Library·Asanga: Mahayanasutralamkara, with Vasubandhu's Bhasya·18
अष्टादशो ऽधिकारः लज्जाविभागे षोडश श्लोकाः । लज्जा विपक्षहीना ज्ञानेन गता च निर्विकल्पेन । हीनानवद्यविषया सत्वानां पाचिका धीरे
aṣṭādaśo 'dhikāraḥ lajjāvibhāge ṣoḍaśa ślokāḥ | lajjā vipakṣahīnā jñānena gatā ca nirvikalpena | hīnānavadyaviṣayā satvānāṃ pācikā dhīre
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन स्वभावसहायालम्भनकर्मपदा चतुर्विधं लक्षणं बोधिसत्वलज्जायाः संदर्शयति । हीनानवद्यविषया । श्रावकप्रत्येकबुद्धानां । तद्विहीनं महायानाद् अनवद्यं च । तेन बोधिसत्वं लज्जते । कथं सत्वानां परिपाचिका । तस्याम् एव लज्जापारमिताविपक्षवृद्ध्या तत्प्रतिपक्षपरिहाण्या चात्यर्थं लज्जोत्पादनात् । षण्णां पारमितानां निषेवणालस्यतो भवति लज्जा । क्लेशानुकूलधर्मप्रयोगतश् चैव धीराणां
etena svabhāvasahāyālambhanakarmapadā caturvidhaṃ lakṣaṇaṃ bodhisatvalajjāyāḥ saṃdarśayati | hīnānavadyaviṣayā | śrāvakapratyekabuddhānāṃ | tadvihīnaṃ mahāyānād anavadyaṃ ca | tena bodhisatvaṃ lajjate | kathaṃ satvānāṃ paripācikā | tasyām eva lajjāpāramitāvipakṣavṛddhyā tatpratipakṣaparihāṇyā cātyarthaṃ lajjotpādanāt | ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ niṣevaṇālasyato bhavati lajjā | kleśānukūladharmaprayogataś caiva dhīrāṇāṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयम् अप्रयोगलज्जा पारमिताभावनायाम् अप्रयोगेन । क्लेशानुकुलेषु धर्मेष्व् इन्द्रियागुप्तद्वारत्वादिषु च प्रयोगेन लज्जोत्पादनात् । असमाहितस्वभावा मृदुमध्या हीनभूमिका लज्जा । हीनाशया समाना हीना हि तदन्यथा त्व् अधिका
iyam aprayogalajjā pāramitābhāvanāyām aprayogena | kleśānukuleṣu dharmeṣv indriyāguptadvāratvādiṣu ca prayogena lajjotpādanāt | asamāhitasvabhāvā mṛdumadhyā hīnabhūmikā lajjā | hīnāśayā samānā hīnā hi tadanyathā tv adhikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयं मृदुमात्रा लज्जा । पूर्वनिर्देशानुसारेणास्य श्लोकस्यार्थो ऽनुगन्तव्यं । अतः परं चतुर्भिस् त्रिभिश् च श्लोकैर् यथाक्रमं लज्जाविपक्षे लज्जायां च दोषगुणभेदं दर्शयति । लज्जारहितो धीमान् क्लेशान् अधिवासयत्य् अयोनिशतः । प्रतिघोपेक्षामानः सत्वान् उपहन्ति शीलं च
iyaṃ mṛdumātrā lajjā | pūrvanirdeśānusāreṇāsya ślokasyārtho 'nugantavyaṃ | ataḥ paraṃ caturbhis tribhiś ca ślokair yathākramaṃ lajjāvipakṣe lajjāyāṃ ca doṣaguṇabhedaṃ darśayati | lajjārahito dhīmān kleśān adhivāsayaty ayoniśataḥ | pratighopekṣāmānaḥ satvān upahanti śīlaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् अत्र आत्मव्याबाधाय चेतयते परव्याबधायोभयव्याभाधाय चेत्य् संदर्शितं । अयोनिशत इत्य् अयोनिशो मनस्कारेण । कथम् उपेक्षया सत्वान् उपहन्ति । सर्वार्थप्रमादतः । कौकृत्यात् सविलेखो भवति स संमानहानिम् आप्नोति । श्राद्धात् मानुषसंघाच् छास्त्रा चोपेक्ष्यते तस्मात्
ity atra ātmavyābādhāya cetayate paravyābadhāyobhayavyābhādhāya cety saṃdarśitaṃ | ayoniśata ity ayoniśo manaskāreṇa | katham upekṣayā satvān upahanti | sarvārthapramādataḥ | kaukṛtyāt savilekho bhavati sa saṃmānahānim āpnoti | śrāddhāt mānuṣasaṃghāc chāstrā copekṣyate tasmāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहधार्मिकैर् जिनसुतैर् विनिन्द्यते लोकतो ऽयशो लभते । दृष्टे धर्मे इत्य् एतेन दृष्टधार्मिकम् अवद्यं प्रसवतीति दर्शनं । यथाक्रमम् आत्मपरदेवताशास्तृभिर् अपवदनात् । विज्ञैः सब्रह्मचारिभिर् धर्मतया विगर्हनात् । दिग्विद्क्षु च पापकावर्णनिश्चरणात् । ऽन्यत्र क्षणरहितो जायते भूयः
sahadhārmikair jinasutair vinindyate lokato 'yaśo labhate | dṛṣṭe dharme ity etena dṛṣṭadhārmikam avadyaṃ prasavatīti darśanaṃ | yathākramam ātmaparadevatāśāstṛbhir apavadanāt | vijñaiḥ sabrahmacāribhir dharmatayā vigarhanāt | digvidkṣu ca pāpakāvarṇaniścaraṇāt | 'nyatra kṣaṇarahito jāyate bhūyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्ताप्राप्तविहानिं शुक्लैर् धर्मैः समाप्नुते तेन । इत्य् अनेन दृष्टधर्मसांपरायिकम् अवद्यं प्रसवतीत्य् संदर्शितम् प्राप्तकुशलधर्मपरिहानितः । अप्राप्तपरिहानितश् च यथाक्रमं । दुःखं विहरति तस्मान् मनसो ऽप्य् अस्वस्थताम् एति
prāptāprāptavihāniṃ śuklair dharmaiḥ samāpnute tena | ity anena dṛṣṭadharmasāṃparāyikam avadyaṃ prasavatīty saṃdarśitam prāptakuśaladharmaparihānitaḥ | aprāptaparihānitaś ca yathākramaṃ | duḥkhaṃ viharati tasmān manaso 'py asvasthatām eti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एतेन लज्जं चैतसिकं दुःखं दौर्मनस्यं प्रतिसंवेदयत इत्य् संदर्शितं । एते सर्वे दोषा ह्रीमत्सु भवन्ति नो जिनसुतेषु । इत्य् अत उपादाय लज्जागुणो वेदितव्यः । यद् एते च दोषा न भवन्ति । देवेषु च मनुजेषु च नित्यं संजायते च बुधः
ity etena lajjaṃ caitasikaṃ duḥkhaṃ daurmanasyaṃ pratisaṃvedayata ity saṃdarśitaṃ | ete sarve doṣā hrīmatsu bhavanti no jinasuteṣu | ity ata upādāya lajjāguṇo veditavyaḥ | yad ete ca doṣā na bhavanti | deveṣu ca manujeṣu ca nityaṃ saṃjāyate ca budhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एतद् अस्य विपाकफलं भवति । संभारांश् च स बोधेः क्षिप्रं पूरयति लज्जया धीमान् । इत्य् एतद् अधिपतिफलं । सत्वानां पाचनया न खिद्यते चैव जिनपुत्रः
ity etad asya vipākaphalaṃ bhavati | saṃbhārāṃś ca sa bodheḥ kṣipraṃ pūrayati lajjayā dhīmān | ity etad adhipatiphalaṃ | satvānāṃ pācanayā na khidyate caiva jinaputraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एतत् पुरुषकारफलं । स विपक्षप्रतिपक्षै रहितो ऽरहितश् च जायते सततं । इत्य् एते विसंयोगनिष्पन्दफलं । यद् उत विपक्षरहितत्वं प्रतिपक्षारहितत्वं च । इत्य् एतम् आनुशंसं ह्रीमान् आप्नोति जिनपुत्रः
ity etat puruṣakāraphalaṃ | sa vipakṣapratipakṣai rahito 'rahitaś ca jāyate satataṃ | ity ete visaṃyoganiṣpandaphalaṃ | yad uta vipakṣarahitatvaṃ pratipakṣārahitatvaṃ ca | ity etam ānuśaṃsaṃ hrīmān āpnoti jinaputraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति यथोक्तदोषाभावं गुणयोगं च प्राप्नोतीति संदर्शितं । दोषमलिनो हि बालो ह्रीविरहात् सुवसनैः सुगुप्तो ऽपि । निर्वसनो ऽपि जिनसुतो ह्रीवसनो मुक्तदोषमलः
iti yathoktadoṣābhāvaṃ guṇayogaṃ ca prāpnotīti saṃdarśitaṃ | doṣamalino hi bālo hrīvirahāt suvasanaiḥ sugupto 'pi | nirvasano 'pi jinasuto hrīvasano muktadoṣamalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन वस्त्रविशेषणं ह्रियः । तदन्यवस्त्रप्रावृतस्यापि ह्रीरहितस्य दोषमलिनत्वात् । नग्नस्यापि च ह्रीमतो निर्मलत्वात् । आकाशम् इव न लिप्तो ह्रीयुक्तः जिनसुतो भवति धर्मैः । धर्मैर् इति लोकधर्मैः । ह्रीभूषितश् च शोभति संपर्कगतो जिनसुतानाम्
etena vastraviśeṣaṇaṃ hriyaḥ | tadanyavastraprāvṛtasyāpi hrīrahitasya doṣamalinatvāt | nagnasyāpi ca hrīmato nirmalatvāt | ākāśam iva na lipto hrīyuktaḥ jinasuto bhavati dharmaiḥ | dharmair iti lokadharmaiḥ | hrībhūṣitaś ca śobhati saṃparkagato jinasutānām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन श्लोकेन ह्रिय आकाशभूषणसमतां दर्शयति । मातुर् इव वत्सलत्वं ह्रियो विनेयेषु बोधिसत्वानां । त्रातव्यसत्वोपेक्षाया लज्जनात् । आरक्षा चापि ह्रीः संसरतां सर्वदोषेभ्यः
etena ślokena hriya ākāśabhūṣaṇasamatāṃ darśayati | mātur iva vatsalatvaṃ hriyo vineyeṣu bodhisatvānāṃ | trātavyasatvopekṣāyā lajjanāt | ārakṣā cāpi hrīḥ saṃsaratāṃ sarvadoṣebhyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्त्यश्वकायादिभूतत्वात् । एभिर् वस्त्रादिदृष्टान्तैर् विहारे क्लेशप्रतिपक्षतां चारे लोकधर्मप्रतिपक्षतां । सहधार्मिकसंवासानुकूलतां सत्वपरिपाकानुकूलतां । अक्लिष्टसंसारानुकूलतां च ह्रियो दर्शयति । सर्वेषु नाधिवासा सर्वेष्व् अधिवासनाप्रवृत्तिश् च । सर्वेषु च प्रवृत्तिर् ह्रीविहितं ह्रीमतो लिङ्गम्
hastyaśvakāyādibhūtatvāt | ebhir vastrādidṛṣṭāntair vihāre kleśapratipakṣatāṃ cāre lokadharmapratipakṣatāṃ | sahadhārmikasaṃvāsānukūlatāṃ satvaparipākānukūlatāṃ | akliṣṭasaṃsārānukūlatāṃ ca hriyo darśayati | sarveṣu nādhivāsā sarveṣv adhivāsanāpravṛttiś ca | sarveṣu ca pravṛttir hrīvihitaṃ hrīmato liṅgam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन चतुर्विधं ह्रीकृतं लिङ्गम् ह्रीमतो दर्शयति । यद् उत सर्वदोषेष्व् अनधिवासना चाप्रवृत्तिश् च । सर्वगुणेष्वधिवासना च प्रवृत्तिश् च । ह्रीभावना प्रधाना स्वचित्ततो धर्मतो ऽधिमोक्षाच् च । आशयतो ऽपि विभुत्वाद् अकल्पनाद् ऐक्यतश् चापि
etena caturvidhaṃ hrīkṛtaṃ liṅgam hrīmato darśayati | yad uta sarvadoṣeṣv anadhivāsanā cāpravṛttiś ca | sarvaguṇeṣvadhivāsanā ca pravṛttiś ca | hrībhāvanā pradhānā svacittato dharmato 'dhimokṣāc ca | āśayato 'pi vibhutvād akalpanād aikyataś cāpi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् अस्य निर्देशो यथापूर्वं । धृतिविभागे सप्त श्लोकाः । धृतिश् च बोधिसत्वानां लक्षणेन प्रभेदतः । दृढत्वेन च सर्वेभ्यस् तदन्येभ्यो विशिष्यते
ity asya nirdeśo yathāpūrvaṃ | dhṛtivibhāge sapta ślokāḥ | dhṛtiś ca bodhisatvānāṃ lakṣaṇena prabhedataḥ | dṛḍhatvena ca sarvebhyas tadanyebhyo viśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीर्यं समाधिः प्रज्ञा च सत्वं धैर्यं धृतिर्मता । निर्भीतो बोधिसत्वो हि त्रयाद् यस्मात् प्रवर्तते
vīryaṃ samādhiḥ prajñā ca satvaṃ dhairyaṃ dhṛtirmatā | nirbhīto bodhisatvo hi trayād yasmāt pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन धृतिलक्षणं सपर्यायं समादनं चोक्तं । वीर्यादिकं लक्षणं । सत्वादिकं पर्यायः । शेषं साधनं । कतमस्मात् त्रयान् निर्भीतः प्रवर्तते इत्य् आह । लीनत्वाच् च चलत्वाच् च मोहाच् चोत्पद्यते भयं । कृत्येषु तस्माद् विज्ञेया धृतिसंज्ञा निजे त्रये
etena dhṛtilakṣaṇaṃ saparyāyaṃ samādanaṃ coktaṃ | vīryādikaṃ lakṣaṇaṃ | satvādikaṃ paryāyaḥ | śeṣaṃ sādhanaṃ | katamasmāt trayān nirbhītaḥ pravartate ity āha | līnatvāc ca calatvāc ca mohāc cotpadyate bhayaṃ | kṛtyeṣu tasmād vijñeyā dhṛtisaṃjñā nije traye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्रवकार्येषु हि लीनचित्ततया वा भयम् उत्पद्यते तदनुत्साहतः । चलचित्ततया वा चित्तानवस्थानतः । संमोहतो वा तदुपायाज्ञानतः । तत्प्रतिपक्षाश् च यथाक्रमं वीर्यादयः । तस्मान् निजवीर्यादित्रये धृतिसंज्ञा वेदितव्या निज इत्य् अप्रतिसंख्यानकरणीये प्रकृत्या प्रणिधाने च निरपेक्षत्व एव च । सत्वविप्रतिपत्तौ च गम्भीर्याउदार्यसंश्रवे
sravakāryeṣu hi līnacittatayā vā bhayam utpadyate tadanutsāhataḥ | calacittatayā vā cittānavasthānataḥ | saṃmohato vā tadupāyājñānataḥ | tatpratipakṣāś ca yathākramaṃ vīryādayaḥ | tasmān nijavīryāditraye dhṛtisaṃjñā veditavyā nija ity apratisaṃkhyānakaraṇīye prakṛtyā praṇidhāne ca nirapekṣatva eva ca | satvavipratipattau ca gambhīryāudāryasaṃśrave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनेयदुर्विनयत्वे कायाचिन्त्ये जिनस्य च । दुष्करेषु विचित्रेषु संसारात्याग एव च
vineyadurvinayatve kāyācintye jinasya ca | duṣkareṣu vicitreṣu saṃsārātyāga eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निःसंक्लेशे च तत्रैव धृतिर् धीरस्य जायते । असमा च तदन्येभ्यः सो ऽग्रे धृतिमतां यतः मतः
niḥsaṃkleśe ca tatraiva dhṛtir dhīrasya jāyate | asamā ca tadanyebhyaḥ so 'gre dhṛtimatāṃ yataḥ mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एभिस् त्रिभिः श्लोकैर् धृतिप्रभेदं दर्शयति । यथाक्रमं गोत्रतः । चित्तोत्पादः । स्वार्थतः । सत्वार्थतः । प्रभावतः । सत्वपरिपाचनतः । परमबोधितश् च । तत्र (म्स १३६) निरपेक्षत्वं स्वार्थप्रयुक्तस्य कायजीवितनिरपेक्षत्वाद् वेदितव्यं । पुनर् दुष्करचर्यातः । संचिन्त्यभावोपपत्तितः । तदसंक्लेशतो ऽपि प्रभेदः । कुमित्रदुःखगम्भीरश्रवाद् वीरो न कम्पते । शलभैः पक्षवातैश् च समुद्रैश् च सुमेरुवत्
ebhis tribhiḥ ślokair dhṛtiprabhedaṃ darśayati | yathākramaṃ gotrataḥ | cittotpādaḥ | svārthataḥ | satvārthataḥ | prabhāvataḥ | satvaparipācanataḥ | paramabodhitaś ca | tatra (Msa 136) nirapekṣatvaṃ svārthaprayuktasya kāyajīvitanirapekṣatvād veditavyaṃ | punar duṣkaracaryātaḥ | saṃcintyabhāvopapattitaḥ | tadasaṃkleśato 'pi prabhedaḥ | kumitraduḥkhagambhīraśravād vīro na kampate | śalabhaiḥ pakṣavātaiś ca samudraiś ca sumeruvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन बोधिसत्वधृतेर् दृढत्वं दर्शयति । उपमात्रयं त्रयेणाकम्पने यथाक्रमं वेदितव्यं । अखेदविभागे द्वौ श्लोकौ । अखेदो बोधिसत्वानाम् असमस् त्रिषु वस्तुषु । श्रुतातृप्तिमहावीर्यदुःखे ह्रीधृतिनिश्रितः
