानविशेषात् । मानं प्रमाणम् इत्य् अर्थः । न हि प्रतिक्षणं विना ऽन्यत्वेन परिमाणविशेषो भवेत् । उपचयोत्पादे चयापार्थ्यात् । उपस्तम्भो हि चयः । तस्यापार्थ्यं स्याद् अन्तरेण क्षणिकत्वं तथैवावस्थितत्वात् । अयोगाच् चोपचयस्यैव । न हि प्रतिक्षणं विना पुष्टतरोत्पत्त्या युज्येतोपचयः । आश्रयभावेनोत्पत्ताव् आश्रितत्वासंभवात् । न हि तिष्ठत्य् आश्रये च तदाश्रितस्यानवस्थानं युज्यते । येन तिष्ठति त आरूढानवस्थानवद् अन्यथा ह्य् आश्रयत्वं न संभवेत् । विकारोत्पत्तौ परिपाकोत्पत्तौ च स्थितस्यासंभवात् । आद्यनाशाविकारतः । म हि तथास्थितस्यैव रागादिभिर् विकारः संभवति । न चावस्थान्तरेषु परिपाक आदाव् अविनाशे सत्य् अन्ते विकाराभावात् । तथा हीनविशिष्टोत्पत्तौ कणिकत्वं वेदितव्यं यथा विकारपरिपाकोत्पत्तौ । न हि तह्तास्थितेष्व् एव संस्कारेषु कर्मवासना वृत्तिं लभते यतो दुर्गतौ वा स्याद् उत्पत्तिः सुगतौ वा । क्रमेण हि संततिपरिणामविशेषात् वृत्तिलाभो युज्यते । भास्वराभास्वरे ऽपि चोत्पादे तथैव क्षणिकत्वं युज्यते । भास्वरे तावत् तथाथितस्यासंभावात् चित्ताधीनवृत्तितायाः । अभास्वरे ऽपि चादौ विनाशम् अन्तरेणान्ते विकाराय्गात् । देशान्तरगमनेनोत्पत्तौ गत्यभावात् । न हि संस्काराणां देशान्तरसंक्रान्तिलक्षणा गतिर् नाम काचित् क्रिया युज्यते । स ह्य् उत्पन्ना वा संस्कारं देशान्तरं गमयेद् अनुत्पन्ना वा । यद् उत्पन्ना तेन गतिकाले न कंचिद् गत इति स्थितस्यैव गमनं नोपपद्यते । अथानुत्पन्ना तेन असत्यां गतौ गत इति न युज्यते । सा च क्रिया यदि तद्देशस्थ एव संस्कारे कारित्रं करोति न युज्यते । स्थितस्यान्यदेशाप्राप्तेः । अथान्यदेशस्थे न युज्यते । विना क्रिययान्यदेशाप्राप्तेः । न च क्रिया तत्र वा अन्यत्र वा देशे स्थिता संस्काराद् अन्योपलभ्यते । तस्मान् नास्ति संस्काराणां देशान्तरसंतत्युत्पादाद् अन्या गतिः । तदभावाच् च सिद्धिं क्षणिकत्वं । देशान्तरनिरन्तरौत्पत्तिलक्षणा गतिर् विभवद्भिः कारणैर् वेदितव्या । अस्ति चित्तवशेन यथा चङ्क्रमणाद्यवस्थासु । अस्ति पूर्वकर्मावेधेन यथान्तराभवः । अस्त्य् अभिघातवशेन यथा क्षिप्तस्येषोः । अस्ति संबन्धवशेन यथा याननदीप्लवारुढानां । (म्स १५३) अस्ति नोदनवशेन यथा वायुप्रेरितानां तृणादीनां । अस्ति स्वभाववशेन यथा वायोस् तिर्यग्गमनम् अग्नेर् ऊर्ध्वं ज्वलनम् अपां निम्ने स्यन्दनं । अस्त्य् अनुभावेन यथा मन्त्राउषधानुभावेन । केषांचिद् अयस्कान्तानुभावेनायसां । ऋद्ध्यनुभावेन ऋद्धिमतां । सबीजाबीजभावेनोत्पत्तौ क्षणिकत्वं वेदितव्यं । स्थितायोगाच् चरमासंभवाच् च । न हि प्रतिक्षणं हेतुभावम् अन्तरेण तथास्थितस्यान्यस्मिन् काले पुनर् बीजभावो युज्यते । निर्बीजत्वं वा चरमे क्षणे । न च शक्यं पूर्वं सबीजत्वं चरमे क्षणे