etena bodhisatvadhṛter dṛḍhatvaṃ darśayati | upamātrayaṃ trayeṇākampane yathākramaṃ veditavyaṃ | akhedavibhāge dvau ślokau | akhedo bodhisatvānām asamas triṣu vastuṣu | śrutātṛptimahāvīryaduḥkhe hrīdhṛtiniśritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तीव्रच्छन्दो महाबोधाव् अखेदो धीमतां मतः । अनिष्पन्नश् च निष्पन्नः सुनिष्पन्नश् च भूमिषु
tīvracchando mahābodhāv akhedo dhīmatāṃ mataḥ | aniṣpannaś ca niṣpannaḥ suniṣpannaś ca bhūmiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आभ्यां वस्तुनो निश्रयतः स्वभावतः । प्रभेदतश् चाखेदो निर्दिष्टः । त्रिषु वस्तुषु । श्रुतातृप्तौ । दीर्घकालवीर्यारम्भे । संसारदुःखे च । ह्र्यं धृतिं च निश्रित्य । ताभ्यां हि खेदोत्पत्तितो लज्जयते न चोत्पादयति । तीव्रच्छन्दो महाबोधाव् इति स्वभाव्वः । छन्दो हि व्यावृत्ते खिन्नो भवति । अनिष्पन्नो ऽधिमुक्तिचर्याभूमौ । निष्पन्नः स्पतभूमिषु । सुनिष्पन्नः परेण इत्य् एष प्रभादः । शास्त्रज्ञतायायां द्वौ श्लोकौ । वस्तुना चाधिकारेण कर्मणा च विशिष्यते । लक्षणेनाक्षयत्वेन फलस्योदागमेन च
ābhyāṃ vastuno niśrayataḥ svabhāvataḥ | prabhedataś cākhedo nirdiṣṭaḥ | triṣu vastuṣu | śrutātṛptau | dīrghakālavīryārambhe | saṃsāraduḥkhe ca | hryaṃ dhṛtiṃ ca niśritya | tābhyāṃ hi khedotpattito lajjayate na cotpādayati | tīvracchando mahābodhāv iti svabhāvvaḥ | chando hi vyāvṛtte khinno bhavati | aniṣpanno 'dhimukticaryābhūmau | niṣpannaḥ spatabhūmiṣu | suniṣpannaḥ pareṇa ity eṣa prabhādaḥ | śāstrajñatāyāyāṃ dvau ślokau | vastunā cādhikāreṇa karmaṇā ca viśiṣyate | lakṣaṇenākṣayatvena phalasyodāgamena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शास्त्रज्ञता हि धीराणां समाधिमुखधारणी । गृहीता सत्वपाकाय सद्धर्मस्य च धारणे
śāstrajñatā hi dhīrāṇāṃ samādhimukhadhāraṇī | gṛhītā satvapākāya saddharmasya ca dhāraṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र शास्त्रज्ञतायाः पञ्च विद्यास्थानानि वस्तु । अध्यात्मविद्या हेतुविद्या शब्दविद्या चिकित्साविद्या शिल्पकर्मस्थानविद्या च । स्वपरार्थक्रिया अधिकारः । कर्म प्रथमवस्तुनि स्वयं प्रतिपत्तिः परेभ्यश् च तत्समाख्यानं । द्वितीये तद्दोषपरिज्ञानं परवादिनिग्रहश् च । त्र्तीये स्वयं सुनिरुक्ताभिधानं परसंप्रत्ययश् च । चतुर्थे परेषां व्याधिशमनं । पञ्चमे परेभ्यस् तत् संविभागः । लक्षणं शास्त्रज्ञताया एतान्य् एवस् पञ्च वस्तुनि श्रुतानि भवन्ति । धृतानि । वचसा परिजितानि । मनसा अन्वीक्षितानि । दृष्ट्या सुप्रतिविद्धानि । श्रुत्वा यथाक्रमं । तद् उद्ग्रहणतः । स्वाध्यायतः । प्रसन्नेन मनसार्थचित्तनतो यथायोगं तद्दोषगुणावगमात् । स्वाख्यातदुराख्यातावधारणतश् च । अक्षयत्वं निरुपधिशेषनिर्वाणे ऽप्य् अक्षयात् । (म्स १३७) फलसमुदागमः सर्वधर्मसर्वाकारज्ञता । सा पुनर् एषा शास्त्रज्ञता बोधिसत्वानां समाधिमुखैर् धारणीमुखैश् च संगृहीता । सत्वपाकाय च भवति । समाधिमुखैस् तत्कृत्यानुष्ठानात् । सद्धर्मपारणाय च धारणीभिस् तद्धारणात् । लोकज्ञतायां चत्वारः श्लोकः । कायेन वचसा चैव सत्यज्ञानेन चासमा । लोकज्ञता हि धीराणां तदन्येभ्यो विशिष्यते
tatra śāstrajñatāyāḥ pañca vidyāsthānāni vastu | adhyātmavidyā hetuvidyā śabdavidyā cikitsāvidyā śilpakarmasthānavidyā ca | svaparārthakriyā adhikāraḥ | karma prathamavastuni svayaṃ pratipattiḥ parebhyaś ca tatsamākhyānaṃ | dvitīye taddoṣaparijñānaṃ paravādinigrahaś ca | trtīye svayaṃ suniruktābhidhānaṃ parasaṃpratyayaś ca | caturthe pareṣāṃ vyādhiśamanaṃ | pañcame parebhyas tat saṃvibhāgaḥ | lakṣaṇaṃ śāstrajñatāyā etāny evas pañca vastuni śrutāni bhavanti | dhṛtāni | vacasā parijitāni | manasā anvīkṣitāni | dṛṣṭyā supratividdhāni | śrutvā yathākramaṃ | tad udgrahaṇataḥ | svādhyāyataḥ | prasannena manasārthacittanato yathāyogaṃ taddoṣaguṇāvagamāt | svākhyātadurākhyātāvadhāraṇataś ca | akṣayatvaṃ nirupadhiśeṣanirvāṇe 'py akṣayāt | (Msa 137) phalasamudāgamaḥ sarvadharmasarvākārajñatā | sā punar eṣā śāstrajñatā bodhisatvānāṃ samādhimukhair dhāraṇīmukhaiś ca saṃgṛhītā | satvapākāya ca bhavati | samādhimukhais tatkṛtyānuṣṭhānāt | saddharmapāraṇāya ca dhāraṇībhis taddhāraṇāt | lokajñatāyāṃ catvāraḥ ślokaḥ | kāyena vacasā caiva satyajñānena cāsamā | lokajñatā hi dhīrāṇāṃ tadanyebhyo viśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं कायेनेत्य् आह । कृतस्मितमुखा नित्यं । कथं वाचेत्य् आह धीराः पूर्वाभिभाषिनः । सा पुनः किम् अर्थम् इत्य् आह । सत्वानां भाजनत्वाय । कस्मिन्न् अर्थे भाजनत्वाय । सद्धर्मप्रतिपत्तये
kathaṃ kāyenety āha | kṛtasmitamukhā nityaṃ | kathaṃ vācety āha dhīrāḥ pūrvābhibhāṣinaḥ | sā punaḥ kim artham ity āha | satvānāṃ bhājanatvāya | kasminn arthe bhājanatvāya | saddharmapratipattaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं सत्यज्ञानेनेत्य् आह । सत्यद्वयाद् यतश् चेष्टो लोकानाम् उदयो ऽसकृत् । द्वयाद् अस्तंगमस् तस्मात् तज्ज्ञो लोकज्ञ उच्यते
kathaṃ satyajñānenety āha | satyadvayād yataś ceṣṭo lokānām udayo 'sakṛt | dvayād astaṃgamas tasmāt tajjño lokajña ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वाभ्यां सत्याभ्यां लोकस्य उदयः पुनः पुनः संसारो यश् चोदयो येन चेति कृत्वा । द्वाभ्याम् अस्तंगमो निरोधमार्गसत्याभां । यश् चास्तंगमो येन चेतु कृत्वा । तस्मात् तज्ज्ञो लोकज्ञ उच्यते । लोकस्योदयास्तंगामिन्या प्रज्ञया समन्वागतत्वात् । शमाय प्राप्तये तेषां धीमान् सत्येषु युज्यते । सत्यज्ञानाद् यतो धीमान् लोकज्ञो हि निरुच्यते
dvābhyāṃ satyābhyāṃ lokasya udayaḥ punaḥ punaḥ saṃsāro yaś codayo yena ceti kṛtvā | dvābhyām astaṃgamo nirodhamārgasatyābhāṃ | yaś cāstaṃgamo yena cetu kṛtvā | tasmāt tajjño lokajña ucyate | lokasyodayāstaṃgāminyā prajñayā samanvāgatatvāt | śamāya prāptaye teṣāṃ dhīmān satyeṣu yujyate | satyajñānād yato dhīmān lokajño hi nirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन लोकज्ञतायाः कर्म निर्दिष्टं । तत्र शमाय दुःखसमुदयसत्ययोः प्राप्तये निरोधमार्गसत्ययोः । प्रतिसरणविभागे त्रयः श्लोकः । आर्षश् च देशनाधर्मो अर्थो ऽभिप्रायिको ऽस्य च । प्रामाणिकश् च नीतार्थो निर्जल्पा प्राप्तिर् अस्य च
anena lokajñatāyāḥ karma nirdiṣṭaṃ | tatra śamāya duḥkhasamudayasatyayoḥ prāptaye nirodhamārgasatyayoḥ | pratisaraṇavibhāge trayaḥ ślokaḥ | ārṣaś ca deśanādharmo artho 'bhiprāyiko 'sya ca | prāmāṇikaś ca nītārtho nirjalpā prāptir asya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं प्रतिसरणानां लक्षणं । तत्र प्रामाणिक ऽर्थो यः प्रमाणभूतेन नीतो विभक्तः शास्त्रा वा तत्प्रमाणीकृतेन वा । निर्जल्पा प्राप्तिर् अधिगमज्ञानं लोकोत्तरं । तस्यानभिलाप्यत्वात् । शेषं गतार्थं । प्रतिक्षेप्तुर् यथोक्तस्य मिथ्यासंतीरितस्य च । साभिलाषस्य च प्राप्तेः प्रतिषेधो ऽत्र देशितः
idaṃ pratisaraṇānāṃ lakṣaṇaṃ | tatra prāmāṇika 'rtho yaḥ pramāṇabhūtena nīto vibhaktaḥ śāstrā vā tatpramāṇīkṛtena vā | nirjalpā prāptir adhigamajñānaṃ lokottaraṃ | tasyānabhilāpyatvāt | śeṣaṃ gatārthaṃ | pratikṣeptur yathoktasya mithyāsaṃtīritasya ca | sābhilāṣasya ca prāpteḥ pratiṣedho 'tra deśitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथमे प्रतिसरणे आर्षधर्मप्रतिक्षेप्तुः पुद्गलस्य प्रतिषेद्गो देशितः । द्वितीये यथारुतस्य व्यञ्जनस्य नाभिप्रायिकार्थेन । तृतीयेन मिथ्या चिन्तार्थस्य विपरीतं नीय्यमनस्य । चतुर्थेन साभिलाषस्य ज्ञानस्य । प्रत्यात्मवेदनीयस्य । अधिमुक्तेर् विचाराच् च यथावत् परतः श्रवात् । निर्जल्पाद् अपि च ज्ञानाद् अप्रणाशो हि धीमतां
prathame pratisaraṇe ārṣadharmapratikṣeptuḥ pudgalasya pratiṣedgo deśitaḥ | dvitīye yathārutasya vyañjanasya nābhiprāyikārthena | tṛtīyena mithyā cintārthasya viparītaṃ nīyyamanasya | caturthena sābhilāṣasya jñānasya | pratyātmavedanīyasya | adhimukter vicārāc ca yathāvat parataḥ śravāt | nirjalpād api ca jñānād apraṇāśo hi dhīmatāṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ प्रतिसरणानुशंसः । प्रथमेन प्रतिसरणेनार्षधर्माधिमुक्तितो न प्रणश्यन्ति । द्वितीयेन स्वयमाभिप्रायिककार्थविचारणात् । तृतीयेन परतस् तद् विपरीतार्थनयश्रवात् । चतुर्थेन लोकोत्तरज्ञानात् । प्रतिसंविद्विभागे चत्वारः श्लोकः । असमा बोधिसत्वानां चतस्रः प्रतिसंविदः । पर्याये लक्षणे वाक्ये ज्ञाने ज्ञानाच् च ता मताः
atha pratisaraṇānuśaṃsaḥ | prathamena pratisaraṇenārṣadharmādhimuktito na praṇaśyanti | dvitīyena svayamābhiprāyikakārthavicāraṇāt | tṛtīyena paratas tad viparītārthanayaśravāt | caturthena lokottarajñānāt | pratisaṃvidvibhāge catvāraḥ ślokaḥ | asamā bodhisatvānāṃ catasraḥ pratisaṃvidaḥ | paryāye lakṣaṇe vākye jñāne jñānāc ca tā matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथमा पर्याये ज्ञानम् एकैकस्यार्थस्थ यावन्तो नाम पर्यायाः । द्वितीया (म्स १३९) लक्षणे यस्यार्थस्य तन्नाम । तृतीया वाक्ये प्रत्येकं जनपदेषु या भाषाः । चतुर्था ज्ञाने स्वयं यत् प्रतिभानं । इदं प्रतिसंविदां लक्षणं । देशनायां प्रयुक्तस्य यस्य येन च देशना । धर्मार्थयोर् द्वयोर् वाचा ज्ञानेनैव च देशना
prathamā paryāye jñānam ekaikasyārthastha yāvanto nāma paryāyāḥ | dvitīyā (Msa 139) lakṣaṇe yasyārthasya tannāma | tṛtīyā vākye pratyekaṃ janapadeṣu yā bhāṣāḥ | caturthā jñāne svayaṃ yat pratibhānaṃ | idaṃ pratisaṃvidāṃ lakṣaṇaṃ | deśanāyāṃ prayuktasya yasya yena ca deśanā | dharmārthayor dvayor vācā jñānenaiva ca deśanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मस्योद्देशनिर्देशात् सर्वथा प्रापणाद् द्वयोः । परिज्ञानाहानाच् च चोद्यानां प्रतिसंविच्चतुष्टयम्
dharmasyoddeśanirdeśāt sarvathā prāpaṇād dvayoḥ | parijñānāhānāc ca codyānāṃ pratisaṃviccatuṣṭayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति चतुष्ट्वे कारणं । देशनायां हि प्रयुक्तस्य यस्य च देशना येन च । तत्र ज्ञानेन प्रयोजनं कस्य पुनर् देशना ॥ अम्स १८।३५ ॥ धर्मस्यार्थस्य । केन देशना वचनेन ज्ञानेन च । तत्र धर्मार्थयोर् देशना । धर्मस्योद्देशनिर्देशात् वाक्येन देशना तयोर् एव द्वयोर् सर्वथा प्रापणात् । ज्ञानेन देशना चोद्यानां परिहरणात् । अतो यच् च येन च देश्यते तज्ज्ञानात् चतस्रः प्रतिसंविदो व्यवस्थापिताः । प्रत्यात्मं समताम् एत्य योत्तरत्र प्रवेदना । सर्वसंशयनाशाय प्रतिसंविन् निरुच्यते
iti catuṣṭve kāraṇaṃ | deśanāyāṃ hi prayuktasya yasya ca deśanā yena ca | tatra jñānena prayojanaṃ kasya punar deśanā || AMsa 18.35 || dharmasyārthasya | kena deśanā vacanena jñānena ca | tatra dharmārthayor deśanā | dharmasyoddeśanirdeśāt vākyena deśanā tayor eva dvayor sarvathā prāpaṇāt | jñānena deśanā codyānāṃ pariharaṇāt | ato yac ca yena ca deśyate tajjñānāt catasraḥ pratisaṃvido vyavasthāpitāḥ | pratyātmaṃ samatām etya yottaratra pravedanā | sarvasaṃśayanāśāya pratisaṃvin nirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन प्रतिसंविदां निर्वचनं करम् च दर्शितं । प्रत्यात्मं लोकोत्तरेण ज्ञानेन सर्वधर्मसमतां तथतां एत्य उत्तरकालं तत्पृष्टलब्धेन ज्ञानेन प्रवेदना पर्यायादीनां प्रतिसंविद् इति निर्वचनं । सर्वसंशयनाशाय परेषाम् इति कर्म । संसारविभागे चर्वारः श्लोकाः । संभारो बोधिसत्वानां पुण्यज्ञानमयो ऽसमः । संसारे ऽभ्युदयायैकः अन्यो ऽसंक्लिष्टसंसृतौ
etena pratisaṃvidāṃ nirvacanaṃ karam ca darśitaṃ | pratyātmaṃ lokottareṇa jñānena sarvadharmasamatāṃ tathatāṃ etya uttarakālaṃ tatpṛṣṭalabdhena jñānena pravedanā paryāyādīnāṃ pratisaṃvid iti nirvacanaṃ | sarvasaṃśayanāśāya pareṣām iti karma | saṃsāravibhāge carvāraḥ ślokāḥ | saṃbhāro bodhisatvānāṃ puṇyajñānamayo 'samaḥ | saṃsāre 'bhyudayāyaikaḥ anyo 'saṃkliṣṭasaṃsṛtau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यश् च संभारो यद् अर्थं च संदर्शयति । द्विविधः संभारः । तत्र पुण्यसंभारः संसारे ऽभ्युदयाय संवर्तते । ज्ञानसंभारो ऽसंक्लिष्टसंसरणाय । दानं शीलं च पुण्यस्य प्रज्ञा ज्ञानस्य संभृतिः । त्रयं चान्यद् द्वयस्यापि पञ्चापि ज्ञानसंभृतिः
yaś ca saṃbhāro yad arthaṃ ca saṃdarśayati | dvividhaḥ saṃbhāraḥ | tatra puṇyasaṃbhāraḥ saṃsāre 'bhyudayāya saṃvartate | jñānasaṃbhāro 'saṃkliṣṭasaṃsaraṇāya | dānaṃ śīlaṃ ca puṇyasya prajñā jñānasya saṃbhṛtiḥ | trayaṃ cānyad dvayasyāpi pañcāpi jñānasaṃbhṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन पारमताभिस् तदुभयसंभारसंग्रहं भवति । क्षान्तिवीर्यध्यानबलेन (म्स १४०) ह्य् उभयं क्रियते । तस्माद् द्वयसंभारत्रयं भवति । पुनः प्रज्ञायां परिणामनात् सर्वाः पञ्च पारमिता ज्ञानसंभारो वेदितव्यः । संतत्या भावनाम् एत्य भूयो भूयः शुभस्य हि । आहारो यः स संभारो वीधीरे सर्वार्थसाधकः
etena pāramatābhis tadubhayasaṃbhārasaṃgrahaṃ bhavati | kṣāntivīryadhyānabalena (Msa 140) hy ubhayaṃ kriyate | tasmād dvayasaṃbhāratrayaṃ bhavati | punaḥ prajñāyāṃ pariṇāmanāt sarvāḥ pañca pāramitā jñānasaṃbhāro veditavyaḥ | saṃtatyā bhāvanām etya bhūyo bhūyaḥ śubhasya hi | āhāro yaḥ sa saṃbhāro vīdhīre sarvārthasādhakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् संभारनिर्वचनं कर्म च । सम् इति संतत्या । भा इति भावनाम् आगम्य । र इति भूयो भूय आहारः । सर्वार्थसाधक इति कर्म । स्वपरार्थयोः साधनात् । प्रवेशायानिमित्ताय अनाभोगाय संभृतिः । अभिषेकाय निष्ठायै धीराणाम् उपचीयते
etat saṃbhāranirvacanaṃ karma ca | sam iti saṃtatyā | bhā iti bhāvanām āgamya | ra iti bhūyo bhūya āhāraḥ | sarvārthasādhaka iti karma | svaparārthayoḥ sādhanāt | praveśāyānimittāya anābhogāya saṃbhṛtiḥ | abhiṣekāya niṣṭhāyai dhīrāṇām upacīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं संसारप्रभेदः । तत्राधिमुक्तिचर्याभूमौ संभारो भूमिप्रवेशाय । षट्सु भूमिष्व् अनिमित्ताय सप्तमीभूमिसंगृहीताय । तस्यां निमित्तसमुदाचारात् । सप्तम्यां भूमाव् अनाभोगाय तदन्य्भूमिद्वयस्ंगृहीताय । तयोः संभाराभिषेकाय दशमीभूमिसंगृहीताय । तस्यां संभारो निष्ठागमनाय बुद्धभूमिसंगृहीताय । स्मृत्युपस्थानविभागे त्रयः श्लोकाः । चतुर्दशभिर् आकारैः स्मृत्युपस्थानभावना । धीमताम् असमत्वात् सा तदन्येभ्यो विशिष्यते
ayaṃ saṃsāraprabhedaḥ | tatrādhimukticaryābhūmau saṃbhāro bhūmipraveśāya | ṣaṭsu bhūmiṣv animittāya saptamībhūmisaṃgṛhītāya | tasyāṃ nimittasamudācārāt | saptamyāṃ bhūmāv anābhogāya tadanybhūmidvayasṃgṛhītāya | tayoḥ saṃbhārābhiṣekāya daśamībhūmisaṃgṛhītāya | tasyāṃ saṃbhāro niṣṭhāgamanāya buddhabhūmisaṃgṛhītāya | smṛtyupasthānavibhāge trayaḥ ślokāḥ | caturdaśabhir ākāraiḥ smṛtyupasthānabhāvanā | dhīmatām asamatvāt sā tadanyebhyo viśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्मैश् चतुर्दशभिः । निश्रयात् प्रतिपक्षाच् च अवतारात् तथैव च । आलम्बनमनस्कारप्राप्तितश् च विशिष्यते
kasmaiś caturdaśabhiḥ | niśrayāt pratipakṣāc ca avatārāt tathaiva ca | ālambanamanaskāraprāptitaś ca viśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनुकूल्यानुवृत्तिभ्यां परिज्ञोत्पत्तितो ऽपरा । मात्रया परमत्वेन भावनासमुदागमात्
ānukūlyānuvṛttibhyāṃ parijñotpattito 'parā | mātrayā paramatvena bhāvanāsamudāgamāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एभिश् चतुर्दशभिर् आकारैर् बोधिसत्वानां स्मृत्युपस्तानभावना विशिष्यते । कथम् आश्रयतो महायाने श्रुतचिन्ताभावनामयीं प्रज्ञाम् आश्रित्य । कथं प्रतिपक्षतः चतुर्विपर्यासप्रतिपक्षाणाम् अप्य् अशुचिदुःखानित्यानात्मसंज्ञानं प्रतिपक्षत्वात् कायादिधर्मनैरात्म्यप्रवेशतः । कथम् अवतारतः । चतुर्भिः स्मृत्युपस्थानैर् यथाक्रमं दुःखसमुदयनिरोधमार्गसत्यावतारात् स्वयं परेषां चावतारणात् । यथोक्तं (म्स १४१) मध्यान्तविभागे । कथम् आलम्बनतः सर्वसत्वकायाद्यालम्बनात् । कथं मनस्कारतः कायाद्यनुपलम्भात् । कथं प्राप्तितः कायादीनां न विसं योगाय नावसंयोगाय । कथं आनुकूल्यतः पारमितानुकूल्येन तद्विपक्षप्रतिपक्षत्वात् । कथम् अनुवृत्तितः लौकिकानां श्रावकप्रत्येकबुद्धानां चानुवृत्त्या तदुपसंहितस्मृत्युपस्थानभावनात् तेभ्यस् तदुपदेशार्थं । कथं परिज्ञातः कायस्य मायोपमत्वपरिज्ञया तथैवाभूतरूपसंप्रख्यानात् । वेदनायाः । स्वप्नोपमत्वपरिज्ञया तथैव मिथ्यानुभवात् । चित्तस्य प्रकृतिप्रभास्वरत्वप्रैज्ञया आकाशवत् । धर्माणाम् आगन्तुककत्वपरिज्ञया आकाशागन्तुरजोधूमाभ्रनीहारोपक्लेशवत् । कथम् उत्पत्तितः संचिन्त्यभवोपपत्तौ चक्रवर्त्यादिभूतस्य विशिष्टकायवेदनादिसंपत्तौ तदसंक्लेशतः । कथं मात्रतः मृद्वा अपि स्मृत्युपस्थानभावनायास् तद् अन्येभ्यो अधिमात्रत्वात् । प्रकृतितीक्ष्णेन्द्रियतया । कतं परमत्वेन परिनिष्पन्नानाम् अनाभोगमिश्रोप्+अनिश्रभावनात् । कथं भावनातः अत्यन्तं तद्भावनात् निरुपधिशेषनिर्वाणे ऽपि तदक्षयात् । कथं समुदागमतः । दशसु भूमिषु बुद्धत्वे च समुदागमात् । सम्यक्प्रहाणविभागे पञ्च श्लोकाः । सम्यक्प्रहाणं धीराणाम् असमं सर्वदेहिभिः । स्मृत्युपस्थानदोषाणां प्रतिपक्षेण भाव्यते
ity ebhiś caturdaśabhir ākārair bodhisatvānāṃ smṛtyupastānabhāvanā viśiṣyate | katham āśrayato mahāyāne śrutacintābhāvanāmayīṃ prajñām āśritya | kathaṃ pratipakṣataḥ caturviparyāsapratipakṣāṇām apy aśuciduḥkhānityānātmasaṃjñānaṃ pratipakṣatvāt kāyādidharmanairātmyapraveśataḥ | katham avatārataḥ | caturbhiḥ smṛtyupasthānair yathākramaṃ duḥkhasamudayanirodhamārgasatyāvatārāt svayaṃ pareṣāṃ cāvatāraṇāt | yathoktaṃ (Msa 141) madhyāntavibhāge | katham ālambanataḥ sarvasatvakāyādyālambanāt | kathaṃ manaskārataḥ kāyādyanupalambhāt | kathaṃ prāptitaḥ kāyādīnāṃ na visaṃ yogāya nāvasaṃyogāya | kathaṃ ānukūlyataḥ pāramitānukūlyena tadvipakṣapratipakṣatvāt | katham anuvṛttitaḥ laukikānāṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ cānuvṛttyā tadupasaṃhitasmṛtyupasthānabhāvanāt tebhyas tadupadeśārthaṃ | kathaṃ parijñātaḥ kāyasya māyopamatvaparijñayā tathaivābhūtarūpasaṃprakhyānāt | vedanāyāḥ | svapnopamatvaparijñayā tathaiva mithyānubhavāt | cittasya prakṛtiprabhāsvaratvapraijñayā ākāśavat | dharmāṇām āgantukakatvaparijñayā ākāśāganturajodhūmābhranīhāropakleśavat | katham utpattitaḥ saṃcintyabhavopapattau cakravartyādibhūtasya viśiṣṭakāyavedanādisaṃpattau tadasaṃkleśataḥ | kathaṃ mātrataḥ mṛdvā api smṛtyupasthānabhāvanāyās tad anyebhyo adhimātratvāt | prakṛtitīkṣṇendriyatayā | kataṃ paramatvena pariniṣpannānām anābhogamiśrop+aniśrabhāvanāt | kathaṃ bhāvanātaḥ atyantaṃ tadbhāvanāt nirupadhiśeṣanirvāṇe 'pi tadakṣayāt | kathaṃ samudāgamataḥ | daśasu bhūmiṣu buddhatve ca samudāgamāt | samyakprahāṇavibhāge pañca ślokāḥ | samyakprahāṇaṃ dhīrāṇām asamaṃ sarvadehibhiḥ | smṛtyupasthānadoṣāṇāṃ pratipakṣeṇa bhāvyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावत्यः स्मृत्युपस्थानभावना उक्ताः तद्विपक्षाणां प्रतिपक्षेण सम्यक्प्रहाणभावनेति समस्तं सम्यक्प्रहाणलक्षणं । प्रभेदेन पुनः । संसारस्योपभोगे च त्यागे निवरणस्य च । मनस्कारस्य च त्यागे प्रवेशे चैव भूमिषु
yāvatyaḥ smṛtyupasthānabhāvanā uktāḥ tadvipakṣāṇāṃ pratipakṣeṇa samyakprahāṇabhāvaneti samastaṃ samyakprahāṇalakṣaṇaṃ | prabhedena punaḥ | saṃsārasyopabhoge ca tyāge nivaraṇasya ca | manaskārasya ca tyāge praveśe caiva bhūmiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिमित्तविहारे च लब्धौ व्याकरणस्य च । सत्वानां परिपाके च अभिषेके च धीमतां
animittavihāre ca labdhau vyākaraṇasya ca | satvānāṃ paripāke ca abhiṣeke ca dhīmatāṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षेत्रस्य च विशुद्ध्यर्थं निष्ठागमन एव च । भाव्यते बोधिसत्वानां विपक्षप्रतिपक्षतः
kṣetrasya ca viśuddhyarthaṃ niṣṭhāgamana eva ca | bhāvyate bodhisatvānāṃ vipakṣapratipakṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं सम्यक्प्रहाणभावनाप्रभेदः । संसारस्यासंक्लिष्टपरिभोगे संपत्तिषु । पञ्चनिवारणत्यागे । श्रावकप्रत्येकबुद्धमनस्कारत्यागे । भूमिप्रवेशे । अनिमित्तविहारे सप्रम्यां भूमौ । व्याकरणलाभे। सत्वानां परिपाचने नवम्यां । अभिषेके च दशम्यां । क्षेत्रविशुद्ध्यर्थं त्रये ऽपि । निष्ठागमने च बुद्धभूमौ । ये (म्स १४२) च विपक्षास् तेषां प्रतिपक्षेण सम्यक्प्रहाणभावना वेदितव्या । अयम् अस्याः प्रभेदः । छन्दं निश्रित्य योगस्य भावना सनिमित्तिका । सर्वसम्यक्प्रहाणेषु प्रतिपक्षो निरुच्यते
ayaṃ samyakprahāṇabhāvanāprabhedaḥ | saṃsārasyāsaṃkliṣṭaparibhoge saṃpattiṣu | pañcanivāraṇatyāge | śrāvakapratyekabuddhamanaskāratyāge | bhūmipraveśe | animittavihāre sapramyāṃ bhūmau | vyākaraṇalābhe| satvānāṃ paripācane navamyāṃ | abhiṣeke ca daśamyāṃ | kṣetraviśuddhyarthaṃ traye 'pi | niṣṭhāgamane ca buddhabhūmau | ye (Msa 142) ca vipakṣās teṣāṃ pratipakṣeṇa samyakprahāṇabhāvanā veditavyā | ayam asyāḥ prabhedaḥ | chandaṃ niśritya yogasya bhāvanā sanimittikā | sarvasamyakprahāṇeṣu pratipakṣo nirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन छन्दं जनयति । व्यायच्छते वीर्यम् आरभते । चित्तं प्रगृह्णाति । सम्यक् प्रदधाति । इत्य् एषां पदानाम् अर्थनिर्देशः । छन्दं हि निश्रित्य शमथविपश्यनाख्यं योगं भावयतीति व्यायच्छते । सा च भावना शमथप्रग्रहोपेक्षानिमित्तैः सह भाव्यत्गे । तस्मात् सा सनिमित्तिका । कथं पुनर् भाव्यते । यच् छमथप्रग्रहोपक्लेशयोर् लयाउद्धत्ययोः प्रतिपक्षेण वीर्यम् आरभते । चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधाति च । शमथे समप्राप्ते चोपेक्षायां प्रदधाति । एषा योगभावना यथोक्तप्रभेदेषु सर्वसम्यक्प्रहाणेषु प्रतिपक्ष उच्यते । ऋद्धिपादविभागे पञ्च श्लोकाः । ऋद्धिपादाश् च चत्वारो धीराणाम् अग्रलक्षणाः । सर्वार्थसिद्धौ जायन्ते आत्मनश् च परस्य च
etena chandaṃ janayati | vyāyacchate vīryam ārabhate | cittaṃ pragṛhṇāti | samyak pradadhāti | ity eṣāṃ padānām arthanirdeśaḥ | chandaṃ hi niśritya śamathavipaśyanākhyaṃ yogaṃ bhāvayatīti vyāyacchate | sā ca bhāvanā śamathapragrahopekṣānimittaiḥ saha bhāvyatge | tasmāt sā sanimittikā | kathaṃ punar bhāvyate | yac chamathapragrahopakleśayor layāuddhatyayoḥ pratipakṣeṇa vīryam ārabhate | cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti ca | śamathe samaprāpte copekṣāyāṃ pradadhāti | eṣā yogabhāvanā yathoktaprabhedeṣu sarvasamyakprahāṇeṣu pratipakṣa ucyate | ṛddhipādavibhāge pañca ślokāḥ | ṛddhipādāś ca catvāro dhīrāṇām agralakṣaṇāḥ | sarvārthasiddhau jāyante ātmanaś ca parasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वार्थसिद्धिर् लौकिकी लोकोत्तरा च वेदितव्या च । शेषं गतार्थं । निश्रयाच् च प्रभेदाच् च उपायाद् अभिनिर्हृतेः । व्यवस्था ऋद्धिपादानां धीमतां सर्वथेष्यते
sarvārthasiddhir laukikī lokottarā ca veditavyā ca | śeṣaṃ gatārthaṃ | niśrayāc ca prabhedāc ca upāyād abhinirhṛteḥ | vyavasthā ṛddhipādānāṃ dhīmatāṃ sarvatheṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्योद्देशस्य शेषो निर्देशः । ध्यानपारमिम् आश्रित्य प्रभेदो हि चतुर्विधः । उपायश् चाभिनिर्हारः षड्विधश् च विधीयते
asyoddeśasya śeṣo nirdeśaḥ | dhyānapāramim āśritya prabhedo hi caturvidhaḥ | upāyaś cābhinirhāraḥ ṣaḍvidhaś ca vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्यानपारमिता निश्रयः प्रभेदश् चतुर्विधश् छन्दवीर्यचित्तमीमांसासमाधिभेदात् । उपायश् चतुर्विध एव । अभिनिर्हारः षड्विधः । चतुर्विध उपायः कतमः । व्यावसायिक एकश् च द्वितीयो ऽनुग्रहात्मकः । नैबन्धिकस् तृतीयश् च चतुर्थः प्रातिपक्षिकः
dhyānapāramitā niśrayaḥ prabhedaś caturvidhaś chandavīryacittamīmāṃsāsamādhibhedāt | upāyaś caturvidha eva | abhinirhāraḥ ṣaḍvidhaḥ | caturvidha upāyaḥ katamaḥ | vyāvasāyika ekaś ca dvitīyo 'nugrahātmakaḥ | naibandhikas tṛtīyaś ca caturthaḥ prātipakṣikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टानां प्रहाणसंस्काराणां छन्दो व्यायामः शद्धा व्यावसायिकः उपायः । श्रद्धानस्यार्थिनो व्यायामात् । प्रश्रब्धिर् अनुग्रहात्मकः स्मृतिः सं प्रजन्यं चोपनिबन्धकः । एकेन चित्तस्यालम्बनाविस्मरात् । द्वितीयेन विसारप्रज्ञानात् । चेतना चोपेक्षा च प्रातिपक्षिक उपायः । लयाउद्धत्योपक्लेशयोः क्लेशानां च प्रातिपक्षत्वात् । षड्विधो ऽभिनिर्हारः कतमः । दर्शनस्याववादस्य स्थितिविक्रीडितस्य च । प्रणिधेर् वशितायश् च धर्मप्राप्तेश् च निर्हृतिः