निर्बीजत्वम् अभ्युपगन्तुं । तदभावे चर्मत्वासंभावात् । तथा हि चरमत्वम् एव न संभवति । प्रतिबिम्बोत्पत्तौ क्षणिकत्वं चित्तानुवृत्तितो वेदितव्यं । प्रतिक्षणं चित्तवशेन तदुत्पादात् । एकान्तात् साधितम् आध्यात्मिकं सर्वसंस्कृतम् क्षणिकम् इति । बाह्यस्येदानीं क्षणिकत्वं त्रिभिः श्लोकैः साधयति । भूतानां षड्विधार्थस्य क्षणिकत्वं विधीयते । शोषवृद्धेः प्रकृत्या च चलत्वाद् वृद्धिहानितः
ādyas taratamenāpi yāvat kṣaṇikaṃ sarvasaṃskṛtam iti | katham eṣām ebhiḥ kṣaṇikatvaṃ sidhyati | ādyātmikānāṃ hi saṃskārāṇāṃ caturdaśavidha utpādaḥ | ādya utpādo yāvat prathamata ātmabhāvābhinirvṛttiḥ | taratamena yaḥ prathamajanma lakṣaṇād ūrdhvaṃ | cayena ya āhārasvapnabrahmacaryāsamāpatty upacayena | āśrayabhāvataḥ yaś cakṣurvijknānādīnāṃ cakṣurādibhir āśrayaiḥ | vikāreṇa yo rāgādibhir varṇādivipariṇāmataḥ | paripākena yo garbhabālakumārayuvamadhyamavṛddhāvastāsu | hīnatvena (Msa 152) viśiṣṭatvena ca yo durgatau cotpadyamānānāṃ yathākramaṃ | bhāsvaratvena yo nirmitakāmeṣu parinirmitakāmeṣu rūpārūpyeṣu copapannānāṃ | cittamātrādīnatvāt | ābhāsvaratvena yas tad anyatropapannānāṃ | deśāntaragamanena yo 'nyadeśotpādanirodhe 'nyadeśotpādaḥ | sabījatvena yo 'rhataś caramān skandhān varjayitvā | abījatvena yas teṣām evārhataś caram eṣāṃ | pratibimbatvena | yo aṣṭavimokṣadhyāyināṃ samādhivaśena pratibimbānāṃ saṃskārāṇāṃ utpādaḥ | etasyāṃ caturdaśavidhāyām utpattāv ādhyātmikānāṃ saṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvaṃ hetumān aviśeṣādibhiḥ kāraṇair veditavyaṃ | ādyotpāde tāvat hetuviśeṣāt | yadi hi tasya hetutvena viśeṣo na syāt tad uttarāyāḥ saṃskārapravṛtter uttarottaraviśeṣo nopalabhyeta hetvaviśeṣāt | viśeṣe ca sati taduttarebhyas tasyānyatvāt | kṣaṇikatvasiddhiḥ | taratamotpāde mānaviśeṣāt | mānaṃ pramāṇam ity arthaḥ | na hi pratikṣaṇaṃ vinā 'nyatvena parimāṇaviśeṣo bhavet | upacayotpāde cayāpārthyāt | upastambho hi cayaḥ | tasyāpārthyaṃ syād antareṇa kṣaṇikatvaṃ tathaivāvasthitatvāt | ayogāc copacayasyaiva | na hi pratikṣaṇaṃ vinā puṣṭatarotpattyā yujyetopacayaḥ | āśrayabhāvenotpattāv āśritatvāsaṃbhavāt | na hi tiṣṭhaty āśraye ca tadāśritasyānavasthānaṃ yujyate | yena tiṣṭhati ta ārūḍhānavasthānavad anyathā hy āśrayatvaṃ na saṃbhavet | vikārotpattau paripākotpattau ca sthitasyāsaṃbhavāt | ādyanāśāvikārataḥ | ma hi tathāsthitasyaiva rāgādibhir vikāraḥ saṃbhavati | na cāvasthāntareṣu paripāka