aṣṭānāṃ prahāṇasaṃskārāṇāṃ chando vyāyāmaḥ śaddhā vyāvasāyikaḥ upāyaḥ | śraddhānasyārthino vyāyāmāt | praśrabdhir anugrahātmakaḥ smṛtiḥ saṃ prajanyaṃ copanibandhakaḥ | ekena cittasyālambanāvismarāt | dvitīyena visāraprajñānāt | cetanā copekṣā ca prātipakṣika upāyaḥ | layāuddhatyopakleśayoḥ kleśānāṃ ca prātipakṣatvāt | ṣaḍvidho 'bhinirhāraḥ katamaḥ | darśanasyāvavādasya sthitivikrīḍitasya ca | praṇidher vaśitāyaś ca dharmaprāpteś ca nirhṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र दर्शनं चक्षुः पञ्चविधं मांसचक्षुः दिव्यं चक्षुः आर्यं प्रज्ञाचक्षुः धर्मचक्षुः बुद्धचक्षुश् च । अववादः षडभिज्ञा यथाक्रमं । ताभिर् उपसंक्रम्य भाषा चित्तं चागतिं च गतिं च विदित्वा निःसरणायाववदनात् । स्थितिविक्रीडितं यस्मात् बोधिसत्वानां बहुविधं निर्माणादिभिः समाधिविक्रीडितं । प्रणिधिर् येन प्रणिधिज्ञानेन प्रणिधानबलिका बोधिसत्वाः प्रणिधानवैशेषिकतया विक्रीडन्ति । येषां न सुकरं संख्या कर्तुं कायस्य वा प्रभाया वा स्वरसस्य वेति विस्तरेण यथा दशभूमिके सूत्रे । वशिता यथा तत्रैव दश वशिता निर्दिष्टाः । धर्मप्राप्तिर् बलवैशारद्यावेणिकबुद्धधर्माणां प्राप्तिः । इत्य् एषा दर्शनादीनाम् अभिनिर्हारः षड्विधः । इन्द्रियविभागे श्लोकः । बोधिश् चर्या श्रुत चात्र शमथो ऽथ विपश्यना । श्रद्धादीनां पदं ज्ञेयमर्थसिद्ध्यधिकारतः
tatra darśanaṃ cakṣuḥ pañcavidhaṃ māṃsacakṣuḥ divyaṃ cakṣuḥ āryaṃ prajñācakṣuḥ dharmacakṣuḥ buddhacakṣuś ca | avavādaḥ ṣaḍabhijñā yathākramaṃ | tābhir upasaṃkramya bhāṣā cittaṃ cāgatiṃ ca gatiṃ ca viditvā niḥsaraṇāyāvavadanāt | sthitivikrīḍitaṃ yasmāt bodhisatvānāṃ bahuvidhaṃ nirmāṇādibhiḥ samādhivikrīḍitaṃ | praṇidhir yena praṇidhijñānena praṇidhānabalikā bodhisatvāḥ praṇidhānavaiśeṣikatayā vikrīḍanti | yeṣāṃ na sukaraṃ saṃkhyā kartuṃ kāyasya vā prabhāyā vā svarasasya veti vistareṇa yathā daśabhūmike sūtre | vaśitā yathā tatraiva daśa vaśitā nirdiṣṭāḥ | dharmaprāptir balavaiśāradyāveṇikabuddhadharmāṇāṃ prāptiḥ | ity eṣā darśanādīnām abhinirhāraḥ ṣaḍvidhaḥ | indriyavibhāge ślokaḥ | bodhiś caryā śruta cātra śamatho 'tha vipaśyanā | śraddhādīnāṃ padaṃ jñeyamarthasiddhyadhikārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रद्धेन्द्रियस्य बोधिः पदम् आलम्बनम् इत्य् अर्थः । वीर्येन्द्रियस्य बोधिसत्वचर्या । स्मृतीन्द्रियस्य महायानसंगृहीतं श्रुतं । समाधीन्द्रियस्य शमथः । प्रज्ञेन्द्रियस्य विपश्यना पदं । तदर्थाधिकारेणैव चैतानि श्रद्धादीनि आधिपत्यार्थेनेन्द्रियाण्य् उच्यन्ते । बलविभागे श्लोकः । भूमिप्रवेशसंक्लिष्टाश् चेष्टाः श्रद्धादयः पुनः । विपक्षदुर्बलत्वेन त एव बलसंज्ञिताः
śraddhendriyasya bodhiḥ padam ālambanam ity arthaḥ | vīryendriyasya bodhisatvacaryā | smṛtīndriyasya mahāyānasaṃgṛhītaṃ śrutaṃ | samādhīndriyasya śamathaḥ | prajñendriyasya vipaśyanā padaṃ | tadarthādhikāreṇaiva caitāni śraddhādīni ādhipatyārthenendriyāṇy ucyante | balavibhāge ślokaḥ | bhūmipraveśasaṃkliṣṭāś ceṣṭāḥ śraddhādayaḥ punaḥ | vipakṣadurbalatvena ta eva balasaṃjñitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतार्थः श्लोकः । बोध्यङ्गविभागे सप्त श्लोकाः । भूमिविष्टस्य बोध्यङ्गव्यवस्थानं विधीयते । धर्माणां सर्वसत्वानां समतावगमात् पुनः
gatārthaḥ ślokaḥ | bodhyaṅgavibhāge sapta ślokāḥ | bhūmiviṣṭasya bodhyaṅgavyavasthānaṃ vidhīyate | dharmāṇāṃ sarvasatvānāṃ samatāvagamāt punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन यस्याम् अवस्थायां यस्यावबोधात् बोध्यङ्गानि व्यवस्थाप्यन्ते तदुपदिष्टं । भूमिप्रविष्टावस्थायां सर्वधर्माणां सर्वसत्वानां च समतावबोधाद् यथाक्रमं धर्मनैरात्म्येनात्मपरसमता च । अतः परं चक्रादिसप्तरत्नसाधर्म्यं बोध्यन्ङ्गानां दर्शयति । स्मृतिश् चरति सर्वत्र ज्ञेयाजितविनिर्जये । अजितज्ञेयविनिर्जयाय । यथा चक्रवर्तिनश् चक्ररत्नम् अजितदेशविनिर्जयाय । सर्वकल्पनिमित्तानां भङ्गाय विचयो ऽस्य च
etena yasyām avasthāyāṃ yasyāvabodhāt bodhyaṅgāni vyavasthāpyante tadupadiṣṭaṃ | bhūmipraviṣṭāvasthāyāṃ sarvadharmāṇāṃ sarvasatvānāṃ ca samatāvabodhād yathākramaṃ dharmanairātmyenātmaparasamatā ca | ataḥ paraṃ cakrādisaptaratnasādharmyaṃ bodhyanṅgānāṃ darśayati | smṛtiś carati sarvatra jñeyājitavinirjaye | ajitajñeyavinirjayāya | yathā cakravartinaś cakraratnam ajitadeśavinirjayāya | sarvakalpanimittānāṃ bhaṅgāya vicayo 'sya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा हस्तिरत्नं प्रत्यर्थिकभङ्गाय । आशु चाशेषबोधाय वीर्यस्य प्रवर्तते । क्षिप्राभिज्ञतोत्पादनात् । यथाश्वरत्नम् आशु समुद्रपर्यन्तमहापृथिवीगमनाय । धर्मालोकविवृद्ध्या च प्रीत्या आपूर्यते ध्रुवम्
yathā hastiratnaṃ pratyarthikabhaṅgāya | āśu cāśeṣabodhāya vīryasya pravartate | kṣiprābhijñatotpādanāt | yathāśvaratnam āśu samudraparyantamahāpṛthivīgamanāya | dharmālokavivṛddhyā ca prītyā āpūryate dhruvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आरब्धवीर्यस्य बोधिसवस्य धर्मालोका विवर्धन्ते । ततः प्रीतिः सर्वं कार्यं सदा प्रीणयति । यथा मणिरत्नम् आलोकविशेषेण चक्रवर्तिनं प्रीणयति । सर्वावरणनिर्मोक्षात् प्रश्रब्ध्या सुखम् एति च । सर्वदौष्ठुल्यसमुत्पादनात् । यथा स्त्रीरत्नेन चक्रवर्ती सुखम् अनुभवति । चिन्तितार्थसमृद्धिश् च समाधेर् उपजायते
ārabdhavīryasya bodhisavasya dharmālokā vivardhante | tataḥ prītiḥ sarvaṃ kāryaṃ sadā prīṇayati | yathā maṇiratnam ālokaviśeṣeṇa cakravartinaṃ prīṇayati | sarvāvaraṇanirmokṣāt praśrabdhyā sukham eti ca | sarvadauṣṭhulyasamutpādanāt | yathā strīratnena cakravartī sukham anubhavati | cintitārthasamṛddhiś ca samādher upajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा चक्रवर्तिनो गृहपतिरत्नात् । उपेक्षया यथाकामं सर्वत्र विहरत्य् असौ । पष्ठलब्धाविकल्पेन विकल्पेन विहारेण सदोत्तमः
yathā cakravartino gṛhapatiratnāt | upekṣayā yathākāmaṃ sarvatra viharaty asau | paṣṭhalabdhāvikalpena vikalpena vihāreṇa sadottamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपेक्षोच्यते निर्विकल्पं ज्ञानं तया बोधिसत्वः यथाकामं सर्वत्र विहरति तत्पृष्ठलब्धेन च विहारेणान्यस्योपगमात् । निर्विकल्पेन विहारेण तत्र निर्व्यापरतया वासकल्पनात् । यथा चक्रवर्तिनः परिणायकरत्नं चतुरङ्गबलकायम् उपनेतव्यं चोपप्रणयति । अपनेतव्यं चापनयति । तत्र च गत्वा वासं कल्पयति यत्राखिन्नः चतुरङ्गो बलकायः परैति । एवंगुणो बोधिसत्वश् चक्रवर्तीव वर्तते । सप्तरत्नोपमैर् नित्यं बोध्यङ्गैः परिवारितः
upekṣocyate nirvikalpaṃ jñānaṃ tayā bodhisatvaḥ yathākāmaṃ sarvatra viharati tatpṛṣṭhalabdhena ca vihāreṇānyasyopagamāt | nirvikalpena vihāreṇa tatra nirvyāparatayā vāsakalpanāt | yathā cakravartinaḥ pariṇāyakaratnaṃ caturaṅgabalakāyam upanetavyaṃ copapraṇayati | apanetavyaṃ cāpanayati | tatra ca gatvā vāsaṃ kalpayati yatrākhinnaḥ caturaṅgo balakāyaḥ paraiti | evaṃguṇo bodhisatvaś cakravartīva vartate | saptaratnopamair nityaṃ bodhyaṅgaiḥ parivāritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति सप्तरत्नोपमत्वं बोध्यङ्गानां निगमयति । निश्रयाङ्गं स्वभावाङ्गं निर्याणाङ्गं तृतीयकं । चतुर्थम् अनुशंसाङ्गम् अक्लेशाङ्गं त्रयात्मकम्
iti saptaratnopamatvaṃ bodhyaṅgānāṃ nigamayati | niśrayāṅgaṃ svabhāvāṅgaṃ niryāṇāṅgaṃ tṛtīyakaṃ | caturtham anuśaṃsāṅgam akleśāṅgaṃ trayātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन यद् बोध्यङ्गं यथाङ्गं तद् अभिद्यतितं । स्मृतिर् निश्रयाङ्गं सर्वेषां तन्निश्रयेण प्रवृत्तेः । धर्मप्रविचयः स्वभावाङ्गं बोधेस् तत्स्वभावत्वात् । वीर्यं निर्याणाङ्गं तेनाप्राप्यनिष्ठायाम् अधिष्थानात् । प्रीतिर् अनुशंसाङ्गम् चित्तसुखत्वात् । प्रश्रब्धिसमाध्युपेक्षा अक्लेशाङ्गं । येन यन् निश्रित्य यो ऽसंक्लेश इति । त्रिविधम् असंक्लेशाङ्गं वेदितव्यं । मार्गाङ्गविभागे द्वौ श्लोकौ । यथाबोधानुवृत्तिश् च तदूर्ध्वम् उपजायते । यथाबोधव्यवस्थानं प्रवेशश् च व्यवस्थितौ
etena yad bodhyaṅgaṃ yathāṅgaṃ tad abhidyatitaṃ | smṛtir niśrayāṅgaṃ sarveṣāṃ tanniśrayeṇa pravṛtteḥ | dharmapravicayaḥ svabhāvāṅgaṃ bodhes tatsvabhāvatvāt | vīryaṃ niryāṇāṅgaṃ tenāprāpyaniṣṭhāyām adhiṣthānāt | prītir anuśaṃsāṅgam cittasukhatvāt | praśrabdhisamādhyupekṣā akleśāṅgaṃ | yena yan niśritya yo 'saṃkleśa iti | trividham asaṃkleśāṅgaṃ veditavyaṃ | mārgāṅgavibhāge dvau ślokau | yathābodhānuvṛttiś ca tadūrdhvam upajāyate | yathābodhavyavasthānaṃ praveśaś ca vyavasthitau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मत्रयविशुद्धिश् च प्रतिपक्षस्य भावना । ज्ञेयावृत्तेश् च मार्गस्य वैशेषिकगुणस्य च
karmatrayaviśuddhiś ca pratipakṣasya bhāvanā | jñeyāvṛtteś ca mārgasya vaiśeṣikaguṇasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बोध्यङ्गकालाद् ऊर्ध्वं यथाभूतावबोधानुवृत्तिः सम्यग्दृष्टिः । तस्यैवावबोधस्य अवस्थानं परिच्छेदः सम्यक्संकल्पः । तद्व्यवस्थाने च सूत्रादिके भगवता कृते स एव प्रवेशस् तेन तद्र्थावबोधात् । कर्मत्रयविशुद्धिः सम्यग्वाक्करमान्ताजीवाः । वाक्कायोभयक्रमसंग्रहात् । प्रतिपक्षस्य भावना भावना सम्यग्व्यायामादयो यथाक्रमं ज्ञेयावरणस्य मार्गावरणस्य च वैशेषिकगुणावरणस्य च सम्यग्व्यायामेन दीर्घं (म्स १४६) हि कालं अखिद्यमानो ज्ञेयावरणस्य प्रतिपक्षं भावयति । सम्यक्स्मृत्या शमथप्रग्रहोपेक्षानिमित्तेषु लयाउद्धत्याभावान् मार्गसंमुखीभावायावरणस्य प्रतिपक्षं भावयति । सम्यक्समाधिना वैशेषिकगुणाभिनिर्हारायावरणस्य प्रतिपक्षं भावयत्य् एवम् अष्टौ मार्गाङ्गानि व्यवस्थाप्यन्ते । शमथविपश्यनाविभागे त्रयः श्लोकः । चित्तस्य चित्ते स्थानाच् च धर्मप्रविचयाद् अपि । सम्यक् स्थितिम् उपाश्रित्य शमथो ऽथ विपश्यना
bodhyaṅgakālād ūrdhvaṃ yathābhūtāvabodhānuvṛttiḥ samyagdṛṣṭiḥ | tasyaivāvabodhasya avasthānaṃ paricchedaḥ samyaksaṃkalpaḥ | tadvyavasthāne ca sūtrādike bhagavatā kṛte sa eva praveśas tena tadrthāvabodhāt | karmatrayaviśuddhiḥ samyagvākkaramāntājīvāḥ | vākkāyobhayakramasaṃgrahāt | pratipakṣasya bhāvanā bhāvanā samyagvyāyāmādayo yathākramaṃ jñeyāvaraṇasya mārgāvaraṇasya ca vaiśeṣikaguṇāvaraṇasya ca samyagvyāyāmena dīrghaṃ (Msa 146) hi kālaṃ akhidyamāno jñeyāvaraṇasya pratipakṣaṃ bhāvayati | samyaksmṛtyā śamathapragrahopekṣānimitteṣu layāuddhatyābhāvān mārgasaṃmukhībhāvāyāvaraṇasya pratipakṣaṃ bhāvayati | samyaksamādhinā vaiśeṣikaguṇābhinirhārāyāvaraṇasya pratipakṣaṃ bhāvayaty evam aṣṭau mārgāṅgāni vyavasthāpyante | śamathavipaśyanāvibhāge trayaḥ ślokaḥ | cittasya citte sthānāc ca dharmapravicayād api | samyak sthitim upāśritya śamatho 'tha vipaśyanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिवेधे च निर्याणे अनिमित्ते ह्य् असंस्कृते
prativedhe ca niryāṇe animitte hy asaṃskṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिशुद्धौ विशुद्धौ च शमथो ऽथ विपश्यना । सर्वभूमिगता धीरे स योगः सर्वसाधकः
pariśuddhau viśuddhau ca śamatho 'tha vipaśyanā | sarvabhūmigatā dhīre sa yogaḥ sarvasādhakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उपनिषन् मतेत्य् एवमादिना शमथविपश्यनाः प्रभेदः कर्म च निर्दिष्टः । योग उपायो वेदितव्यः । तत्र प्रतिवेधः प्रथमभूमिप्रवेशः । निर्याणं यावत षष्टी भूमिः । ताभिः सनिमित्तप्रयोगनिर्णयात् । अनिमित्तं सप्तमी भूमिः । असंस्कृतम् अन्यद्भूमित्रयम् अनभिसंस्कारवाहित्वात् । संस्कारो हि संसृतं तद् अत्र नास्तीत्य् असंस्कृतं । तद् एव च भूमित्रयं निश्रित्य बुद्धक्षेत्रं च् परिशोधयितव्यं । बुद्धत्वं च प्राप्तव्यं । तद् एतद् यथाक्रमं परिशुद्धिर् विशुद्धिश् च । उप्यायकौशल्यविभागे द्वौ श्लोकौ । पूरये बुद्धधर्माणां सत्वानां परिपाचने । क्षिप्रप्राप्तौ क्रियाशुद्धौ वर्त्माच्छेदे च कौशलं
ity upaniṣan matety evamādinā śamathavipaśyanāḥ prabhedaḥ karma ca nirdiṣṭaḥ | yoga upāyo veditavyaḥ | tatra prativedhaḥ prathamabhūmipraveśaḥ | niryāṇaṃ yāvata ṣaṣṭī bhūmiḥ | tābhiḥ sanimittaprayoganirṇayāt | animittaṃ saptamī bhūmiḥ | asaṃskṛtam anyadbhūmitrayam anabhisaṃskāravāhitvāt | saṃskāro hi saṃsṛtaṃ tad atra nāstīty asaṃskṛtaṃ | tad eva ca bhūmitrayaṃ niśritya buddhakṣetraṃ c pariśodhayitavyaṃ | buddhatvaṃ ca prāptavyaṃ | tad etad yathākramaṃ pariśuddhir viśuddhiś ca | upyāyakauśalyavibhāge dvau ślokau | pūraye buddhadharmāṇāṃ satvānāṃ paripācane | kṣipraprāptau kriyāśuddhau vartmācchede ca kauśalaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपाये बोधिसत्वानाम् असमं सर्वभूमिषु । यत्कौशल्यं समाश्रित्य सर्वार्थान् साधयन्ति ते
upāye bodhisatvānām asamaṃ sarvabhūmiṣu | yatkauśalyaṃ samāśritya sarvārthān sādhayanti te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेनोपायकौशल्यस्य प्रभेदः कर्म च दर्शितः । तत्र बुद्धधर्मपर्पूरये निर्विकल्पं ज्ञानम् उपायः । सत्वपरिपाचने चत्वारि संग्रहवस्तूनि । क्षिप्राभिसंबोधे सर्वं पापं प्रतिदेशयामि यावद् भवतु ज्ञानं संबोधायेति प्रतिदेशना ऽनुमोदनाध्येषणा परिणामना । क्रियाशुद्धौ समाधिधारणीमुखानि । तैः सर्वार्थक्रियासाधनात् । वर्त्मानुच्छेदे अप्रतिष्ठनिर्वाणे । अस्मिन् पञ्चविध उपाये सर्वभूमिषु बोधिसत्वानाम् असमं तदन्यैः कौशल्यम् इत्य् अयं प्रभेदः । सर्वस्वपरार्थसाधनं कर्म । धारणीविभागे त्रयः श्लोकाः । विपाकेन श्रुताभ्यासात् धारण्य् अपि समाधिना । परीत्ता महती सा च महती त्रिविधा पुनः
anenopāyakauśalyasya prabhedaḥ karma ca darśitaḥ | tatra buddhadharmaparpūraye nirvikalpaṃ jñānam upāyaḥ | satvaparipācane catvāri saṃgrahavastūni | kṣiprābhisaṃbodhe sarvaṃ pāpaṃ pratideśayāmi yāvad bhavatu jñānaṃ saṃbodhāyeti pratideśanā 'numodanādhyeṣaṇā pariṇāmanā | kriyāśuddhau samādhidhāraṇīmukhāni | taiḥ sarvārthakriyāsādhanāt | vartmānucchede apratiṣṭhanirvāṇe | asmin pañcavidha upāye sarvabhūmiṣu bodhisatvānām asamaṃ tadanyaiḥ kauśalyam ity ayaṃ prabhedaḥ | sarvasvaparārthasādhanaṃ karma | dhāraṇīvibhāge trayaḥ ślokāḥ | vipākena śrutābhyāsāt dhāraṇy api samādhinā | parīttā mahatī sā ca mahatī trividhā punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रविष्टप्रविष्टानां धीमतां मृदुमध्यमा । अशुद्धभूमिकानां हि महती शुद्धभूमिका
apraviṣṭapraviṣṭānāṃ dhīmatāṃ mṛdumadhyamā | aśuddhabhūmikānāṃ hi mahatī śuddhabhūmikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धारणीतां समाश्रित्य बोधिसत्वा पुनः पुनः । प्रकाशयन्ति सद्धर्मं नित्यं संधारयन्ति च
dhāraṇītāṃ samāśritya bodhisatvā punaḥ punaḥ | prakāśayanti saddharmaṃ nityaṃ saṃdhārayanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रापि प्रभेदः कर्म च धारण्याः दर्शितं । तत्र त्रिविधा धारणी । पूर्वकर्मविपाकेन । श्रुताभ्यासेन । दृष्टधर्मबाहुश्रुत्येन ग्रहणधारणसामर्थ्यविशेषणात् । समाधिसंनिश्रित्येन च । सा पुनर् विपाकश्रुताभ्यासाभ्यां परीत्ता वेदितव्या । समाधिना महती सापि महती पुनस् त्रिविधा । अभूमिप्रविष्टानां मृद्वी भूमिप्रविष्टानां अकुशलभूमिकानां मध्या सप्तसु भूमिषु । परिशुद्धभूमिका त्व् अधिमात्रा शेषासु भूमिषु इत्य् अयं प्रभेदो धारण्याः । सद्धर्मस्य प्रकाशनं धारणं च कर्म । प्रणिधानविभागे त्रयः श्लोकाः । चेतना छन्दसहिता ज्ञानेन प्रेरिता च तत् । प्रणिधानं हि धीराणाम् असमं सर्वभूमिषु
atrāpi prabhedaḥ karma ca dhāraṇyāḥ darśitaṃ | tatra trividhā dhāraṇī | pūrvakarmavipākena | śrutābhyāsena | dṛṣṭadharmabāhuśrutyena grahaṇadhāraṇasāmarthyaviśeṣaṇāt | samādhisaṃniśrityena ca | sā punar vipākaśrutābhyāsābhyāṃ parīttā veditavyā | samādhinā mahatī sāpi mahatī punas trividhā | abhūmipraviṣṭānāṃ mṛdvī bhūmipraviṣṭānāṃ akuśalabhūmikānāṃ madhyā saptasu bhūmiṣu | pariśuddhabhūmikā tv adhimātrā śeṣāsu bhūmiṣu ity ayaṃ prabhedo dhāraṇyāḥ | saddharmasya prakāśanaṃ dhāraṇaṃ ca karma | praṇidhānavibhāge trayaḥ ślokāḥ | cetanā chandasahitā jñānena preritā ca tat | praṇidhānaṃ hi dhīrāṇām asamaṃ sarvabhūmiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेतुभूतं च विज्ञेयं चित्तात् सद्यः फलं च तत् । आयत्याम् अर्थसिद्ध्यर्थं चित्तमात्रात् समृद्धितः
hetubhūtaṃ ca vijñeyaṃ cittāt sadyaḥ phalaṃ ca tat | āyatyām arthasiddhyarthaṃ cittamātrāt samṛddhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्रं महद्विशुद्धं च उत्तरोत्तरभूमिषु । आ बोधेर् बोधिसत्वानां स्वपरार्थप्रसाधकं
citraṃ mahadviśuddhaṃ ca uttarottarabhūmiṣu | ā bodher bodhisatvānāṃ svaparārthaprasādhakaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रणिधानं स्वभावतो निदानतो भूमितः प्रभेदतः कर्मतश् च परिदीपितं । चेतना छन्दसंप्रयुक्ता स्वभावः । ज्ञानं निदानं । सर्वभूमिष्व् इति भूमिः । तच् च प्रणिधानं हेतुभूतं । चित्ताद् एव सद्यः फलत्वात् । आयत्यां वाभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं चित्तात् पुनः सद्यःफलं चित्तमात्रात् यथार्थसमृद्धिता वेदुतव्या । येन प्रणिहानेन बलिका बोहिसत्वा विक्रीडन्ति । यस्य न सुकरा संख्या कर्तुं कायस्य वेति विस्तरः । चित्रम् अधिमुक्तिचर्याभूमाव् एवं च स्याम् इति । महद्भूमिप्रविष्टस्य दश महाप्रणिधानानि । विशुद्धं उत्तरोत्तरासु भूमिषु विशुद्धिविशेषाद् आ बोधेर् इत्य् एष प्रभेदतः । स्वपरार्थप्रसाधनं कर्म । समाधित्रयविभागे त्रयः श्लोकाः । नैरात्म्यं द्विविधं ज्ञेयो ह्य् आत्मग्राहस्य चाश्रयः । तस्य चोपशमो नित्यं समाधित्रयगोचरः
atra praṇidhānaṃ svabhāvato nidānato bhūmitaḥ prabhedataḥ karmataś ca paridīpitaṃ | cetanā chandasaṃprayuktā svabhāvaḥ | jñānaṃ nidānaṃ | sarvabhūmiṣv iti bhūmiḥ | tac ca praṇidhānaṃ hetubhūtaṃ | cittād eva sadyaḥ phalatvāt | āyatyāṃ vābhipretārthasiddhyarthaṃ cittāt punaḥ sadyaḥphalaṃ cittamātrāt yathārthasamṛddhitā vedutavyā | yena praṇihānena balikā bohisatvā vikrīḍanti | yasya na sukarā saṃkhyā kartuṃ kāyasya veti vistaraḥ | citram adhimukticaryābhūmāv evaṃ ca syām iti | mahadbhūmipraviṣṭasya daśa mahāpraṇidhānāni | viśuddhaṃ uttarottarāsu bhūmiṣu viśuddhiviśeṣād ā bodher ity eṣa prabhedataḥ | svaparārthaprasādhanaṃ karma | samādhitrayavibhāge trayaḥ ślokāḥ | nairātmyaṃ dvividhaṃ jñeyo hy ātmagrāhasya cāśrayaḥ | tasya copaśamo nityaṃ samādhitrayagocaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रयाणां समाधीनां त्रिविधो गोचरो ज्ञेयः । पुद्गलनैरात्म्यं शून्यतासमाधेः । तदुभयात्मग्राहस्याश्रयः पञ्चोपदानस्कन्धा अप्रणिहितसमाधेः । तस्याश्रयस्यात्यनतोपशम आनिमित्तसमाधेः । स एव समाधिस् त्रिविधो ज्ञेयो ग्राह्यग्राहकभावतः । त्रिविधस्य ग्राहस्य गोचरस्य ग्राहका ये समाधयः । ते शून्यतादिसमाधयः इति ग्राह्यग्राहकभावेन त्रयः समाधयो ज्ञातव्याः । ते पुनर् यथाक्रमं । निर्विकल्पो ऽपि विमुखो रतियुक्तश् च सर्वदा
trayāṇāṃ samādhīnāṃ trividho gocaro jñeyaḥ | pudgalanairātmyaṃ śūnyatāsamādheḥ | tadubhayātmagrāhasyāśrayaḥ pañcopadānaskandhā apraṇihitasamādheḥ | tasyāśrayasyātyanatopaśama ānimittasamādheḥ | sa eva samādhis trividho jñeyo grāhyagrāhakabhāvataḥ | trividhasya grāhasya gocarasya grāhakā ye samādhayaḥ | te śūnyatādisamādhayaḥ iti grāhyagrāhakabhāvena trayaḥ samādhayo jñātavyāḥ | te punar yathākramaṃ | nirvikalpo 'pi vimukho ratiyuktaś ca sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्यतासमाधिर् निर्विकल्पः । पुद्गलधर्मात्मनोर् अविकल्पनात् । अप्रणिहितो विमुखस् तस्माद् आत्मग्राहाश्रयात् । आनिमित्तो रतिसम्प्रयुक्तः सर्वकालं तस्मिंस् तदाश्रयोपशमे । परिज्ञायै प्रहाणाय पुनः साक्षात्क्रियाय च । शून्यतादिसमाधीनां त्रिधार्थः परिकीर्तितः
śūnyatāsamādhir nirvikalpaḥ | pudgaladharmātmanor avikalpanāt | apraṇihito vimukhas tasmād ātmagrāhāśrayāt | ānimitto ratisamprayuktaḥ sarvakālaṃ tasmiṃs tadāśrayopaśame | parijñāyai prahāṇāya punaḥ sākṣātkriyāya ca | śūnyatādisamādhīnāṃ tridhārthaḥ parikīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुद्गलनैरात्म्यययोः परिज्ञार्थं शून्यता । तद् आत्मग्राहाश्रयस्य प्रहाणार्थम् अप्रणिहितः । तदुप्शमस्य साक्षात्क्रियार्थम् आनिमित्तः समाधिः । धर्मोद्दानविभागे श्लोकौ । समाध्युपनिषत्त्वेन धर्मोद्दानचतुष्टयं । देशितं बोधिसत्वेभ्यः सत्वानां हितकाम्यया
pudgalanairātmyayayoḥ parijñārthaṃ śūnyatā | tad ātmagrāhāśrayasya prahāṇārtham apraṇihitaḥ | tadupśamasya sākṣātkriyārtham ānimittaḥ samādhiḥ | dharmoddānavibhāge ślokau | samādhyupaniṣattvena dharmoddānacatuṣṭayaṃ | deśitaṃ bodhisatvebhyaḥ satvānāṃ hitakāmyayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र संस्कारा अनित्याः सर्वसंस्कारा दुःखाः इत्य् अप्रणिहितस्य समाध्युपनिषत्भावेन देशितं । सर्वधम्रा अनात्मान इत्य् शून्यतायाः । शान्तं निर्वाणम् इति आनिमित्तस्य समाधेः । कः पुनर् अनित्यार्थो यावच् छान्तार्थः इत्य् आह । असदर्थो ऽविकल्पार्थः परिकल्पार्थ एव च । विकल्पोपशमार्थश् च धीमतां तच् चतुष्टयम्
tatra saṃskārā anityāḥ sarvasaṃskārā duḥkhāḥ ity apraṇihitasya samādhyupaniṣatbhāvena deśitaṃ | sarvadhamrā anātmāna ity śūnyatāyāḥ | śāntaṃ nirvāṇam iti ānimittasya samādheḥ | kaḥ punar anityārtho yāvac chāntārthaḥ ity āha | asadartho 'vikalpārthaḥ parikalpārtha eva ca | vikalpopaśamārthaś ca dhīmatāṃ tac catuṣṭayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बोधिसत्वानाम् असदर्थो ऽनित्यार्थः । यन् नित्यं नास्ति तद् अनित्यं तेषां यत् परिकल्पितलक्षणं । अभूतविकल्पार्थो दुःखार्थो यत् परतन्त्रलक्षणं । परिकल्पमात्रार्थो ऽनात्मार्थः । एवशब्देनावधारणं परिकल्पत आत्मा नास्ति परिकल्पमात्रं त्व् अस्तीति परिकल्पितलक्षणस्याभावार्थो ऽनात्मार्थ इत्य् उक्तं भवति । विकल्पोपशमार्थः परिनिष्पन्नलक्षणं निर्वाणं । क्षणभङ्गार्थो ऽप्य् अनित्यार्थो वेदितव्यः परतन्त्रलक्षणस्य । अतस् तत्साधनार्थं क्षणिकत्वविभागे दश श्लोकाः । अयोगाद् धेतुतो ऽत्पत्तेर् विरोधात् स्वयम् अस्थितेः । अभावाल् लक्षणैकान्त्याद् अनुवृत्तेर् निरोधतः
bodhisatvānām asadartho 'nityārthaḥ | yan nityaṃ nāsti tad anityaṃ teṣāṃ yat parikalpitalakṣaṇaṃ | abhūtavikalpārtho duḥkhārtho yat paratantralakṣaṇaṃ | parikalpamātrārtho 'nātmārthaḥ | evaśabdenāvadhāraṇaṃ parikalpata ātmā nāsti parikalpamātraṃ tv astīti parikalpitalakṣaṇasyābhāvārtho 'nātmārtha ity uktaṃ bhavati | vikalpopaśamārthaḥ pariniṣpannalakṣaṇaṃ nirvāṇaṃ | kṣaṇabhaṅgārtho 'py anityārtho veditavyaḥ paratantralakṣaṇasya | atas tatsādhanārthaṃ kṣaṇikatvavibhāge daśa ślokāḥ | ayogād dhetuto 'tpatter virodhāt svayam asthiteḥ | abhāvāl lakṣaṇaikāntyād anuvṛtter nirodhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिणामोपलब्धेश् च तद्धेतुत्वफलत्वतः । उपात्तत्वाधिपत्वाच् च शुद्धसत्वानुवृत्तितः
pariṇāmopalabdheś ca taddhetutvaphalatvataḥ | upāttatvādhipatvāc ca śuddhasatvānuvṛttitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र क्षणिकं सर्वं संस्कारम् इति पश्चाद् वचनाद् इयं प्रतिज्ञा वेदितव्या । तत् पुनः कथं सिध्यति । क्षणिकत्वम् अन्तरेण संस्काराणां प्रवृत्तेर् अयोगात् । प्रबन्धेन हि वृत्तिः प्रवृत्तिः । सा चान्तरेण प्रतिक्षणम् उत्पादनिरोधौ न युज्यते । अथ कालान्तरं स्थित्वा पूर्वोत्तरनिरोधोत्पादतः प्रबन्धेनेष्यते वृत्तिः । तदनन्तरं प्रवृत्तिर् न स्यात् प्रबन्धाभावात् नैव चोत्पन्नस्य विना प्रबन्धेन कालान्तरं भावो युज्यते । किं कारणं हेतुत उत्पत्तिः । हेतुतो हि सर्वं संस्कृतम् उत्पद्यते भवतीत्य् अर्थः । तद् यदि भूत्वा पुनर् उत्तरकालं भवति तस्यावश्यं हेतुना भवितव्यं । विनाहेतुना आदित इवाभावात् । न च तत् तेनैव हेतुना भवितुम् अर्हति तस्योपयुक्तहेतुकत्वात् । न चान्यो हेतुर् उप्लभ्यते । तस्मात् प्रतिक्षणम् अवश्यं पूर्वहेतुकम् अन्यद् भवतीति वेदितव्यं । एवं विना प्रबन्धेनोत्पन्नस्य कालान्तरं भावो नो युज्यते । अथ अप्य् एवम् इष्यत नोत्पन्नं पुनर् उत्पद्यते यद् अर्थं हेतुना भवितव्यं स्याद् उतपन्नं तु कालान्तरेण पश्चान् निरुध्यते नोत्पन्नमात्रम् एवेति । तत्पश्चात् केन निरुध्यते । यद् उत्पादहेतुनैव तद् अयुक्तं । किं कारणं । उत्पाद्निरोधयोर् विरोधात् । न हि विरोधयोस् तुल्यो हेतुर् उपलभ्यते । तद् यथा छायातपयोः शीतोष्णयोश् च । कालान्तरनिरोधस्यैव (म्स १५०) च विरोधात् । केन विरोधात् । आगमेन च । यद् उक्तं भगवता । मायोपमास् ते भिक्षो संस्कारा आपायिकास् तावत् कालिका इत्वरप्रत्युपस्थायिन इति । मनस्कारेण च योगिनां । ते हि संस्काराणाम् उदयव्ययौ मनसिकुर्वन्तः प्रतिक्षणं तेषां निरोधं पश्यन्ति । अन्यथा हि तेषाम् अपि निर्विद्विरागविमुक्तयो न स्युर् यथान्येषां मरणकालादिषु निरोधं पश्यन्तां । यदि चोत्पन्नः संस्कारः कालान्तरं तिष्ठेत् स स्वयम् एव वा तिष्ठेत् स्वयम् एव स्थातुं समर्थः । स्थितिकारणेन वा केनचित् । स्वयं तावद् अवस्थानम् अयुक्तं । किं कारणं । पश्चात् स्वयम् अस्थितेः । क्केन वा सो ऽन्ते पुनः स्थातुं न समर्थः । स्थितिकारणेनापि न युक्तं तस्याभावात् । न हि तत् किंचिद् उपलभ्यते । अथापि स्याद् विनापि स्थितिकारणेन विनाशकारणाभावात् अवतिष्ठते । लब्धे तु विनाशकारणे पश्चाद् विनाशयति अग्निनेव श्यामतेति । तद् अयुक्तं तस्याभावात् । न हि विनाशकारणं पश्चाद् अपि किंचिद् अस्ति । अग्निनापि श्यामता विनाशयतीति सुप्रसिद्धं । विसदृशोत्पत्तौ तु