ādāv avināśe saty ante vikārābhāvāt | tathā hīnaviśiṣṭotpattau kaṇikatvaṃ veditavyaṃ yathā vikāraparipākotpattau | na hi tahtāsthiteṣv eva saṃskāreṣu karmavāsanā vṛttiṃ labhate yato durgatau vā syād utpattiḥ sugatau vā | krameṇa hi saṃtatipariṇāmaviśeṣāt vṛttilābho yujyate | bhāsvarābhāsvare 'pi cotpāde tathaiva kṣaṇikatvaṃ yujyate | bhāsvare tāvat tathāthitasyāsaṃbhāvāt cittādhīnavṛttitāyāḥ | abhāsvare 'pi cādau vināśam antareṇānte vikārāygāt | deśāntaragamanenotpattau gatyabhāvāt | na hi saṃskārāṇāṃ deśāntarasaṃkrāntilakṣaṇā gatir nāma kācit kriyā yujyate | sa hy utpannā vā saṃskāraṃ deśāntaraṃ gamayed anutpannā vā | yad utpannā tena gatikāle na kaṃcid gata iti sthitasyaiva gamanaṃ nopapadyate | athānutpannā tena asatyāṃ gatau gata iti na yujyate | sā ca kriyā yadi taddeśastha eva saṃskāre kāritraṃ karoti na yujyate | sthitasyānyadeśāprāpteḥ | athānyadeśasthe na yujyate | vinā kriyayānyadeśāprāpteḥ | na ca kriyā tatra vā anyatra vā deśe sthitā saṃskārād anyopalabhyate | tasmān nāsti saṃskārāṇāṃ deśāntarasaṃtatyutpādād anyā gatiḥ | tadabhāvāc ca siddhiṃ kṣaṇikatvaṃ | deśāntaranirantarautpattilakṣaṇā gatir vibhavadbhiḥ kāraṇair veditavyā | asti cittavaśena yathā caṅkramaṇādyavasthāsu | asti pūrvakarmāvedhena yathāntarābhavaḥ | asty abhighātavaśena yathā kṣiptasyeṣoḥ | asti saṃbandhavaśena yathā yānanadīplavāruḍhānāṃ | (Msa 153) asti nodanavaśena yathā vāyupreritānāṃ tṛṇādīnāṃ | asti svabhāvavaśena yathā vāyos tiryaggamanam agner ūrdhvaṃ jvalanam apāṃ nimne syandanaṃ | asty anubhāvena yathā mantrāuṣadhānubhāvena | keṣāṃcid ayaskāntānubhāvenāyasāṃ | ṛddhyanubhāvena ṛddhimatāṃ | sabījābījabhāvenotpattau kṣaṇikatvaṃ veditavyaṃ | sthitāyogāc caramāsaṃbhavāc ca | na hi pratikṣaṇaṃ hetubhāvam antareṇa tathāsthitasyānyasmin kāle punar bījabhāvo yujyate | nirbījatvaṃ vā carame kṣaṇe | na ca śakyaṃ pūrvaṃ sabījatvaṃ carame kṣaṇe nirbījatvam abhyupagantuṃ | tadabhāve carmatvāsaṃbhāvāt | tathā hi caramatvam eva na saṃbhavati | pratibimbotpattau kṣaṇikatvaṃ cittānuvṛttito veditavyaṃ | pratikṣaṇaṃ cittavaśena tadutpādāt | ekāntāt sādhitam ādhyātmikaṃ sarvasaṃskṛtam kṣaṇikam iti | bāhyasyedānīṃ kṣaṇikatvaṃ tribhiḥ ślokaiḥ sādhayati | bhūtānāṃ ṣaḍvidhārthasya kṣaṇikatvaṃ vidhīyate | śoṣavṛddheḥ prakṛtyā ca calatvād vṛddhihānitaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.