तस्य सामार्थ्यं प्रसिद्धं । तथा हि तत्संबन्धात् श्यामतायाः संततिर् विसदृशी गृह्यते म तु सर्वथैवाप्रवृत्तिः । अपाम् अपि क्वथ्यमानानाम् अग्निसंबन्धाद् अल्पतरतमोत्पत्तितो ऽतिमन्द्याद् अन्ते पुनर् अनुत्पत्तिर् गृह्यते । लक्षणैकान्त्यात् । एकान्तिकं ह्य् संस्कृतलक्षणम् उक्तं भगवता यद् उत संस्कृतस्यानित्यता । तद् यदि नोत्पन्नमात्रं विनश्येत् । कंचित् कालम् अस्यानित्यता न स्याद् इति अनैकान्तिकम् अनित्यतालक्षणं प्रसह्यते । अथापि स्यात् प्रतिक्षणम् अपूर्वोत्पत्तौ तद् एवेदम् इति प्रत्यभिज्ञानं न स्याद् इति । तद् भवत्य् एव सादृशस्य अनुवृत्तेर् मायाकारपलकवत् । सादृश्यात् तत्बुद्धिर् न तद्भावाद् इति । कथं गम्यते । निरोधतः । न हि तथैवावस्थितस्यान्ते निरोधः स्याद् आदिलक्षणनिर्विशिष्टत्वात् । तस्मान् न तत् तद् एवेत्य् अवधार्यते अन्ते परिणामोपलब्धेश् च । परिणामो हि नामान्यथात्वं । तद् यदि नादित एवारब्धं भवेद् आध्यात्मिकबाह्यानां भावानाम् अन्ते परिणामो नोपलभ्येत । तस्माद् आदित एवान्यथात्वम् आरब्धं यत् क्रमेणाभिवर्धमानम् अन्ते व्यक्तिम् आपद्यन्ते क्षीरस्येव दध्यवस्थायां । यावत् तु तद् अन्यथात्वं सूक्ष्मत्वान् न परिच्छिद्यते । तावत् सादृश्यानुवृत्तेस् तद् एवेदम् इमि ज्ञायत इति सिद्धं । ततश् च प्रतिक्षणम् अन्यथात्वात् । क्षणिकत्वं प्रसिद्धं । कुतश् च प्रसिद्धं । तद्धेतुत्वफलत्वतः । क्षणिकहेतुत्वात् । क्षणिकफलत्वाच् चेत्य् अर्थः । (म्स १५१) क्षणिकं हि चित्तं प्रसिद्धं तस्य चान्ये संस्काराश् चक्षूरूपादयो हेतुतः । तस्मात् ते ऽपि क्षणिका इति सिद्धं । न त्व् अक्षणिकात् क्षणिकं भवितुम् अर्हति यथा नित्याद् अन्य्त्यतम् इति । चित्त्स्य खल्व् अपि सर्वे संस्काराः फलं । कथम् इदं गम्यते । उपात्तत्वाद् आधिपत्याच् छुद्धसत्वानुवृत्तितश् च । चित्तेन हि सर्वे संस्काराश् चक्षुरादयः साधिष्ठाना उपात्ताः सहसंमूर्छ्नाः तदनुग्रहानुवृत्तितः । तस्मात् ते चित्तस्य फलं चित्तस्य चाधिपत्यं संस्कारेषु । यथोक्तं भगवता । चित्तेनायं लोको नीयते चित्तेन परिकृष्यते चित्तस्योत्पन्नस्योत्पन्नस्य वशे वर्तते इति । तथा विञानप्रत्ययं नाम रूपम् इत्य् उक्तं । तस्माच् चित्तस्य फलं । शुद्धचित्तानुवृत्तितश् च । शुद्धं हि योगिनां चित्तं संस्कारा अनुवर्तन्ते । यथोक्तं । ध्यायी भिक्षुः ऋद्धिमांश् चित्तवशे प्राप्त इमं दारुस्कन्धं सचेत् सुवर्णम् अधिमुच्यते तद् अप्य् अस्य तहैव स्याद् इति । तस्माद् अपि चित्तफलं संस्काराः । सत्वानुवृत्तितश् च । तथा हि पापकारेषु सत्वेषु बाह्या भावा हीना भवन्ति । पुण्यकारेषु च प्रणीताः । अतस् तच्चित्तानुवर्तनात् चित्तफलत्वं संस्काराणां सिद्धं । ततश् च तेषां क्षणिकत्वं । न हि क्षणिकस्याक्षणिकं फलं युज्यते तदनुविधायित्वात् । एवं तावद् अविशेषेण संस्काराणां क्षणिकत्वं द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां साधितं । आध्यात्मिकानां पुनः साधनार्थं पञ्च श्लोका वेदितव्याः । आद्यस् तरतमेनापि चयेनाश्रयभावतः । विकारपरिपाकाभ्यां तथा हीनविशिष्टतः
tatra kṣaṇikaṃ sarvaṃ saṃskāram iti paścād vacanād iyaṃ pratijñā veditavyā | tat punaḥ kathaṃ sidhyati | kṣaṇikatvam antareṇa saṃskārāṇāṃ pravṛtter ayogāt | prabandhena hi vṛttiḥ pravṛttiḥ | sā cāntareṇa pratikṣaṇam utpādanirodhau na yujyate | atha kālāntaraṃ sthitvā pūrvottaranirodhotpādataḥ prabandheneṣyate vṛttiḥ | tadanantaraṃ pravṛttir na syāt prabandhābhāvāt naiva cotpannasya vinā prabandhena kālāntaraṃ bhāvo yujyate | kiṃ kāraṇaṃ hetuta utpattiḥ | hetuto hi sarvaṃ saṃskṛtam utpadyate bhavatīty arthaḥ | tad yadi bhūtvā punar uttarakālaṃ bhavati tasyāvaśyaṃ hetunā bhavitavyaṃ | vināhetunā ādita ivābhāvāt | na ca tat tenaiva hetunā bhavitum arhati tasyopayuktahetukatvāt | na cānyo hetur uplabhyate | tasmāt pratikṣaṇam avaśyaṃ pūrvahetukam anyad bhavatīti veditavyaṃ | evaṃ vinā prabandhenotpannasya kālāntaraṃ bhāvo no yujyate | atha apy evam iṣyata notpannaṃ punar utpadyate yad arthaṃ hetunā bhavitavyaṃ syād utapannaṃ tu kālāntareṇa paścān nirudhyate notpannamātram eveti | tatpaścāt kena nirudhyate | yad utpādahetunaiva tad ayuktaṃ | kiṃ kāraṇaṃ | utpādnirodhayor virodhāt | na hi virodhayos tulyo hetur upalabhyate | tad yathā chāyātapayoḥ śītoṣṇayoś ca | kālāntaranirodhasyaiva (Msa 150) ca virodhāt | kena virodhāt | āgamena ca | yad uktaṃ bhagavatā | māyopamās te bhikṣo saṃskārā āpāyikās tāvat kālikā itvarapratyupasthāyina iti | manaskāreṇa ca yogināṃ | te hi saṃskārāṇām udayavyayau manasikurvantaḥ pratikṣaṇaṃ teṣāṃ nirodhaṃ paśyanti | anyathā hi teṣām api nirvidvirāgavimuktayo na syur yathānyeṣāṃ maraṇakālādiṣu nirodhaṃ paśyantāṃ | yadi cotpannaḥ saṃskāraḥ kālāntaraṃ tiṣṭhet sa svayam eva vā tiṣṭhet svayam eva sthātuṃ samarthaḥ | sthitikāraṇena vā kenacit | svayaṃ tāvad avasthānam ayuktaṃ | kiṃ kāraṇaṃ | paścāt svayam asthiteḥ | kkena vā so 'nte punaḥ sthātuṃ na samarthaḥ | sthitikāraṇenāpi na yuktaṃ tasyābhāvāt | na hi tat kiṃcid upalabhyate | athāpi syād vināpi sthitikāraṇena vināśakāraṇābhāvāt avatiṣṭhate | labdhe tu vināśakāraṇe paścād vināśayati agnineva śyāmateti | tad ayuktaṃ tasyābhāvāt | na hi vināśakāraṇaṃ paścād api kiṃcid asti | agnināpi śyāmatā vināśayatīti suprasiddhaṃ | visadṛśotpattau tu tasya sāmārthyaṃ prasiddhaṃ | tathā hi tatsaṃbandhāt śyāmatāyāḥ saṃtatir visadṛśī gṛhyate ma tu sarvathaivāpravṛttiḥ | apām api kvathyamānānām agnisaṃbandhād alpataratamotpattito 'timandyād ante punar anutpattir gṛhyate | lakṣaṇaikāntyāt | ekāntikaṃ hy saṃskṛtalakṣaṇam uktaṃ bhagavatā yad uta saṃskṛtasyānityatā | tad yadi notpannamātraṃ vinaśyet | kaṃcit kālam asyānityatā na syād iti anaikāntikam anityatālakṣaṇaṃ prasahyate | athāpi syāt pratikṣaṇam apūrvotpattau tad evedam iti pratyabhijñānaṃ na syād iti | tad bhavaty eva sādṛśasya anuvṛtter māyākārapalakavat | sādṛśyāt tatbuddhir na tadbhāvād iti | kathaṃ gamyate | nirodhataḥ | na hi tathaivāvasthitasyānte nirodhaḥ syād ādilakṣaṇanirviśiṣṭatvāt | tasmān na tat tad evety avadhāryate ante pariṇāmopalabdheś ca | pariṇāmo hi nāmānyathātvaṃ | tad yadi nādita evārabdhaṃ bhaved ādhyātmikabāhyānāṃ bhāvānām ante pariṇāmo nopalabhyeta | tasmād ādita evānyathātvam ārabdhaṃ yat krameṇābhivardhamānam ante vyaktim āpadyante kṣīrasyeva dadhyavasthāyāṃ | yāvat tu tad anyathātvaṃ sūkṣmatvān na paricchidyate | tāvat sādṛśyānuvṛttes tad evedam imi jñāyata iti siddhaṃ | tataś ca pratikṣaṇam anyathātvāt | kṣaṇikatvaṃ prasiddhaṃ | kutaś ca prasiddhaṃ | taddhetutvaphalatvataḥ | kṣaṇikahetutvāt | kṣaṇikaphalatvāc cety arthaḥ | (Msa 151) kṣaṇikaṃ hi cittaṃ prasiddhaṃ tasya cānye saṃskārāś cakṣūrūpādayo hetutaḥ | tasmāt te 'pi kṣaṇikā iti siddhaṃ | na tv akṣaṇikāt kṣaṇikaṃ bhavitum arhati yathā nityād anytyatam iti | cittsya khalv api sarve saṃskārāḥ phalaṃ | katham idaṃ gamyate | upāttatvād ādhipatyāc chuddhasatvānuvṛttitaś ca | cittena hi sarve saṃskārāś cakṣurādayaḥ sādhiṣṭhānā upāttāḥ sahasaṃmūrchnāḥ tadanugrahānuvṛttitaḥ | tasmāt te cittasya phalaṃ cittasya cādhipatyaṃ saṃskāreṣu | yathoktaṃ bhagavatā | cittenāyaṃ loko nīyate cittena parikṛṣyate cittasyotpannasyotpannasya vaśe vartate iti | tathā viñānapratyayaṃ nāma rūpam ity uktaṃ | tasmāc cittasya phalaṃ | śuddhacittānuvṛttitaś ca | śuddhaṃ hi yogināṃ cittaṃ saṃskārā anuvartante | yathoktaṃ | dhyāyī bhikṣuḥ ṛddhimāṃś cittavaśe prāpta imaṃ dāruskandhaṃ sacet suvarṇam adhimucyate tad apy asya tahaiva syād iti | tasmād api cittaphalaṃ saṃskārāḥ | satvānuvṛttitaś ca | tathā hi pāpakāreṣu satveṣu bāhyā bhāvā hīnā bhavanti | puṇyakāreṣu ca praṇītāḥ | atas taccittānuvartanāt cittaphalatvaṃ saṃskārāṇāṃ siddhaṃ | tataś ca teṣāṃ kṣaṇikatvaṃ | na hi kṣaṇikasyākṣaṇikaṃ phalaṃ yujyate tadanuvidhāyitvāt | evaṃ tāvad aviśeṣeṇa saṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvaṃ dvābhyāṃ ślokābhyāṃ sādhitaṃ | ādhyātmikānāṃ punaḥ sādhanārthaṃ pañca ślokā veditavyāḥ | ādyas taratamenāpi cayenāśrayabhāvataḥ | vikāraparipākābhyāṃ tathā hīnaviśiṣṭataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भास्वराभास्वरत्वेन देशान्तरगमेन च । सबीजाबीजभावेन प्रतिबिम्बेन चोदयः
bhāsvarābhāsvaratvena deśāntaragamena ca | sabījābījabhāvena pratibimbena codayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्दशविधोत्पत्तौ हेतुमान् अविशेषतः । चयायापार्थाद् अयोगाच् च आश्रयत्व असंभवात्
caturdaśavidhotpattau hetumān aviśeṣataḥ | cayāyāpārthād ayogāc ca āśrayatva asaṃbhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थितस्यासंभवाद् अन्ते आद्यनाशाविकारतः । तथा हीनविशिष्टत्वे भास्वराभास्वरे ऽपि च
sthitasyāsaṃbhavād ante ādyanāśāvikārataḥ | tathā hīnaviśiṣṭatve bhāsvarābhāsvare 'pi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्यभावात् स्थितायोगाच् चरमत्व असंभवात् । अनुवृत्तेश् च चित्तस्य क्षणिकं सर्वसंस्कृतम्
gatyabhāvāt sthitāyogāc caramatva asaṃbhavāt | anuvṛtteś ca cittasya kṣaṇikaṃ sarvasaṃskṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आद्यस् तरतमेनापि यावत् क्षणिकं सर्वसंस्कृतम् इति । कथम् एषाम् एभिः क्षणिकत्वं सिध्यति । आद्यात्मिकानां हि संस्काराणां चतुर्दशविध उत्पादः । आद्य उत्पादो यावत् प्रथमत आत्मभावाभिनिर्वृत्तिः । तरतमेन यः प्रथमजन्म लक्षणाद् ऊर्ध्वं । चयेन य आहारस्वप्नब्रह्मचर्यासमापत्त्य् उपचयेन । आश्रयभावतः यश् चक्षुर्विज्क्नानादीनां चक्षुरादिभिर् आश्रयैः । विकारेण यो रागादिभिर् वर्णादिविपरिणामतः । परिपाकेन यो गर्भबालकुमारयुवमध्यमवृद्धावस्तासु । हीनत्वेन (म्स १५२) विशिष्टत्वेन च यो दुर्गतौ चोत्पद्यमानानां यथाक्रमं । भास्वरत्वेन यो निर्मितकामेषु परिनिर्मितकामेषु रूपारूप्येषु चोपपन्नानां । चित्तमात्रादीनत्वात् । आभास्वरत्वेन यस् तद् अन्यत्रोपपन्नानां । देशान्तरगमनेन यो ऽन्यदेशोत्पादनिरोधे ऽन्यदेशोत्पादः । सबीजत्वेन यो ऽर्हतश् चरमान् स्कन्धान् वर्जयित्वा । अबीजत्वेन यस् तेषाम् एवार्हतश् चरम् एषां । प्रतिबिम्बत्वेन । यो अष्टविमोक्षध्यायिनां समाधिवशेन प्रतिबिम्बानां संस्काराणां उत्पादः । एतस्यां चतुर्दशविधायाम् उत्पत्ताव् आध्यात्मिकानां संस्काराणां क्षणिकत्वं हेतुमान् अविशेषादिभिः कारणैर् वेदितव्यं । आद्योत्पादे तावत् हेतुविशेषात् । यदि हि तस्य हेतुत्वेन विशेषो न स्यात् तद् उत्तरायाः संस्कारप्रवृत्तेर् उत्तरोत्तरविशेषो नोपलभ्येत हेत्वविशेषात् । विशेषे च सति तदुत्तरेभ्यस् तस्यान्यत्वात् । क्षणिकत्वसिद्धिः । तरतमोत्पादे मानविशेषात् । मानं प्रमाणम् इत्य् अर्थः । न हि प्रतिक्षणं विना ऽन्यत्वेन परिमाणविशेषो भवेत् । उपचयोत्पादे चयापार्थ्यात् । उपस्तम्भो हि चयः । तस्यापार्थ्यं स्याद् अन्तरेण क्षणिकत्वं तथैवावस्थितत्वात् । अयोगाच् चोपचयस्यैव । न हि प्रतिक्षणं विना पुष्टतरोत्पत्त्या युज्येतोपचयः । आश्रयभावेनोत्पत्ताव् आश्रितत्वासंभवात् । न हि तिष्ठत्य् आश्रये च तदाश्रितस्यानवस्थानं युज्यते । येन तिष्ठति त आरूढानवस्थानवद् अन्यथा ह्य् आश्रयत्वं न संभवेत् । विकारोत्पत्तौ परिपाकोत्पत्तौ च स्थितस्यासंभवात् । आद्यनाशाविकारतः । म हि तथास्थितस्यैव रागादिभिर् विकारः संभवति । न चावस्थान्तरेषु परिपाक आदाव् अविनाशे सत्य् अन्ते विकाराभावात् । तथा हीनविशिष्टोत्पत्तौ कणिकत्वं वेदितव्यं यथा विकारपरिपाकोत्पत्तौ । न हि तह्तास्थितेष्व् एव संस्कारेषु कर्मवासना वृत्तिं लभते यतो दुर्गतौ वा स्याद् उत्पत्तिः सुगतौ वा । क्रमेण हि संततिपरिणामविशेषात् वृत्तिलाभो युज्यते । भास्वराभास्वरे ऽपि चोत्पादे तथैव क्षणिकत्वं युज्यते । भास्वरे तावत् तथाथितस्यासंभावात् चित्ताधीनवृत्तितायाः । अभास्वरे ऽपि चादौ विनाशम् अन्तरेणान्ते विकाराय्गात् । देशान्तरगमनेनोत्पत्तौ गत्यभावात् । न हि संस्काराणां देशान्तरसंक्रान्तिलक्षणा गतिर् नाम काचित् क्रिया युज्यते । स ह्य् उत्पन्ना वा संस्कारं देशान्तरं गमयेद् अनुत्पन्ना वा । यद् उत्पन्ना तेन गतिकाले न कंचिद् गत इति स्थितस्यैव गमनं नोपपद्यते । अथानुत्पन्ना तेन असत्यां गतौ गत इति न युज्यते । सा च क्रिया यदि तद्देशस्थ एव संस्कारे कारित्रं करोति न युज्यते । स्थितस्यान्यदेशाप्राप्तेः । अथान्यदेशस्थे न युज्यते । विना क्रिययान्यदेशाप्राप्तेः । न च क्रिया तत्र वा अन्यत्र वा देशे स्थिता संस्काराद् अन्योपलभ्यते । तस्मान् नास्ति संस्काराणां देशान्तरसंतत्युत्पादाद् अन्या गतिः । तदभावाच् च सिद्धिं क्षणिकत्वं । देशान्तरनिरन्तरौत्पत्तिलक्षणा गतिर् विभवद्भिः कारणैर् वेदितव्या । अस्ति चित्तवशेन यथा चङ्क्रमणाद्यवस्थासु । अस्ति पूर्वकर्मावेधेन यथान्तराभवः । अस्त्य् अभिघातवशेन यथा क्षिप्तस्येषोः । अस्ति संबन्धवशेन यथा याननदीप्लवारुढानां । (म्स १५३) अस्ति नोदनवशेन यथा वायुप्रेरितानां तृणादीनां । अस्ति स्वभाववशेन यथा वायोस् तिर्यग्गमनम् अग्नेर् ऊर्ध्वं ज्वलनम् अपां निम्ने स्यन्दनं । अस्त्य् अनुभावेन यथा मन्त्राउषधानुभावेन । केषांचिद् अयस्कान्तानुभावेनायसां । ऋद्ध्यनुभावेन ऋद्धिमतां । सबीजाबीजभावेनोत्पत्तौ क्षणिकत्वं वेदितव्यं । स्थितायोगाच् चरमासंभवाच् च । न हि प्रतिक्षणं हेतुभावम् अन्तरेण तथास्थितस्यान्यस्मिन् काले पुनर् बीजभावो युज्यते । निर्बीजत्वं वा चरमे क्षणे । न च शक्यं पूर्वं सबीजत्वं चरमे क्षणे निर्बीजत्वम् अभ्युपगन्तुं । तदभावे चर्मत्वासंभावात् । तथा हि चरमत्वम् एव न संभवति । प्रतिबिम्बोत्पत्तौ क्षणिकत्वं चित्तानुवृत्तितो वेदितव्यं । प्रतिक्षणं चित्तवशेन तदुत्पादात् । एकान्तात् साधितम् आध्यात्मिकं सर्वसंस्कृतम् क्षणिकम् इति । बाह्यस्येदानीं क्षणिकत्वं त्रिभिः श्लोकैः साधयति । भूतानां षड्विधार्थस्य क्षणिकत्वं विधीयते । शोषवृद्धेः प्रकृत्या च चलत्वाद् वृद्धिहानितः
ādyas taratamenāpi yāvat kṣaṇikaṃ sarvasaṃskṛtam iti | katham eṣām ebhiḥ kṣaṇikatvaṃ sidhyati | ādyātmikānāṃ hi saṃskārāṇāṃ caturdaśavidha utpādaḥ | ādya utpādo yāvat prathamata ātmabhāvābhinirvṛttiḥ | taratamena yaḥ prathamajanma lakṣaṇād ūrdhvaṃ | cayena ya āhārasvapnabrahmacaryāsamāpatty upacayena | āśrayabhāvataḥ yaś cakṣurvijknānādīnāṃ cakṣurādibhir āśrayaiḥ | vikāreṇa yo rāgādibhir varṇādivipariṇāmataḥ | paripākena yo garbhabālakumārayuvamadhyamavṛddhāvastāsu | hīnatvena (Msa 152) viśiṣṭatvena ca yo durgatau cotpadyamānānāṃ yathākramaṃ | bhāsvaratvena yo nirmitakāmeṣu parinirmitakāmeṣu rūpārūpyeṣu copapannānāṃ | cittamātrādīnatvāt | ābhāsvaratvena yas tad anyatropapannānāṃ | deśāntaragamanena yo 'nyadeśotpādanirodhe 'nyadeśotpādaḥ | sabījatvena yo 'rhataś caramān skandhān varjayitvā | abījatvena yas teṣām evārhataś caram eṣāṃ | pratibimbatvena | yo aṣṭavimokṣadhyāyināṃ samādhivaśena pratibimbānāṃ saṃskārāṇāṃ utpādaḥ | etasyāṃ caturdaśavidhāyām utpattāv ādhyātmikānāṃ saṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvaṃ hetumān aviśeṣādibhiḥ kāraṇair veditavyaṃ | ādyotpāde tāvat hetuviśeṣāt | yadi hi tasya hetutvena viśeṣo na syāt tad uttarāyāḥ saṃskārapravṛtter uttarottaraviśeṣo nopalabhyeta hetvaviśeṣāt | viśeṣe ca sati taduttarebhyas tasyānyatvāt | kṣaṇikatvasiddhiḥ | taratamotpāde mānaviśeṣāt | mānaṃ pramāṇam ity arthaḥ | na hi pratikṣaṇaṃ vinā 'nyatvena parimāṇaviśeṣo bhavet | upacayotpāde cayāpārthyāt | upastambho hi cayaḥ | tasyāpārthyaṃ syād antareṇa kṣaṇikatvaṃ tathaivāvasthitatvāt | ayogāc copacayasyaiva | na hi pratikṣaṇaṃ vinā puṣṭatarotpattyā yujyetopacayaḥ | āśrayabhāvenotpattāv āśritatvāsaṃbhavāt | na hi tiṣṭhaty āśraye ca tadāśritasyānavasthānaṃ yujyate | yena tiṣṭhati ta ārūḍhānavasthānavad anyathā hy āśrayatvaṃ na saṃbhavet | vikārotpattau paripākotpattau ca sthitasyāsaṃbhavāt | ādyanāśāvikārataḥ | ma hi tathāsthitasyaiva rāgādibhir vikāraḥ saṃbhavati | na cāvasthāntareṣu paripāka ādāv avināśe saty ante vikārābhāvāt | tathā hīnaviśiṣṭotpattau kaṇikatvaṃ veditavyaṃ yathā vikāraparipākotpattau | na hi tahtāsthiteṣv eva saṃskāreṣu karmavāsanā vṛttiṃ labhate yato durgatau vā syād utpattiḥ sugatau vā | krameṇa hi saṃtatipariṇāmaviśeṣāt vṛttilābho yujyate | bhāsvarābhāsvare 'pi cotpāde tathaiva kṣaṇikatvaṃ yujyate | bhāsvare tāvat tathāthitasyāsaṃbhāvāt cittādhīnavṛttitāyāḥ | abhāsvare 'pi cādau vināśam antareṇānte vikārāygāt | deśāntaragamanenotpattau gatyabhāvāt | na hi saṃskārāṇāṃ deśāntarasaṃkrāntilakṣaṇā gatir nāma kācit kriyā yujyate | sa hy utpannā vā saṃskāraṃ deśāntaraṃ gamayed anutpannā vā | yad utpannā tena gatikāle na kaṃcid gata iti sthitasyaiva gamanaṃ nopapadyate | athānutpannā tena asatyāṃ gatau gata iti na yujyate | sā ca kriyā yadi taddeśastha eva saṃskāre kāritraṃ karoti na yujyate | sthitasyānyadeśāprāpteḥ | athānyadeśasthe na yujyate | vinā kriyayānyadeśāprāpteḥ | na ca kriyā tatra vā anyatra vā deśe sthitā saṃskārād anyopalabhyate | tasmān nāsti saṃskārāṇāṃ deśāntarasaṃtatyutpādād anyā gatiḥ | tadabhāvāc ca siddhiṃ kṣaṇikatvaṃ | deśāntaranirantarautpattilakṣaṇā gatir vibhavadbhiḥ kāraṇair veditavyā | asti cittavaśena yathā caṅkramaṇādyavasthāsu | asti pūrvakarmāvedhena yathāntarābhavaḥ | asty abhighātavaśena yathā kṣiptasyeṣoḥ | asti saṃbandhavaśena yathā yānanadīplavāruḍhānāṃ | (Msa 153) asti nodanavaśena yathā vāyupreritānāṃ tṛṇādīnāṃ | asti svabhāvavaśena yathā vāyos tiryaggamanam agner ūrdhvaṃ jvalanam apāṃ nimne syandanaṃ | asty anubhāvena yathā mantrāuṣadhānubhāvena | keṣāṃcid ayaskāntānubhāvenāyasāṃ | ṛddhyanubhāvena ṛddhimatāṃ | sabījābījabhāvenotpattau kṣaṇikatvaṃ veditavyaṃ | sthitāyogāc caramāsaṃbhavāc ca | na hi pratikṣaṇaṃ hetubhāvam antareṇa tathāsthitasyānyasmin kāle punar bījabhāvo yujyate | nirbījatvaṃ vā carame kṣaṇe | na ca śakyaṃ pūrvaṃ sabījatvaṃ carame kṣaṇe nirbījatvam abhyupagantuṃ | tadabhāve carmatvāsaṃbhāvāt | tathā hi caramatvam eva na saṃbhavati | pratibimbotpattau kṣaṇikatvaṃ cittānuvṛttito veditavyaṃ | pratikṣaṇaṃ cittavaśena tadutpādāt | ekāntāt sādhitam ādhyātmikaṃ sarvasaṃskṛtam kṣaṇikam iti | bāhyasyedānīṃ kṣaṇikatvaṃ tribhiḥ ślokaiḥ sādhayati | bhūtānāṃ ṣaḍvidhārthasya kṣaṇikatvaṃ vidhīyate | śoṣavṛddheḥ prakṛtyā ca calatvād vṛddhihānitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्संभवात् पृथिव्याश् च परिणामचतुष्टयात् । वर्णगन्धरसस्पर्शतुल्यत्वाच् च तथैव तत्
tatsaṃbhavāt pṛthivyāś ca pariṇāmacatuṣṭayāt | varṇagandharasasparśatulyatvāc ca tathaiva tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्धनाधीनवृत्तित्वात् तारतम्योपलब्धितः । चित्तानुवृत्तेः पृच्छातः क्षणिकं बाह्यम् अप्य् अतः
indhanādhīnavṛttitvāt tāratamyopalabdhitaḥ | cittānuvṛtteḥ pṛcchātaḥ kṣaṇikaṃ bāhyam apy ataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं पुनस् तद् बाह्यं । चत्वारि महाभूतानि । षड्विधश् चार्थः । वर्णगन्धरसस्पर्शशब्दा धर्मायतनिकं च रूपं । अतो भूतानां षड्विधार्थस्य च क्षणिकत्वं विधीयते । कथं विधीयते । अपां तावच् शोषवृद्धेः । उत्सरस् तडागादिष्व् अपां क्रमेण वृद्धिः । शोषश् चोपलभ्यते । तच् चोभयम् अन्तरेण प्रतिक्षणं परिणामं न स्यात् पश्चाद् विशेषकारणाभावात् । वायोः प्रकृत्या च चलत्वाद् वृद्धिहानितश् च । न ह्य् अवस्थितस्य चलत्वं स्यात् तत्स्वभावाद् इति प्रसाधितम् एतत् । न च वृद्धिह्रासौ तथैवावस्थित्वात् । पृथिव्याश् तत्संभवात् परिणामचतुष्टयाच् च । तच् छबेनापश् च गृह्यन्ते वायुश् च । अद्भ्यो हि वायुसहिताभ्यः पृथिवी संभूता विवर्तकाले । तस्मात् तत्फलत्वात् सापि क्षणिका वेदितव्या । चतुर्विधश् च परिणामः पृथिव्या उपलभ्यते । कर्मकृतः सत्वानां कर्मविशेषात् । उपक्र्तमकृतः प्रहादिभिः । भूतकृतो ऽग्न्यादिभिः । कालकृतः कालान्तरपरिणामतः । स चान्तरेण प्रतिक्षणं अन्योत्पत्तिं न युज्यते विनाशकारणाभावात् । वर्णगन्धरसस्पर्शानां पृथिव्यादिभिस् तुल्यकारणत्वात् तथैव कणिकत्वं वेदितव्यं । तेजसः पुनः क्षणिकत्वम् इन्धनाधीनवृत्तित्वात् । (म्स १५४) न हि तेजस्य् उत्पन्ने तेजःसहोत्पन्नम् इन्धनं तथैवावतिष्ठते । न च दग्धेन्धनं तेजः स्थातुं समर्थं । मा भूद् अन्ते ऽप्य् अनिन्धनस्यावस्थानम् इति । श्लोकबधानुरोधाद् वर्णादीनां पूर्वम् अभिधानं पश्चात् तेजसः । शब्दः पुनर् यो ऽपि कालान्तरम् उपलभ्यते घण्ठादीनां तस्यापि क्षणिकत्वं वेदितव्यं तारतम्योपलब्धेः न ह्य् असति क्षणिकत्वे प्रतिक्षणमन्दतरतमोपलब्धिः स्यात् । धर्मायतनिकस्यापि रूपस्य क्षणिकत्वं प्रसिद्धम् एव चित्तानुवृत्तेर् यथा पूर्वम् उक्तं । तस्माद् बाह्यम् अप्य् क्षणिकत्वं प्रसिद्धं । पृच्छ्रयते खल्व् अपि सर्वसंस्काराणां क्षणिकत्वं सिध्यति कथं कृत्वा । इदं तावद् अयम् अक्षणिकवादी प्रष्टव्यः । कस्माद् भवान् अनित्यत्वम् इच्छति न संस्कारारां क्षणिकत्वं नेच्छतीति । यद्य् एवं वदेत् प्रतिक्षणम् अन्यत्वस्याग्रहणाद् इति स इदं स्याद् वचनीयः । प्रसिद्धक्षणिकभावेष्व् अपि प्रदीपादिषु निश्चलावस्थायां तदग्रहणाद् अक्षणिकत्वं कस्मान् नेष्यते । यद्य् एवं वदेत् पूर्ववत् पश्चाद् अग्रहणाद् इति । स इदं स्याद् वचनीयः । संस्काराणाम् अपि कस्माद् एवं नेष्यते । यद्य् एवं वदेत् विलक्षणत्वात् प्रदीपादितदन्यसंस्काराणाम् इति । स इदं स्याद् वचनीयः । द्विधं हि वैलक्षण्यं स्वभाववैलक्षण्यं वृत्तिवैलक्षण्यं च । तद् यदि तावत् स्वभाववैलक्षण्यम् अभिप्रेतम् अत एव दृष्टान्तत्वं युज्यते । न हि तत्स्वभाव एव तस्य दृष्टान्तो भवति यथा प्रदीपः प्रदीपस्य गौर् वा गोर् इति । अथ वृत्तवैलक्षण्यम् अत एव दृष्टान्तत्वं प्रदीपप्रदीपानां प्रसिद्धत्वात् । क्षणिकत्वानुवृत्तेः पुनः स इदं प्रष्टव्यः । कच्चिद् इच्छसि याने तिष्ठति यानारुढो गच्छेद् इति । यदि नो हीति वदेत् । स इदं स्याद् वचनीयः । चक्षुरादिषु तिष्ठत्सु तद् आश्रितं विज्ञानं प्रबन्धेन गच्छतीति न युज्यते । यद्य् एवं वदेत् ननु च दृष्टं वर्तिसंनिश्रिते प्रदीपे प्रबन्धेन गच्छति वर्त्या अवथानम् इति । स इदं स्याद् वचनीयः । न दृष्टं तत्प्रबन्धेन वर्त्या प्रतिक्षणं विकारोत्पत्तेर् इति । यद्य् एवं वदेत् सति कणिकत्वे संस्काराणां कस्मात् प्रदीपाद् इव क्षणिकत्वं न सिद्धम् इति । स इदं वचनीयः विपर्यासवस्तुत्वात् । सदृशसंततिप्रबन्धवृत्त्या हि क्षणिकत्वम् एषां न प्रज्ञायते । यतः सत्य् अप्य् अपरापरत्वे तद् एवेदम् इति विपर्यासो जायते । इतरथा हि अनित्यनित्यविपर्यासो न स्यात् तदभावे संक्लेशो न स्यात् कुतः पुनर् व्यवदानम् इत्य् एवं पर्यनुयोगतो ऽपि क्षणिकत्वं सर्वसंस्काराणां प्रसिद्धं । पुद्गलनैरात्म्यप्रसाधनार्थं नैरात्म्यविभागे द्वादश श्लोकः । प्रज्ञप्त्यस्तितया वाच्यः पुद्गलो द्रव्यतो न तु । नोपलम्भाद् विपर्यासात् संक्लेशात् क्लिष्टहेतुतः
kiṃ punas tad bāhyaṃ | catvāri mahābhūtāni | ṣaḍvidhaś cārthaḥ | varṇagandharasasparśaśabdā dharmāyatanikaṃ ca rūpaṃ | ato bhūtānāṃ ṣaḍvidhārthasya ca kṣaṇikatvaṃ vidhīyate | kathaṃ vidhīyate | apāṃ tāvac śoṣavṛddheḥ | utsaras taḍāgādiṣv apāṃ krameṇa vṛddhiḥ | śoṣaś copalabhyate | tac cobhayam antareṇa pratikṣaṇaṃ pariṇāmaṃ na syāt paścād viśeṣakāraṇābhāvāt | vāyoḥ prakṛtyā ca calatvād vṛddhihānitaś ca | na hy avasthitasya calatvaṃ syāt tatsvabhāvād iti prasādhitam etat | na ca vṛddhihrāsau tathaivāvasthitvāt | pṛthivyāś tatsaṃbhavāt pariṇāmacatuṣṭayāc ca | tac chabenāpaś ca gṛhyante vāyuś ca | adbhyo hi vāyusahitābhyaḥ pṛthivī saṃbhūtā vivartakāle | tasmāt tatphalatvāt sāpi kṣaṇikā veditavyā | caturvidhaś ca pariṇāmaḥ pṛthivyā upalabhyate | karmakṛtaḥ satvānāṃ karmaviśeṣāt | upakrtamakṛtaḥ prahādibhiḥ | bhūtakṛto 'gnyādibhiḥ | kālakṛtaḥ kālāntarapariṇāmataḥ | sa cāntareṇa pratikṣaṇaṃ anyotpattiṃ na yujyate vināśakāraṇābhāvāt | varṇagandharasasparśānāṃ pṛthivyādibhis tulyakāraṇatvāt tathaiva kaṇikatvaṃ veditavyaṃ | tejasaḥ punaḥ kṣaṇikatvam indhanādhīnavṛttitvāt | (Msa 154) na hi tejasy utpanne tejaḥsahotpannam indhanaṃ tathaivāvatiṣṭhate | na ca dagdhendhanaṃ tejaḥ sthātuṃ samarthaṃ | mā bhūd ante 'py anindhanasyāvasthānam iti | ślokabadhānurodhād varṇādīnāṃ pūrvam abhidhānaṃ paścāt tejasaḥ | śabdaḥ punar yo 'pi kālāntaram upalabhyate ghaṇṭhādīnāṃ tasyāpi kṣaṇikatvaṃ veditavyaṃ tāratamyopalabdheḥ na hy asati kṣaṇikatve pratikṣaṇamandataratamopalabdhiḥ syāt | dharmāyatanikasyāpi rūpasya kṣaṇikatvaṃ prasiddham eva cittānuvṛtter yathā pūrvam uktaṃ | tasmād bāhyam apy kṣaṇikatvaṃ prasiddhaṃ | pṛcchrayate khalv api sarvasaṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvaṃ sidhyati kathaṃ kṛtvā | idaṃ tāvad ayam akṣaṇikavādī praṣṭavyaḥ | kasmād bhavān anityatvam icchati na saṃskārārāṃ kṣaṇikatvaṃ necchatīti | yady evaṃ vadet pratikṣaṇam anyatvasyāgrahaṇād iti sa idaṃ syād vacanīyaḥ | prasiddhakṣaṇikabhāveṣv api pradīpādiṣu niścalāvasthāyāṃ tadagrahaṇād akṣaṇikatvaṃ kasmān neṣyate | yady evaṃ vadet pūrvavat paścād agrahaṇād iti | sa idaṃ syād vacanīyaḥ | saṃskārāṇām api kasmād evaṃ neṣyate | yady evaṃ vadet vilakṣaṇatvāt pradīpāditadanyasaṃskārāṇām iti | sa idaṃ syād vacanīyaḥ | dvidhaṃ hi vailakṣaṇyaṃ svabhāvavailakṣaṇyaṃ vṛttivailakṣaṇyaṃ ca | tad yadi tāvat svabhāvavailakṣaṇyam abhipretam ata eva dṛṣṭāntatvaṃ yujyate | na hi tatsvabhāva eva tasya dṛṣṭānto bhavati yathā pradīpaḥ pradīpasya gaur vā gor iti | atha vṛttavailakṣaṇyam ata eva dṛṣṭāntatvaṃ pradīpapradīpānāṃ prasiddhatvāt | kṣaṇikatvānuvṛtteḥ punaḥ sa idaṃ praṣṭavyaḥ | kaccid icchasi yāne tiṣṭhati yānāruḍho gacched iti | yadi no hīti vadet | sa idaṃ syād vacanīyaḥ | cakṣurādiṣu tiṣṭhatsu tad āśritaṃ vijñānaṃ prabandhena gacchatīti na yujyate | yady evaṃ vadet nanu ca dṛṣṭaṃ vartisaṃniśrite pradīpe prabandhena gacchati vartyā avathānam iti | sa idaṃ syād vacanīyaḥ | na dṛṣṭaṃ tatprabandhena vartyā pratikṣaṇaṃ vikārotpatter iti | yady evaṃ vadet sati kaṇikatve saṃskārāṇāṃ kasmāt pradīpād iva kṣaṇikatvaṃ na siddham iti | sa idaṃ vacanīyaḥ viparyāsavastutvāt | sadṛśasaṃtatiprabandhavṛttyā hi kṣaṇikatvam eṣāṃ na prajñāyate | yataḥ saty apy aparāparatve tad evedam iti viparyāso jāyate | itarathā hi anityanityaviparyāso na syāt tadabhāve saṃkleśo na syāt kutaḥ punar vyavadānam ity evaṃ paryanuyogato 'pi kṣaṇikatvaṃ sarvasaṃskārāṇāṃ prasiddhaṃ | pudgalanairātmyaprasādhanārthaṃ nairātmyavibhāge dvādaśa ślokaḥ | prajñaptyastitayā vācyaḥ pudgalo dravyato na tu | nopalambhād viparyāsāt saṃkleśāt kliṣṭahetutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकत्वान्यत्वतो वाच्यस् तस्माद् दोषद्वयाद् असौ । स्कन्धात्मत्वप्रसङ्गाच् च तद्द्रव्यत्वप्रसङ्गतः
ekatvānyatvato vācyas tasmād doṣadvayād asau | skandhātmatvaprasaṅgāc ca taddravyatvaprasaṅgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यसन् यद्य् अवाच्यश् च वचनीयं प्रयोजनं । एकत्वान्यत्वतो ऽवाच्यो न युक्तो निष्प्रयोजनः
dravyasan yady avācyaś ca vacanīyaṃ prayojanaṃ | ekatvānyatvato 'vācyo na yukto niṣprayojanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्षणाल् लोकदृष्टाच् च शास्त्रतो ऽपि न युज्यते । इन्धनाग्न्योर् अवाच्यत्वम् उपलब्धेर् द्वयेन हि
lakṣaṇāl lokadṛṣṭāc ca śāstrato 'pi na yujyate | indhanāgnyor avācyatvam upalabdher dvayena hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वये सति च विज्ञानसंभवात् प्रत्ययो न सः । नैरर्थक्याद् अतो द्रष्टा यावन् मोक्ता न युज्यते
dvaye sati ca vijñānasaṃbhavāt pratyayo na saḥ | nairarthakyād ato draṣṭā yāvan moktā na yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वामित्वे सति चानित्यम् अनिष्टं न प्रवर्तयेत् । तत्कर्मलक्षणं साध्यं संबोधो बाध्यते त्रिधा
svāmitve sati cānityam aniṣṭaṃ na pravartayet | tatkarmalakṣaṇaṃ sādhyaṃ saṃbodho bādhyate tridhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्शनादौ च तद्यत्नः स्वयंभूर् न त्रयाद् अपि । तद्यत्नप्रत्ययत्वं च निर्यत्नं दर्शनादिकं
darśanādau ca tadyatnaḥ svayaṃbhūr na trayād api | tadyatnapratyayatvaṃ ca niryatnaṃ darśanādikaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकर्तृत्वाद् अनित्यत्वात् सकृत्र् इत्य् अप्रवृत्तितः । दर्शनादिषु यत्नस्य स्वयंभूत्वं न युज्यते
akartṛtvād anityatvāt sakṛtr ity apravṛttitaḥ | darśanādiṣu yatnasya svayaṃbhūtvaṃ na yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा स्थितस्य नष्टस्य प्राग् अभावाद् अनित्यतः । तृतीयपक्षाभावाच् च प्रत्ययत्वं न युज्यते
tathā sthitasya naṣṭasya prāg abhāvād anityataḥ | tṛtīyapakṣābhāvāc ca pratyayatvaṃ na yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वधर्मा अनात्मानः परमार्थेन शून्यता । आत्मोपलम्भे दोषश् च देशितो यत एव च
sarvadharmā anātmānaḥ paramārthena śūnyatā | ātmopalambhe doṣaś ca deśito yata eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संक्लेशव्यवदाने च अवस्थाच् छेदभिन्नके । वृत्तिसंतानभेदो हि पुद्गलेनोपदर्शितः
saṃkleśavyavadāne ca avasthāc chedabhinnake | vṛttisaṃtānabhedo hi pudgalenopadarśitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मदृष्टिर् अनुत्पाद्या अभ्यासो ऽनादिकालिकः । अयत्नमोक्षः सर्वेषां न मोक्षः पुद्गलो ऽस्ति वा
ātmadṛṣṭir anutpādyā abhyāso 'nādikālikaḥ | ayatnamokṣaḥ sarveṣāṃ na mokṣaḥ pudgalo 'sti vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् असति व्यापरे पुद्गलस्य दर्शनादौ कथम् असौ द्रष्टा भवति । यावद् विज्ञाता दोषत्रयाद् इत्य् उक्तं कतमस्माद् दोषत्रयात् । अकर्तृत्वाद् अनित्यत्वात् सकृत्र् इत्य् अप्रवृत्तितः । दर्शनादिषु यत्नस्य स्वयंभूत्वं न युज्यते ॥ यदि दर्शनादिषु प्रयत्न आकस्मिको यतो दर्शनादीनि । न तर्हि तेषां पुद्ग्लः कर्तेति कथम् असौ द्रष्टा भवति यावद् विज्ञाता सति वाकस्मिकत्वे निरपेक्षत्वात् न कदाचित् प्रयत्नो न स्याद् अनित्यो न स्यात् । नित्ये च प्रयत्ने दर्श्नादीनांयुगपच् च नित्यं च प्रवृर्तिः स्याद् इति दोषः । तस्मान् न युज्यते दर्श्नादिषु प्रयत्नस्य स्वयंभूत्वं । तथा स्थितस्य नष्टस्य प्राग् अभावाद् अनित्यतः । तृतीयपक्षाभावाच् च प्रत्ययत्वं न युज्यते । अथ पुद्गलप्रयत्नः प्रयत्नः स्यात् । तस्य तथा स्थितस्य प्रयत्नत्वं न युज्यते । प्राग् अभावात् । सति हि तत्प्रयत्नत्वे न कदाचित् पुद्गलो नास्तीति । किम् अर्थं प्राक् प्रयत्नो न स्याद् यदा नोत्पन्नः । विनष्टस्यापि प्रत्ययत्वं न युज्यते पुद्गलस्यानित्यत्वप्रसङ्गात् । तृतीयश् च कश्चित्पक्षो नास्ति यन् न स्थितो न विनष्टः स्याद् इति । तत्प्रत्ययो ऽपि प्रयत्नो न युज्यते । एवं तावद् युक्तिम आश्रित्य द्रव्यतः पुद्गलो नोपलभ्यते । सर्वे धर्मा अनात्मानः परमार्थेन शून्यता । आत्मोपलम्भे दोषश् च देशितो यत एव च ॥ धर्मोद्दानेषु हि भगवता सर्वे धर्मा अनात्मान इति देशितं परमार्थशून्यतायाम् अस्ति कर्मास्ति विपाकः कारकस् तु नोपलभ्यते य इमंश् च स्खन्दान् निक्षिपति अन्यांश् च स्खन्दान् प्रतिसंदधाति । अन्यत्र धर्मसंकेताद् इति देशितं । पञ्चकेषु पञ्चादीनवा आत्मोपलम्भ इति द्शिता । आत्मदृष्टिर् भवति जीवदृष्टिः निर्विशेषो भवति तीर्थिकैः । उन्मार्गप्रतिपन्नओ भवति । शून्यतायाम् अस्य चित्तं न प्रस्कन्दति न प्रसीदति न संतिष्ठते नाधिमुच्यते । आर्यधर्मा अस्य न व्य्वदायन्ते । एवम् आगमतो ऽपि न युज्यते । पुद्गलो ऽपि हि भगवता तत्र तत्र देशितः । (म्स १५९) परिज्ञातावी भारहारः श्रद्धानुसार्यादिपुद्गलव्यवस्थानत इत्य् असति द्रव्यतो ऽस्तित्वे कस्माद् देशितः । संक्लेशे व्यवदाने च अवस्थाच् छेदभिन्नके । वृत्तिसंतानभेदो हि पुद्गलेनोपदर्शितः ॥ अवस्थाभिन्ने हि संक्लेशव्यवदाने छेदभिन्ने च । पुद्गलप्रज्ञप्तिम् अन्तरेण तद्वृत्तिभेदः संतानभेदश् च देशयितुं न शक्यः । परिज्ञासूत्रे परिज्ञेया धर्माः संक्लेशः परिज्ञा व्यवदानं । भारहारसूत्रे । भारो भारादानं च संक्लेशः । भारनिक्षेपणं व्यवदानं । तयोर् वृत्तिभेदः संतानभेदश् चान्तरेण परिज्ञातावीभारहारपुद्गलप्रज्ञप्तिं न शक्येत देशयितुं । बोधिपक्षाश् च धर्मा बहुधावस्थाः प्रयोगदर्शनभावनानिष्ठामार्गविशेषभेदतः । तेषां वृत्तिभेदः संतानभेदश् चान्तरेण श्रद्धानुसार्यादिपुद्गलप्रज्ञप्तिं न शक्येत देशयितुं । येनासति द्रव्यतो ऽस्तित्वे पुद्गलो देशित इत्य् अयम् अत्र नयो वेदितव्यः । इतरथा हि पुद्गलदेशना निष्प्रयोजना प्राप्नोति । न हि तावद् असाव् आत्मदृष्ट्युत्पादनार्थं युज्यते यस्मात् आत्मदृष्टिर् अनुत्पाद्या पूर्वम् एवोत्पन्नत्वात् । नापि तदभ्यासार्थं यस्माद् आत्मदृष्टेर् अभ्यासो ऽनादिकालिकः । यदि चात्मदर्शनेन मोक्ष इत्य् असौ देश्येत । एवं सति स्यात् अयत्नमोक्षः सर्वेषां तथा हि सर्वेषां न दृष्टसत्यानाम् आत्मदर्शनं विद्यते । नैव वा मोक्षो ऽस्तीति (म्स १६०) प्राप्नोति । न हि पूर्वम् आत्मानम् अनात्मतो गृहीत्वा सत्याभिसमयकाले कश्चिद् आत्मतो गृह्णाति । यथा दुःखं दुःखतः पूर्वम् अगृहीत्वा पश्चाद् गृह्णातीति यथा पूर्वं तथा पश्चाद् अपि मोक्षो न स्यात् । सति चात्मन्य् अवश्यम् अहंकारममकाराभ्याम् आत्मतृष्णया चान्यैश् च तन्निदानैः । क्लेशैर् भवितव्यम् इति अतो ऽपि मोक्षो न स्यात् । न वा पुद्गलो ऽस्तीति अभ्युपगन्तव्यं । तस्मिन् हि सति नियतम् एते दोषाः प्रसज्यन्ते । एवम् एभिर् गुणैर् नित्यं बोधिसत्वाः समन्विताः । आत्मार्थं च न रिञ्चन्ति परार्थं साधयन्ति च
ity asati vyāpare pudgalasya darśanādau katham asau draṣṭā bhavati | yāvad vijñātā doṣatrayād ity uktaṃ katamasmād doṣatrayāt | akartṛtvād anityatvāt sakṛtr ity apravṛttitaḥ | darśanādiṣu yatnasya svayaṃbhūtvaṃ na yujyate || yadi darśanādiṣu prayatna ākasmiko yato darśanādīni | na tarhi teṣāṃ pudglaḥ karteti katham asau draṣṭā bhavati yāvad vijñātā sati vākasmikatve nirapekṣatvāt na kadācit prayatno na syād anityo na syāt | nitye ca prayatne darśnādīnāṃyugapac ca nityaṃ ca pravṛrtiḥ syād iti doṣaḥ | tasmān na yujyate darśnādiṣu prayatnasya svayaṃbhūtvaṃ | tathā sthitasya naṣṭasya prāg abhāvād anityataḥ | tṛtīyapakṣābhāvāc ca pratyayatvaṃ na yujyate | atha pudgalaprayatnaḥ prayatnaḥ syāt | tasya tathā sthitasya prayatnatvaṃ na yujyate | prāg abhāvāt | sati hi tatprayatnatve na kadācit pudgalo nāstīti | kim arthaṃ prāk prayatno na syād yadā notpannaḥ | vinaṣṭasyāpi pratyayatvaṃ na yujyate pudgalasyānityatvaprasaṅgāt | tṛtīyaś ca kaścitpakṣo nāsti yan na sthito na vinaṣṭaḥ syād iti | tatpratyayo 'pi prayatno na yujyate | evaṃ tāvad yuktima āśritya dravyataḥ pudgalo nopalabhyate | sarve dharmā anātmānaḥ paramārthena śūnyatā | ātmopalambhe doṣaś ca deśito yata eva ca || dharmoddāneṣu hi bhagavatā sarve dharmā anātmāna iti deśitaṃ paramārthaśūnyatāyām asti karmāsti vipākaḥ kārakas tu nopalabhyate ya imaṃś ca skhandān nikṣipati anyāṃś ca skhandān pratisaṃdadhāti | anyatra dharmasaṃketād iti deśitaṃ | pañcakeṣu pañcādīnavā ātmopalambha iti dśitā | ātmadṛṣṭir bhavati jīvadṛṣṭiḥ nirviśeṣo bhavati tīrthikaiḥ | unmārgapratipannao bhavati | śūnyatāyām asya cittaṃ na praskandati na prasīdati na saṃtiṣṭhate nādhimucyate | āryadharmā asya na vyvadāyante | evam āgamato 'pi na yujyate | pudgalo 'pi hi bhagavatā tatra tatra deśitaḥ | (Msa 159) parijñātāvī bhārahāraḥ śraddhānusāryādipudgalavyavasthānata ity asati dravyato 'stitve kasmād deśitaḥ | saṃkleśe vyavadāne ca avasthāc chedabhinnake | vṛttisaṃtānabhedo hi pudgalenopadarśitaḥ || avasthābhinne hi saṃkleśavyavadāne chedabhinne ca | pudgalaprajñaptim antareṇa tadvṛttibhedaḥ saṃtānabhedaś ca deśayituṃ na śakyaḥ | parijñāsūtre parijñeyā dharmāḥ saṃkleśaḥ parijñā vyavadānaṃ | bhārahārasūtre | bhāro bhārādānaṃ ca saṃkleśaḥ | bhāranikṣepaṇaṃ vyavadānaṃ | tayor vṛttibhedaḥ saṃtānabhedaś cāntareṇa parijñātāvībhārahārapudgalaprajñaptiṃ na śakyeta deśayituṃ | bodhipakṣāś ca dharmā bahudhāvasthāḥ prayogadarśanabhāvanāniṣṭhāmārgaviśeṣabhedataḥ | teṣāṃ vṛttibhedaḥ saṃtānabhedaś cāntareṇa śraddhānusāryādipudgalaprajñaptiṃ na śakyeta deśayituṃ | yenāsati dravyato 'stitve pudgalo deśita ity ayam atra nayo veditavyaḥ | itarathā hi pudgaladeśanā niṣprayojanā prāpnoti | na hi tāvad asāv ātmadṛṣṭyutpādanārthaṃ yujyate yasmāt ātmadṛṣṭir anutpādyā pūrvam evotpannatvāt | nāpi tadabhyāsārthaṃ yasmād ātmadṛṣṭer abhyāso 'nādikālikaḥ | yadi cātmadarśanena mokṣa ity asau deśyeta | evaṃ sati syāt ayatnamokṣaḥ sarveṣāṃ tathā hi sarveṣāṃ na dṛṣṭasatyānām ātmadarśanaṃ vidyate | naiva vā mokṣo 'stīti (Msa 160) prāpnoti | na hi pūrvam ātmānam anātmato gṛhītvā satyābhisamayakāle kaścid ātmato gṛhṇāti | yathā duḥkhaṃ duḥkhataḥ pūrvam agṛhītvā paścād gṛhṇātīti yathā pūrvaṃ tathā paścād api mokṣo na syāt | sati cātmany avaśyam ahaṃkāramamakārābhyām ātmatṛṣṇayā cānyaiś ca tannidānaiḥ | kleśair bhavitavyam iti ato 'pi mokṣo na syāt | na vā pudgalo 'stīti abhyupagantavyaṃ | tasmin hi sati niyatam ete doṣāḥ prasajyante | evam ebhir guṇair nityaṃ bodhisatvāḥ samanvitāḥ | ātmārthaṃ ca na riñcanti parārthaṃ sādhayanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.